Với những hữu ích trên, rất mong sẽ nhận được sự tham gia góp ý kiến của quý thầy/cô tổ để cách dạy học bằng SĐTD trở thành một phương pháp sẽ có nhiều giáo viên sử dụng trong quá trìn[r]
Trang 1CHUYÊN ĐỀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ LỚP 6
I THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội nó sẽ trang bị vốn kiến thức cơ bản, cần thiết cho học sinh về lịch sử dân tộc, lịch sử nhân loại mà còn góp phần hoàn thiện nhân cách, bản lĩnh con người Việt Nam
Tuy vậy, việc dạy – học lịch sử trong thời gian qua vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế Học sinh không thích học sử, thiếu hiểu biết về lịch sử, kiến thức lịch sử thiếu và yếu Vậy nguyên nhân do đâu? Nói đến nguyên nhân thì có nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu vẫn là học sinh thường biết học thuộc lòng, không tích cực chủ động, không khả năng tư duy, khái quát kiến thức nên thường hay quên, hỏi kiến thức cũ cũng không nhớ, rồi chuẩn bị bài mới trước cũng không chuẩn bị
Do đó, để khắc phục hạn chế trên, tiếp tục góp phần đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử đem lại hiệu quả rất tích cực Vì vậy, tôi quyết định làm chuyên đề:
“Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 6”
II LÍ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ
1 Cơ sở lí luận:
* Sơ tư duy (SĐTD) còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy, là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí mà có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng SĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập SĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người
SĐTD đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể hiện qua các nhánh trong bài Từ phần nội dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ
dễ hiểu và gần gũi với học sinh
* Tác dụng của sơ đồ tư duy:
- Thay vì phải học thuộc lòng cả bài giảng như trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được nội dung kiến thức qua hình vẽ bằng sơ đồ
- Việc vận dụng SĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học
- Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễn đạt riêng của mỗi người, sơ đồ tư duy giúp bộ môn liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống để phát triển, mở rộng ý tưởng
Trang 2- Sử dụng SĐTD trong dạy học đơn giản, dễ hiểu thay cho việc ghi nhớ lí thuyết bằng cách ghi nhớ dưới dạng sơ đồ hoá kiến thức, có thể vận dụng trong bất kì điều kiện nào của nhà trường mà không phụ thuộc vào cơ sở vật chất
2 Cơ sở thực tiễn:
Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên, cũng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo
Trong thực tế có những học sinh khi thầy cô giảng bài chỉ cắm cúi ghi vào trong vở của mình, về nhà mở vở ra học mặc dù ghi được rất nhiều nhưng đọc mãi
mà vẫn không hiểu kiến thức hoặc có hiểu được thì kiến thức không thành hệ thống Việc học như vậy khiến các em mất nhiều thời gian, học thụ động, chưa đem lại hiệu quả cao Vậy làm thế nào để học sinh nắm bắt kiến thức được dễ dàng, thuận tiện hơn?
Muốn học sinh học tích cực thì giáo viên cũng phải có những phương pháp dạy học tích cực, thay vì học sinh lệ thuộc vào giáo viên, sách giáo khoa và học tập một cách thụ động, có một công cụ hiệu quả giúp hướng dẫn học sinh tự tìm tòi, lĩnh hội, hệ thống kiến thức - dạy học dùng SĐTD kết hợp những phương pháp khác như: phát vấn, kể chuyện, thuyết trình, trò chơi, thảo luận,
Việc sử dụng SĐTD rất hữu ích với người dạy, có thể thiết lập và phát triển khả năng học tập chủ động và năng động của học sinh
III TỔ CHỨC DẠY HỌC BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY
Sơ đồ tư duy có cấu tạo như một cái cây có nhiều nhánh lớn, nhỏ mọc xung quanh “Cái cây” ở giữa sơ đồ là một ý tưởng chính, các nhánh lớn sẽ được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn, nhánh nhỏ hơn nữa nhằm thể hiện chủ
đề ở mức độ sâu hơn Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục và các kiến thức, hình ảnh luôn được kết nối với nhau, sự liên kết này tạo ra một “bức tranh tổng thể ” mô tả
ý tưởng chung một cách đầy đủ, rõ ràng
Có thể vận dụng SĐTD vào dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, các tiết ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu
* Thực hiện dạy học bằng cách lập sơ đồ tư duy được tóm tắt qua 4 bước sau:
- Bước 1: HS lập SĐTD theo nhóm với gợi ý của GV.
- Bước 2: HS lên báo cáo, thuyết minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.
- Bước 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về kiến thức
của bài học đó GV sẽ là người cố vấn giúp HS hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học
- Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một
SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh
Trang 3Ví dụ :
Bài 6: VĂN HÓA CỔ ĐẠI
Mục 1 Các dân tộc phương Đông thời cổ đại đã có những thành tựu văn hóa gì?
Sau khi HS biết thế nào là SĐTD và cách tạo lập SĐTD, GV yêu cầu trong mục 1 bài 6 cả lớp học theo hình thức ghi vở bằng SĐTD, các em chuẩn
bị vật dụng để tạo lập SĐTD của cá nhân trong vở
+ HD HS tìm ý trung tâm bằng cách chắt lọc ý từ đề mục 1 Có thể có những từ khóa như thế nào? => “ thành tựu văn hóa phương Đông cổ đại”, hoặc “ Văn hóa phương Đông cổ đại”…
+ Tiếp tục tìm ý lớn cấp 1 bằng cách tìm trong các đoạn tư liệu nội dung SGK mục 1
Ở đây có 4 đoạn, mỗi đoạn nói về một lĩnh vực văn hóa => có 4 ý lớn cấp 1,
đó là lĩnh vực nào? => Thiên văn; Chữ viết; Toán học; Kiến trúc.
- GV chuẩn bị một SĐTD trên bảng phụ hoặc vẽ khung SĐTD trực tiếp trên bảng, chỉ có 4 ý lớn cấp 1, còn lại các nhánh trống Chuẩn bị các ô nội dung
kiến thức tương ứng nhưng cắt rời => Trò chơi lắp ghép nhanh.
Trang 4+ Thể lệ: Chia thành các ô dữ liệu phát cho cả lớp.
Trong vòng 2 phút, HS phải xác định miếng ghép của mình sẽ nằm ở đâu trên SĐTD rồi chạy lên dán vào đúng vị trí
Yêu cầu: Các em phải nhìn ra được ý nghĩa nội hàm của các ý lớn cấp 1, từ đó
mới tìm ra vị trí miếng ghép của mình là ở đâu, như vậy sẽ hình thành mạng lưới kiến thức theo kiểu “ ý gợi ý ” để chạy lên ghép đúng vị trí của ô kiến thức
IV KẾT LUẬN
Sử dụng SĐTD trong dạy học kiến thức mới giúp học sinh học tập chủ động, tích cực và huy động được tất cả 100% học sinh tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của học sinh Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy), hệ thống hóa kiến thức, mà còn thể hiện khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), và sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống
Trang 5Qua thực tế giảng dạy sẽ giúp học sinh dễ ghi nhớ kiến thức, hiểu được bản chất, quy luật phát triển của lịch sử SĐTD đã góp không ích cho chúng ta rất nhiều trong quá trình thiết kế bài dạy SĐTD là một công cụ tổ chức tư duy Đây
là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó, “sắp xếp” ý nghĩ của con người Vì vậy, việc sử SĐTD trong dạy học Lịch sử đã góp phần giúp cho việc dạy và học lịch sử đạt hiệu quả cao hơn, học sinh sáng tạo nhiều hơn, tiết kiệm thời gian hơn, học sinh ghi nhớ kiến thức sâu hơn, có hệ thống hơn
Với những hữu ích trên, rất mong sẽ nhận được sự tham gia góp ý kiến của quý thầy/cô tổ để cách dạy học bằng SĐTD trở thành một phương pháp sẽ có nhiều giáo viên sử dụng trong quá trình giảng dạy bộ môn của mình
