tham luận về đổi mới PPDH môn Địa Lý THCS

Hiện nay toàn ngành giỏo dục đang thực hiện cuộc vận động “Hai khụng” và phong trào “Xõy dựng trường học thõn thiện, học sinh tớch cực” thỡ việc đổi mới phương phỏp dạy học theo hướng ph

Phũng GD & ĐT huyện Đụng Sơn Trường THCS Đụng Quang



Bài tham luận về đổi mới phơng pháp

dạy học môn Địa lí ở THCS

Người thực hiện: Lờ Thị Hương

Tổ: Tự nhiên

GV trường THCS Đụng Quang

1

Tháng 10 - Năm 2010

I, Đặt vấn đề :

Chỳng ta đang sống trong một xó hội đầy biến động, cỏc thành tựu KHKT phỏt triển như vũ bóo Bởi vậy đũi hỏi mục tiờu dạy học phải trang bị cho HS khụng chỉ kiến thức phong phỳ mà cũn cú kĩ năng thuần thục để đỏp ứng được yờu cầu ngày càng cao của xó hội Mụn Địa lớ khụng nằm ngoài quy luật trờn Mục tiờu của mụn Địa lớ cựng cỏc mụn học khỏc đào tạo ra những con người cú năng lực hành động , năng lực làm việc, vận dụng kiến thức, kĩ năng

để giải quyết những tỡnh huống, vấn đề trong cuộc sống Để đạt được mục tiờu

đề ra, nội dung dạy học Địa lớ THCS đó cú sự thay đổi, hoàn thiện và toàn diện hơn so với chương trỡnh cũ

Trước thực tế cú sự thay đổi về mục tiờu và nội dung dạy học đũi hỏi phương phỏp dạy học cũng phải thay đổi cho phự hợp Nghị quyết Đại hội Đại hội đại biểu lần thứ IX của Đảng đó chỉ rừ “ Đổi mới phương phỏp dạy và học , phỏt huy tư duy sỏng tạo và năng lực tự sỏng tạo người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm , ngoại khoỏ, làm chủ kiến thức, trỏnh nhụỡ nhột, học vẹt, học chay ” Giờ đõy trờn lớp Gv khụng chỉ truyền đạt cho HS theo kiểu liệt kờ,

mụ tả và thụng bỏo mà đũi hỏi HS làm việc nhiều hơn, tư duy sỏng tạo nhiều hơn

Hiện nay toàn ngành giỏo dục đang thực hiện cuộc vận động “Hai khụng” và phong trào “Xõy dựng trường học thõn thiện, học sinh tớch cực” thỡ việc đổi mới phương phỏp dạy học theo hướng phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh đó trở thành vấn đề quan trọng hàng đầu trong quỏ trỡnh đổi mới sự nghiệp giỏo dục ở nước ta và được thực hiện ở tất cả cỏc bộ mụn trong đú cú bộ mụn Địa lớ

II, Nhận thức về quan điểm chỉ đạo đổi mới ph ơng pháp dạy học:

1,Thực trạng sử dung cỏc phương phỏp giảng dạy mụn Địa lớ ở cỏc trường THCS hiện nay :

2

Từ trước tới nay trong dạy học môn Địa lí, giáo viên chủ yếu sử dụng các phương pháp dạy học như phương pháp dùng lời, phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan (mô hình, biểu đồ, tranh ảnh ).Nhiều giáo viên đã sử dụng tốt các phương pháp này theo hướng phát huy tính sáng tạo của học sinh Tuy nhiên, cũng có giáo viên ít quan tâm tới việc giúp học sinh phát huy tính sáng tạo của mình trong giờ học, chỉ sử dụng các phương tiện trực quan để mang tính chất minh họa ; tức là giáo viên chưa khai thác triệt để nguồn kiến thức từ phương tiện và chưa chú ý đến việc học sinh có khả năng tự làm việc với các phương tiện đó hay không ?

Tuy thời gian gần đây, việc dạy học môn địa lí đã được cải thiện theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, nhưng học sinh vẫn còn mang nặng tính thụ động, chưa có kỹ năng tự tìm hiểu, phát hiện kiến thức mới Có thể kể đến nhiều nguyên nhân như : Một bộ phận giáo viên chưa thật sự tâm huyết với môn mình dạy, HS còn mang nặng tính « chính phụ » ……

2,Quan điểm chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học

- Đổi mới không có nghĩa là bỏ đi các phương pháp giảng dạy địa lí truyền thống mà phải kế thừa, đồng thời tiếp thu những mặt tích cực của phương pháp giảng dạy địa lí mới

- Mục tiêu của vấn đề đổi mới phương pháp dạy là:

+ Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh

+ Bồi dưỡng phương pháp tự học

+ Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

+ Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập địa lí cho học sinh

- Như vậy, cái cốt lõi của phương pháp dạy địa lí mới là giúp học sinh phát huy được năng lực của bản thân, phát huy tính sáng tạo trong tiết học

Muốn đạt được kết quả trên đòi hỏi sự cố gắng của giáo viên và học sinh, đặc biệt là vai trò của việc định hướng nhận thức cho học sinh là rất quan trọng

- Giáo viên là người tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh :

3

Dạy học hướng vào người học, tức người học là trung tâm; nhưng không vì thế mà quên vai trò đặc biệt quan trọng của giáo viên Giáo viên là người tổ chức ra các hoạt động học tập và định hướng cho học sinh mục tiêu, ý nghĩa của các hoạt động đó

Trong phương pháp tích cực, người học được cuốn hút vào những hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo; nhưng học sinh tiếp thu tri thức một cách chủ động, sáng tạo chứ không phải thụ động

Bên cạnh sử dụng phương pháp thuyết giảng thì phương pháp vấn đáp

và dạy học nêu vấn đề cũng là phương pháp được giáo viên sử dụng tối đa Mục tiêu của phương pháp này là giúp học sinh giải quyết vấn đề khi học địa lí Phương pháp này đòi hỏi người học phải tư duy độc lập để tìm được kiến thức mới

- Giúp học sinh khai thác tốt các thiết bị học tập :

+ Sách giáo khoa: Khai thác kiến thức từ sách giáo khoa bao gồm kênh hình, kênh chữ, bảng thống kê, số liệu, biểu đồ, lược đồ

Việc sử dụng sách giáo khoa tưởng chừng như rất dễ song lại không đơn giản để khai thác triệt để kiến thức từ sách giáo khoa và không bị lệ thuộc quá mức vào nó Giáo viên nên rèn luyện cho học sinh khả năng sử dụng sách; biết chú trọng vào phần trọng tâm, lướt qua những phần không cơ bản, phát hiện những thiếu sót của sách giáo khoa và bổ sung những thông tin, số liệu, tin tức thời sự liên quan tới bài học mà sách giáo khoa không có hoặc chưa có

+ Bản đồ và quả địa cầu:

Là những thiết bị quen thuộc khi dạy địa lí Giáo viên nên rèn luyện để học sinh có khả năng sử dụng các phương tiện này hợp lí, hiệu quả về kiến thức lẫn kỹ năng sử dụng

- Giáo viên nên giúp học sinh học tốt các bài học thực hành bởi các bài thực hành sẽ định hướng và rèn kĩ năng địa lí cho học sinh

- Giáo viên giảng dạy theo hướng rèn luyện phương pháp tự học cho học sinh:

Mỗi giáo viên có những phương pháp riêng biệt để giúp học sinh tự học Giáo viên có thể cho học sinh chuẩn bị bài học trước ở nhà Muốn thế, giáo

4

viên phải thực hiện tốt phần củng cố bài, tức là giáo viên đã phân công cho học sinh chuẩn bị những vấn đề gì cho tiết sau Bên cạnh đó, giáo viên thực hiện tốt phương pháp giao việc có kiểm tra, đánh giá sẽ giúp học sinh chủ động tích cực, làm việc có hiệu quả

- Giáo viên nên tăng cường sử dụng phối hợp các phương pháp như : Học tập cá nhân, tập thể, phân nhóm Trong đó phương pháp chia nhóm là hiệu quả nhất Khi chia nhóm nhỏ, giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh làm việc tích cực, năng động ; khi làm việc cần bầu ra nhóm trưởng và thư ký để ghi lại kết quả thảo luận của nhóm Giáo viên nên chọn chủ đề thảo luận có tình huống, cần tới sự chia sẻ hợp tác giải quyết; thành viên nhóm không nên quá đông, mỗi nhóm từ 4 đến 6 học sinh Khi cho học sinh thảo luận giáo viên phải quy định rõ ràng về thời gian; giáo viên không nên quên vai trò hướng dẫn, quan sát, kiểm tra khi học sinh thảo luận và đánh giá, nhận xét kết quả thảo luận của học sinh, khái quát các kiến thức cơ bản nhằm củng cố kiến thức cho học sinh

- Đối với việc nâng cao kỹ năng địa lí :

Giáo viên tạo điều kiện cho học sinh tham gia các trò chơi địa lí nhằm tạo không khí thoải mái; đây cũng là phương pháp hiệu quả để thực hiện cuộc vận động « Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực » Tuy vậy,việc lựa chọn trò chơi địa lí phải thích hợp với thời lượng bài dạy, tránh sa đà mất nhiều thời gian

Bên cạnh đó giáo viên có thể tổ chức cho học sinh xem phim tư liệu, tham quan địa lí nếu có điều kiện; khuyến khích học sinh quan sát thế giới tự nhiên; tìm kiếm, xử lí thông tin và kiến thức địa lí từ mọi nguồn, đặc biệt là qua mạng Internet

-Về việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy được xem là một tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ đổi mới phương pháp giảng dạy của giáo viên

Ngoài việc soạn và trình chiếu giáo án điện tử thì khả năng lấy thông tin, hình ảnh để bổ sung vào những gì mà sách giáo khoa không có hoặc chưa có cũng được xem là ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy

5

III Vận dụng đổi mới ph ơng pháp dạy học vào thực tế giảng dạy :

Vớ dụ 1 : Ứng dụng cụng nghệ thụng tin vào giảng dạy và kết hợp với

phương phỏp dạy học nờu vấn đề :

Mụn : Địa 7

Bài 27 : Thiờn nhiờn Chõu Phi- Phần 3 : Khớ hậu

GV sử dụng giỏo ỏn điện tử chiếu cho HS quan sỏt Bản đồ tự nhiờn Chõu Phi – Thay vỡ đặt cõu hỏi :

? Nờu đặc điểm khớ hậu Chõu Phi ? Giải thớch nguyờn nhõn vỡ sao ? Thỡ GV hỏi bài cũ : Nờu đặc điểm tiếp giỏp của Chõu Phi ?

(HS : Tiếp giỏp với biển và đại dương)

GV đặt ra cõu hỏi cú vấn đề : Tại sao được bao bọc bởi biển và đại dương mà Chõu Phi cú khớ hậu khụ, núng bậc nhất thế giới ?

Cõu hỏi sẽ tạo ngay cho HS tõm lớ tũ mũ khỏm phỏ.Giỏo viờn từ đú hướng dẫn cho học sinh quan sỏt về vị trớ, địa hỡnh, bờ biển, hải lưu => Kết luận:

- Chõu Phi cú khớ hậu khụ, núng bậc nhất thế giới

Nguyờn nhõn :

-Phần lớn lónh thổ Chõu Phi nằm giữa hai đường chớ tuyến nờn Chõu Phi

là lục địa núng

-Bờ biển Chõu Phi ớt bị cắt xẻ, địa hỡnh Chõu Phi là một khối cao nguyờn lục địa khụ

-Chịu ảnh hưởng của dũng biển lạnh

-Chịu tỏc động của giú mựa đụng bắc từ lục địa Á- Âu thổi sang

GV chiếu HS quan sỏt một số hoang mạc ở Chõu Phi như : Xahara, Calahari với lời bỡnh về cỏc hoang mạc này cho bài học thờm sinh động, HS nhớ lõu hơn

Vớ dụ 2 : Tổ chức cho HS tham gia trũ chơi địa lớ :

Mụn : Địa 8- Bài 6 :

Thực hành : Đọc, phõn tớch lược đồ phõn bố dõn cư và cỏc thành phố lớn của chõu Á- Phần 2 : Cỏc thành phố lớn ở Chõu Á

? Xỏc định vị trớ và điền tờn cỏc thành phố lớn trong bảng 6.1 vào lược đồ?

6

GV treo Bản đồ cõm Cỏc quốc gia Chõu Á lờn bảng, tổ chức trũ chơi :

ô Ai nhanh hơn ằ bằng cỏch : Chuẩn bị sẵn cỏc chữ cỏc tờn cỏc thành phố lớn ở Chõu Á Trong thời gian 5 phỳt HS nào tỡm và dỏn đỳng nhiều thành phố hơn sẽ thắng cuộc

IV, Kết quả đạt đ ợc :

+Qua thực tế thực hiện tụi nhận thấy cú những ưu điểm:

- HS hứng thỳ với mụn Địa lớ hơn

- Học sinh nắm vững kiến thức hơn, ghi nhớ khắc sõu hơn cỏc sự kiện, nội dung trọng tõm bài học…nhưng khụng mỏy múc

- Dễ dàng phỏt hiện những hs cú năng khiếu, năng lực để bồi dưỡng

+Tuy nhiờn cũng cú vài hạn chế như sau:

- Đối với những học sinh Trung bỡnh -Yếu thỡ khú thể theo kịp yờu cầu của GV nếu khụng chịu tập trung tư duy

- Giỏo viờn tốn nhiêù thời gian để tỡm tũi sỏng tạo phương phỏp dạy cho phự hợp và lụi cuốn HS

V.Đề xuất :

Địa lớ là mụn học được đỏnh giỏ là khụ khan, nhiều HS quan niệm là mụn phụ nờn muốn lụi cuốn người học thỡ GV phải tạo ra được sự tũ mũ, gợi hứng thỳ ở người học Muốn vậy người GV cần :

-Tõm huyết với mụn mỡnh dạy, quan niệm tất cả vỡ HS thõn yờu

- Đổi mới trong việc soạn giỏo ỏn

- Đổi mới trong tổ chức dạy học trờn lớp

- Kết hợp linh hoạt cỏc phương phỏp dạy học truyền thống và hiện đại

Trờn đõy là bài tham luận của tụi về việc đổi mới phương phỏp giảng dạy bộ mụn địa lớ Cú thể mỗi trường, mỗi khối lớp, mỗi giỏo viờn cú những phương phỏp khỏc nhau nhằm đạt hiệu quả tốt nhất Bài tham luận này chỉ là những gỡ mà tụi đó ỏp dụng thực hiện, rất mong được sự đúng gúp ý kiến của quý đồng nghiệp

7

ĐỔI MỚI KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THÚC ĐẨY ĐỔI MỚI GIẢNG DẠY BỘ MÔN ĐỊA LÍ

Việc đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá và phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là giáo viên dùng hệ thống câu hỏi, bài kiểm tra để đánh giá mức độ nhận thức của học sinh và cho điểm Hiện nay khi vấn đề giáo dục được xem là quốc sách hàng đầu thì việc đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá và dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã trở thành vấn đề quan trọng hàng đầu trong quá trình đổi mới sự nghiệp giáo dục ở nước ta; và được thực hiện ở tất cả các bộ môn trong đó có bộ môn Địa lí

A ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ:

I.Mục đích, ý nghĩa, yêu cầu của việc kiểm tra đánh giá:

1.Mục đích:

-Làm rõ mức độ hòan thành mục tiêu dạy học, phát hiện nguyên nhân, điều chỉnh hoạt động dạy học

-Công khai hóa việc nhận định hoạt động học tập cho học sinh, từ đó tạo điều kiện cho học sinh phát triển kỹ năng tự đánh giá và phấn đấu vươn lên trong học tập

-Giáo viên có cơ sở thực tế để không ngừng cải tiến, đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả bài học

2.Ý nghĩa:

-Tạo điều kiện cho giáo viên:

+Nắm được sự phân hóa về trình độ học lực của học sinh trong lớp, từ

đó có biện pháp giúp các em học yếu và bồi dưỡng các em khá giỏi

+Có cơ sở thực tế để điều chỉnh, tự hòan thiện hoạt động dạy học của mình

-Giúp học sinh:

+Biết được khả năng học tập của mình so với mục tiêu đề ra và với yêu cầu của chương trình

+Tìm được nguyên nhân sai sót, từ đó điều chỉnh hoạt động của mình +Phát triển kĩ năng tự đánh giá

-Giúp cán bộ quản lí:

Nắm được các thông tin cơ bản về thực trạng dạy và học ở đơn vị để có

sự chỉ đạo kịp thời, đúng hướng

-Giúp cha, mẹ học sinh và cộng đồng:

Biết được kết quả học tập của học sinh và kết quả dạy học của giáo viên, từ đó cùng với nhà trường và xã hội đề ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng học tập của học sinh

3.Yêu cầu:

-Khách quan, chính xác

-Tòan diện, hệ thống

10

-Công khai kịp thời.

-Vừa sức và bám sát yêu cầu chương trình

II.Về đổi mới kiểm tra đánh giá:

Qua hội thảo, chúng tôi đã khẳng định:

Người giáo viên không chỉ đơn thuần là người cho điểm mà còn là người đánh giá và giúp học sinh tự đánh giá đúng trình độ năng lực và mức độ tiếp thu tri thức của học sinh Vì vậy kết quả của quá trình kiểm tra đánh giá là kết quả của một quá trình học tập trong một thời gian nhất định; cái mà học sinh học được chứ không phải cái giáo viên dạy được (kiến thức, kỹ năng, khả năng giao tiếp, thái độ ) và đồng thời nó cũng là kết quả của một quá trình làm việc nghiêm túc của cả thầy lẫn trò

Qua thảo luận, tập thể tổ Sử - Địa cũng đã thống nhất tiêu chuẩn của qua 1trình kiểm tra đánh giá bao gồm:

1.Về kiến thức:

Kiến thức của quá trình kiểm tra cần đạt được là những tri thức mà học sinh tiếp thu được sau một tiết học, một bài học, một chương, một học kỳ và một năm học, một cấp học

Thông thường bài kiểm tra cần phải đạt được ở các mức độ sau để phù hợp với từng đối tượng học sinh: Nhớ- hiểu-vận dụng

2.Về kỹ năng:

Khi học môn Địa lí cần phải chú ý đảm bảo một số kỹ năng như: Khai thác kênh hình, kênh chữ, sử dụng bản đồ, lược đồ, mô hình, bảng số liệu, bảng thống kê, tranh ảnh, hình vẽ; kỹ năng phân tích, tổng hợp thông tin, viết báo cáo…

Về thang điểm kiểm tra: Phần kiến thức từ 7 điểm – 8 điểm; phần kỹ năng 2 điểm – 3 điểm Giáo viên cần chú ý để đảm bảo bảo đủ cả hai phần này trong quá trình kiểm tra, đánh giá

Ngoài ra, có thể phát huy thêm các thang điểm về thái độ (nếu có), nhận thức của học sinh về một vấn đề nào đó

Trong quá trình giảng dạy bộ môn Địa lí, ngoài việc duy trì các phương pháp kiểm tra truyền thống như nói, viết, bài tập (kiểm tra miệng, 15 phút, 45 phút, học kỳ …) chúng tpôi cò đưa ra các hình thức kiểm tra khác như: Dùng bài tập lượng giá cuối tiết học, kiểm tra theo hình thức “Mođun Địa lí” tức là giao cho học sinh làm theo các chủ đề của từng bài, từng đề mục; giáo viên nhận xét

và cho điểm (Ví dụ như bài: Con người và môi trường Địa lí – Lớp 8)

Trong giảng dạy nên kết hợp đánh giá của giáo viên và của học sinh; đánh giá định kỳ trong quá trình giảng dạy Giáo viên đánh giá không chỉ qua số điểm mà còn có thể qua lời nói, biểu dương, khen thưởng… một cách chính xác; kịp thời nhằm động viên, khích lệ tinh thần học tập của học sinh Giáo viên cũng cần đề cao ý thức đánh giá và tự đánh giá lẫn nhau của học sinh để rèn luyện cho học sinh tác phong làm việc năng động, tích cực, tự tin

Ngoài kiểm tra miệng đầu tiết học, giáo viên cũng có thể kiểm tra trong quá trình giảng dạy Giáo viên có thể sử dụng phương pháp đàm thoại, vấn đáp gợi mở để tạo điều kiện cho học sinh trả lời các câu hỏi khó, giải quyết các tình

11