CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG TÌNH NGHĨA

Kiến thức: Hiểu và cảm nhận được tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thương tình nghĩa của người bình dân trong xã hội phong kiến xưa qua nghệ thuật riêng đậm sắc màu dân gian của ca da

Tiết 26 + 27

Ngày soạn:

10/11/09

Đọc văn

CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG

TÌNH NGHĨA

I/ Mục tiêu bài học:

1 Kiến thức: Hiểu và cảm nhận được tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thương tình nghĩa của người bình dân trong xã hội phong kiến xưa qua nghệ thuật riêng đậm sắc màu dân gian của ca dao

2 Kĩ năng: Biết cách tiếp cận và phân tích ca dao qua đặc trưng thể loại

3 Tư tưởng: Đồng cảm với tâm hồn người lao động và yêu quý những sáng tác của họ

II/ Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:

- Giáo viên: SGK, TLTK, thiết kế bài giảng…

- Học sinh: Soạn bài mới, xem lại những bài ca dao đã được học ở chương trình THCS… III/Tiến trình lên lớp:

1 Ổn định tổ chức (1’)

2 Kiểm tra bài cũ: (4’)

Câu hỏi: Phân tích nghệ thuật gây cười qua 2 truyện:”Tam đại con gà” và “Nhưng nó phải bằng hai mày”?

3 Giới thiệu bài mới:

Nếu như tục ngữ là bách khoa toàn thư về kinh nghiệm sống của dân gian thì ca dao lại

là tấm gương phản chiếu tâm hồn của con người Trong kho tàng ca dao trữ tình Việt Nam, ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa là bộ phận phong phú nhất và có giá trị nhất Nó có những đặc điểm gì nổi bật về phương diện nội dung và nghệ thuật? Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta làm sáng tỏ điều dó

TL Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung

Hướng dẫn HS tìm

hiểu phần tiểu dẫn

(?) Em hãy đọc những

câu ca dao mà em đã

được học hoặc được biết

và qua đó em hiểu thế nào

là ca dao?

(?) Theo nội dung chủ đề

ca dao được phân thành

mấy loại? Và chúng có

đặc điểm gì đáng chú ý về

mặt nghệ thuật?

- GV nhận xét, nhấn

mạnh một số ý chính

-GV giảng giải thêm để

làm rõ mối quan hệ giữa

ca dao và dân ca

-1 HS đọc bài nhưng

HS còn lại theo dõi

-HS tìm ví dụ, từ đó rút

ra khái niệm

-Dựa vào SGK HS trả lời câu hỏi

- HS chú ý theo dõi

I/ Tìm hiểu chung:

1 Khái niệm:

Ca dao lời thơ trữ tình dân gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng, được sáng tác nhằm diễn tả thế giới nội tâm của con người

2 Nội dung:

- Ca dao diễn tả đời sống tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của nhân dân trong quan hệ gia đình, xã hội, đất nước…

3 Phân loại:

- Ca dao than thân

- Ca dao yêu thương tình nghĩa

- Ca dao hài hước

4 Nghệ thuật:

Ca dao thường ngắn gọn, phần lớn đặt theo lục bát hoặc lục bát biến thể, giàu hình ảnh so sánh,

ẩn dụ và lối diễn đạt mang đậm sắc thái dân gian

Hướng dẫn HS đọc hiểu

chi tiết

- Gọi 1 HS đọc 6 bài ca

dao

(?) Có thể chia theo chủ đề

6 bài ca dao trên như thế

nào?

- GV yêu cầu HS đọc lại 2

bài ca dao đầu

- HS đọc diễn cảm với giọng điệu phù hợp với

cả 6 bài ca dao, chú ý cách ngắt nhịp các điệp

từ, hô ngữ…

- Ca dao than thân (bài 1,2), ca dao yêu thương tình nghĩa (4 bài còn lại)

- HS đọc bài

- HS suy nghĩ trả lời

II/ Đọc hiểu chi tiết:

1 Ca dao than thân (bài 1, 2)

a Nét chung:

Hình thức mở đầu “Thân em như…”đã xác định được rõ đây là

(?) Hai lời than thân đều

mở đầu bằng “Thân em

như ” với âm điệu xót xa,

ngậm ngùi Với việc lặp lại

hình thức mở đầu như vậy,

tác giả dân gian cho chúng

ta biết người than thân là ai

và thân phận họ như thế

nào?

- GV nhận xét, chuyển ý:

Tuy cùng thể hiện một chủ

đề nhưng mỗi bài lại có

sắc thái, tình cảm riêng

- GV tổ chức lớp thảo luận

nhóm câu hỏi sau:

(?) Ngoài những điểm

giống nhau, 2 bài ca dao

này còn có sự khác nhau

Vậy sự khác nhau đó là gì?

- GV định hướng: Chú ý

những hình ảnh so sánh, ẩn

dụ

(?) Bài ca dao số 1 cô gái

ví mình như tấm lụa đào,

em có cảm nhận gì về hình

ảnh đó? Cô gái trong bài

ca dao tự ví mình như tấm

lụa đào đã thể hiện điều

gì?

(?) “Tấm lụa đào” được

đặt vào không gian chợ

búa (kết hợp với từ láy

“phất phơ”) nói lên điều

gì?

(?) Từ bài ca dao thứ 2,

em có liên tưởng đến bài

thơ nào,của ai mà các em

đã được học?

(?) Ngoài những bài ca dao

này còn có những bài nào

cũng có chung chủ đề

câu hỏi

- HS trao đổi, thảo luận, đại diện nhóm trình bày ý kiến các nhóm khác nhận xét,

bổ sung

- HS chú ý theo dõi sự hướng dẫn của GV

- “ Bánh trôi nước”- Hồ Xuân Hương

- Ví dụ:

+ “Thân em như … vườn hoa”

+ “Thân em…ruộng cày”

+ “Thân em …mà bay”

…………

- HS chú ý theo dõi

lời than của người phụ nữ về thân phận nhỏ bé, đắng cay, tội

nghiệp, gợi cho người đọc sự chia

sẻ, đồng cảm

- Nghệ thuật: so sánh

1.2/ Nét riêng:

♦ Bài 1:

- Hình ảnh so sánh, ẩn dụ: tấm

lụa đào – hình ảnh đẹp ( màu sắc,

dáng vẻ, chất liệu) và quý

→ Người phụ nữ ý thức được sắc đẹp, tuổi xuân và giá trị của bản thân

+ Tấm lụa đào đẹp và quý báu

như vậy lại bị đem ra chợ “phất phơ giữa chợ” không nơi bấu víu, phụ thuộc hoàn toàn vào người mua, phụ thuộc vào cách

sử dụng của nhiều hạng người khác nhau trong xã hội→ người phụ nữ không tự quyết định được cuộc đời và số phận của mình

♦ Bài 2:

- Hình ảnh so sánh: “củ ấu gai” gợi ra sự đối lập giữa nội dung bên trong ( ruột – trắng) và hình thức bên ngoài (vỏ- đen)

→ vẻ đẹp, giá trị tiềm ẩn của cô gái, vẻ đẹp ấy không dễ gì nhận ra

- Thái độ mạnh dạn thể hiện trong lời mời gọi tha thiết, đáng thương

Hết

Tiế

t

26

trên?

- GV chốt ý : Hai bài ca

dao trên không chỉ thể hiện

thân phận bị lệ thuộc của

người phụ nữ trong chế độ

xưa mà nó còn là tiếng nói

để khẳng định phẩm chất,

giá trị tốt đẹp của họ

(?) Mở đầu bài ca dao này

có gì khác với hai bài trên?

Em hiểu thế nào về từ

“ai” trong câu “ Ai làm

chua xót lòng này khế

ơi !” ?

(?) Mặc dù lỡ duyên nhưng

tình cảm nhưng tình cảm

con người như thế nào?

Điều đó được thể hiện qua

những hình ảnh, chi tiết

nào?

-HS suy nghĩ và trình bày ý kiến

HS phát hiện, trả lời

- Tác giả sử dụng các

hình ảnh: mặt trăng, mặt trời, sao Hôm, sao Mai – những hình ảnh

thiên nhiên, vũ trụ to lớn, vĩnh hằng, không thể đổi khác để khẳng định lòng người bền vững, thủy chung

- HS suy nghĩ, trả lời

→ Vì giá trị đích thực không được ai biết đến

=> Ta cảm nhận được đằng sau lời tự khẳng định giá trị có cả một nỗi ngậm ngùi chua xót cho thân phận người con gái

2 Tiếng hát yêu thương tình nghĩa:

2.1 Bài 3

- Mở đầu bằng lối đưa đẩy gợi

cảm hứng: Trèo lên cây khế

nửa ngày.

- “ Ai” là đại từ phiếm chỉ ” có

thể chàng trai hoặc cô gái hay những đối tượng khác “ai” thể hiện sự trách móc oán giận, nghe xót xa đến tận đáy lòng

- Hệ thống so sánh ẩn dụ:

+ Mặt trăng sánh với mặt trời,

Sao Hôm sánh với sao Mai.

 Thể hiện tình nghĩa con người vẫn bền vững, thuỷ chung

dù lỡ duyên xa cách

- Hình ảnh “ sao Vượt chờ trăng”  Cũng thể hiện tình cảm thuỷ chung nhưng trong đó

ta nhận thấy có cái mỏi mòn của

sự chờ đợi, có cái cô đơn của sự ngóng trông, có nỗi đau của con người lỡ duyên thất tình

(?) Tại sao khi nói đến tình

nghĩa con người, tác giả

dân gian lại sử dụng một

loạt các hình ảnh của thiên

nhiên, vũ trụ như mặt

trăng, mặt trời, sao Hôm,

sao Mai…?

(?) Câu thơ cuối gợi cho

em suy nghĩ gì?

- GV nhận xét, tổng hợp

(?) Thương nhớ vốn là

tình cảm khó hình dung,

nhất là thương nhớ người

yêu Vậy mà trong bài ca

dao số 4, nó lại được diễn

tả thật cụ thể thông qua

các hình ảnh biểu tượng

Đó là các hình ảnh nào?

- GV tổ chức lớp thanh

các nhóm thảo luận về ý

nghĩa của các hình ảnh:

khăn, đèn, mắt trong việc

thể hiện nỗi nhớ thương

của cô gái

- Định hướng:

(?) Vì sao chiếc khăn được

hỏi đến đầu tiên và được

hỏi nhiều nhất trong 6

dòng thơ đầu của bài?

- Hs chú ý theo dõi

- HS phát hiện, trả lời

- HS thảo luận câu hỏi, đại diện trình bày ý kiến, các nhóm còn lại nhận xét, bổ sung

2.2 Bài 4:

♦ Nỗi niềm nhớ th ươ ng : khăn, đèn, mắt

* Hình ảnh chiếc khăn

+ Là vật trao duyên, kỉ vật , nhân chứng chứng minh cho tình yêu đôi lứa

+ Là vật gần gũi, gắn bó với người con gái

- Biện pháp nghệ thuật:

+ Điệp từ, điệp ngữ, nhân hóa thể hiện nỗi nhớ triền miên, da diết

+ 6 câu thơ 16 thanh bằng, chủ yếu là thanh không→ gợi nỗi nhớ bâng khuâng, da diết

- Hình ảnh vận động của khăn thể hiện sự bất lực của cô gái trước nỗi nhớ thương dâng trào tột đỉnh, tâm trạng ngổn ngang trăm mối

- Hình ảnh ngọn đèn :

(?)Ngoài cách dùng các

hình ảnh biểu tượng, theo

em 6 câu thơ đầu còn có

nét gì độc đáo về nghệ

thuật? Nó có tác dụng gì?

(?) Những hình ảnh vận

động của khăn ( “khăn rơi

xuống đất”, “khăn vắt lên

vai”, “khăn chùi nước

mắt”) nói lên điều gì?

(?) Em có nhận xét gì về

sự chuyển đổi từ hình ảnh

“chiếc khăn” sang “ngọn

đèn”?

(?) Hình ảnh “đèn không

tắt” gợi lên điều gì?

(?) Nỗi nhớ thương của cô

gái được thể hiện như thế

nào qua “đôi mắt”?

(?) Hai câu cuối có gì

khác lạ với 10 câu trên?

(?) Tâm trạng của cô gái

lúc này như thế nào?

GV nhận xét, tổng hợp

kết hợp bình giảng

(?) Đây là lời của ai nói

- HS chú ý theo dõi

- HS xác định đây là lời nói của chủ thể trữ tình

- cô gái nói với chàng trai và nói về mong muốn được gặp gỡ người yêu

- HS phát hiện hình ảnh độc đáo: Chiếc cầu bằng dải yếm của cô gái

+ Không gian thu hẹp, thời gian

cụ thể hơn (ban đêm) => Cô gái đối diện với chính mình

- Đèn không tắt : Cô gái trằn

trọc, thao thức trong đêm với nỗi nhớ thương đằng đẵng→ Nỗi nhớ trải dài theo thời gian

- Hình ảnh đôi mắt – cửa sổ tâm hồn: mắt ngủ không yên: nỗi

nhớ, sự thao thức, trăn trở được thể hiện một cách trực tiếp

=>Mức độ tình cảm tăng tiến

♦ Nỗi lo

- Hai câu cuối đột ngột chuyển sang thể lục bát

+ Giọng điệu từ tự sự → tâm tình

→ Niềm lo âu cho hạnh phúc lứa đôi của mình

2.3 Bài 5:

- Hình ảnh: Dòng sông chỉ rộng

mộ gang và chiếc cầu bằng dải yếm của cô gái là hình ảnh ảo, là cái không có thực→ lấy cái không có thực để nói đến một điều có thực, đó là ước muốn mãnh liệt, táo bạo của cô gái => hình ảnh độc đáo, sáng tạo mang giá trị thẩm mĩ cao

- “Chiếc cầu- dải yếm” là chiếc

cầu tình yêu mà cô gái chủ động bác cho người mình yêu vượt lên trên sự ràng buộc, tỏa chiết của lễ giáo phong kiến thời xưa

với ai? Và nói cái gì?

(?) Nội dung đó được

biểu đạt bằng một cách

nói độc đáo như thế nào?

(?) Trong ca dao tình

yêu, chiếc cầu có ý nghĩa

gì? Lấy một số câu ca

dao để minh họa?

(?) Đặt trong hệ thống

hình ảnh những cây cầu

trong ca dao (cành trầm,

cành hồng, ngọn mồng

tơi), chiếc cầu dải yếm

của cô gái có gì đặc biệt?

- GV nhận xét, chốt ý:

Thông qua hình ảnh

chiếc cầu –dải yếm độc

đáo, bài ca dao đã giãi

bày một ước muốn khá

táo bạo và tha thiết của

người con gái trong tình

yêu: đón người yêu bằng

dải yếm mềm mại mang

hơi ấm của cơ thể và

nhịp đập của trái tim

mình Đây là một cách

thể hiện bình dị, mãnh

- Chiếc cầu nhằm để chỉ nơi gặp gỡ hẹn hò của dôi lứa đang yêu, là phương tiện để họ có thể đến với nhau Ví dụ:

+ “ Hai ta cách một

….cho sang”

+ “ Cách nhau cành trầm”.

+ “ Gần đây mồng tơi bắc cầu ”

- HS trao đổi thảo luận

để phát hiện ra cái độc đáo trong hình ảnh này

- HS chú ý theo dõi

- HS phát hiện cặp hình ảnh : “Gừng cay – muối mặn”

- Hs trao đổi thảo luận

2.4 Bài 6:

- Hình ảnh gừng cay-muối mặn biểu trưng cho nghĩa tình, sự gắn

bó thuỷ chung của con người

- Lối nói trùng điệp để khẳng định tấm lòng chung thuỷ sắt son

liệt nhưng cũng hết sức

tế nhị và duyên dáng

(?) Bài ca dao nói đến

vấn đề gì? Nó được thể

hiên qua những hình ảnh

nào?

(?) Tại sao để diễn tả tình

nghĩa của con người, ca

dao lại dùng hình ảnh

“gừng cay- muối mặn”?

- GV nhận xét, chốt ý

trình bày ý kiến

- HS chú ý theo dõi

4’

Hoạt động 3:

Hướng dẫn HS tổng kết

và củng cố nội dung bài

học

- Gợi ý để HS làm các

bài tập trong SGK

- HS là bài theo gợi ý của GV

III Tổng kết: Ghi nhớ SGK/85

IV/ Luyện tập

IV/ Dặn dò: (1’)

- Nắm nội dung cơ bản của bài, sưu tầm thêm một số câu ca dao có cùng chủ đề than thân, biểu tượng cây cầu, gừng cay – muối mặn…

- Đọc và soạn trước bài “Đặc điểm ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết”

V/Rút kinh nghiệm, bổ sung:

………

………

………

………

………

………

………

………