cơ quan sinh sản của thực vật

Về hình dạng và cấu tạo giãi phẫu, đài là bộ phận ít chuyên hóa nhất của hoa và gần với dinh dưỡng nhất.Nhu mô đồng hóa của các lá đài thường có cấu tạo đồng nhất không phân biệt thà

Trường đại học khoa học huế

III.CẤU TẠO CƠ QUAN SINH SẢN CỦA THỰC VẬT

HẠT KÍN

• Cấu tạo cơ quan sinh sản của thực vật hạt kín

• 1 Cấu tạo hoa

1.CẤU TẠO CỦA HOA

1.1 Định nghĩa

Hoa là chồi cành rút ngắn,sinh trưởng có

hạn,mang các lá bào tử tham gia vào quá trình sinh sản, đó là:

• Nhị hoa:cơ quan sinh sản đực

• Nhụy hoa:cơ quan sinh sản cái

Và các lá không tham gia vào quá trình sinh sản, đó là:

• Lá đài

• Lá tràng bao hoa

Cuống Đài

Nhụy

tràng nhị

Đầu nhụy Vòi nhụy Bầu nhụy Chỉ nhị Bao phấn

Hoa

Cấu tạo hoa điển hình

Bao phấn Bộ nhị cái Chỉ nhị

Tràng hoa

Nhụy

Bầu nhụy Vòi nhụy

Bộ nhị đực

Lá đài Bầu noãn

1.2 Cấu tạo các thành phần của hoa

1.2.1 Đế hoa

Đế hoa là phần đầu tận cùng

của cuống hoa,thường phình

to mang bao hoa và các bộ

phận sinh sản.

Ngoài ra, đế hoa có thể

sâu bọ của một số loài hoa

1.2.2 Đài hoa

Đài hoa là bộ phận ngoài cùng của

hoa và làm nhiệm vụ che chở,các lá đài thường có màu lục,hình dạng

giống lá, đôi khi có dạng tam

giác,dạng sợi,dạng váy và nàu

sắc tương đối phong phú.Trong một

số trường hợp đài có màu sắc

giống với cánh hoa

I CẤU TẠO CỦA HOA

• 1.Định nghĩa:

• Hoa là cơ quan sinh sản hữu tính ở thực vật hạt kín gồm cây một lá mầm và cây hai lá mầm Hoa phát triển bên trong chồi Ở nhiều cây, đỉnh chồi đang tạo lá thì đột

nhiên ngừng lại và bắt đầu hình thành hoa; trong những cây khác thì chồi nách phát triển trực tiếp thành hoa (gọi

là bắc).

• Hoa bưởi, hoa cải: không có lá bắc.

• Hoa muồng: mọc ở nách và đầu cành.

• Hoa rau mùi, thìa là: các lá bắc của nhiều hoa trong cụm hoa họp thành tổng bao

• Hoa giấy: lá bắc đóng vai trò thay tràng hoa.

Đài hoa phượng vĩ

Đài dâm bụt

trong trường hợp đó

phần dính lại làm thành ống đài,phần trên gọi

là thùy của đài, ống đài

có thể dài hoặc ngắn

và khác nhau tùy loài

trong họ bông).

Về hình dạng và cấu tạo giãi phẫu, đài

là bộ phận ít chuyên hóa nhất của

hoa và gần với dinh dưỡng nhất.Nhu

mô đồng hóa của các lá đài thường

có cấu tạo đồng nhất không phân

biệt thành nhu mô giậu và mô xốp,có chức năng bảo vệ hoa và duy trì

chức năng quang hợp vì có sẵn lục lạp, số lượng bó dẫn của đài bằng

số bó dẫn trong lá dinh dưỡng

Đài hợp hình ống

Đài hợp hình ống

1.2.3 Tràng hoa

• Tràng hoa là bộ phận phía trong của

đài,thường có màu sắc sặc sỡ và có hương thơm để hấp dẫn sâu bọ giúp cho sự thụ

màu chứa trong các lạp màu.Cánh hoa trong

1 số trường hợp có thể có hương do biểu bì tiết ra chất dầu thơm(hoa Hồng,Nhài,ngọc lan ,bưởi )

Cánh hoa có hương thơm

Số lượng các cánh hoa ở các họ thực vật ở mức tiến hóa thấp,thường nhiều

và không cố định.Nhưng ở TV tiến

hóa cao hơn,số lượng cánh hoa giảm xuống và thường là 4,5 hay bội của

4,5(hoa thực vật 2 lá mầm) hoặc 3

hay bội của 3(hoa TV 1 lá mầm).Số

lượng cánh hoa thường tương ứng

với đài,từ đó ta có khái niệm hoa mẫu 3,mẫu 4,mẫu 5

và phía trên rời

nhau gọi là thùy

hình

phễu

,hình

đinh

,hình

môi

,hình

thìa

lìa

Khi hoa nở,các cánh hoa rời

cũng như các thùy tràng (trong trường hợp hoa cánh hợp)có thể giống nhau về hình dạng

và kích thước (hoa đều) cũng

có thể khác nhau (hoa không

đều)

Về mặt cấu tạo giải phẫu,các

cánh hoa thường mỏng hơn lá

đài thường gồm 3 hoặc 4 lớp tế bào, đôi khi chỉ gồm 2 lớp biểu

bì trên và dưới giữa 2 lớp biểu

bì là các tế bào không chứa diệp lục,giữa các tế bào có các

khoảng gian bào.Các cánh hoa thường chỉ có 1 bó mạch

c Hạt phấn

• Được hình thành từ các tế bào mẹ hạt phấn (nguyên

bào tử), mỗi nguyên bào tử phân chia giảm nhiễm cho ra

4 bào tử ( 4 hạt phấn đơn bội)

• Hạt phấn thường có dạng hình cầu, màu vàng nhạt, kích thước khoảng 10-15 micromet.

• Bên trong hạt phấn là 2 tế bào:

+ Tế bào dinh dưỡng lớn: về sau sẽ phát triển thành ống phấn

+ Tế bào phát sinh: nhỏ hơn, sau sẽ cho ra 2 tinh tử

Tràng hình hoa hồng Tràng hình cẩm chướng

1.2.4 Nhị hoa

Nhị hoa là cơ quan sinh sản đực của

hoa,tập hợp các nhị ở trong hoa hình

thành nên bộ nhị.Số lượng nhị trong bộ nhị có thể thay đổi:từ rất nhiều trong các

họ thấp,giảm đi và cố định ở các họ tiến hóa hơn,số lượng các nhị thường là 4,5 hoặc bội số của 4,5 (thường gặp các cây thực vật 2 lá mầm) và 3 hoặc bội số của 3(gặp TV 1 lá mầm) cũng có khi giảm

xuống chỉ còn 1 hoặc 1/2

bộ nhị thay đổi từ nhiều và giảm đến 1 hoặc 1/2

a, Chỉ nhị thường dính trên đế hoa, hoặc có khi dính trên tràng Chỉ nhị có thể đơn hoặc phân nhánh, trên mặt cắt ngang có hình tròn hoặc hình trái xoan Chỉ nhị có cấu tạo rất đơn giản

b, Trung đới: là phần kéo dài của chỉ nhị vào

trong bao phấn, nó ngăn cách giữa 2 bao

Bao phấn

Bao phấn

Khi bao phấn chín thường nứt theo nhiều kiểu khác nhau: kiểu nứt dọc hoặc mở ra theo lỗ ở đỉnh hoặc mở bằng các mảnh van như lưỡi gà.

Bao phấn được dính vào chỉ nhị theo nhiều kiểu khác nhau: bao phấn đính gốc, bap phấn đính lưng

Nứt ngang

Hạt phấn: được hình thành từ các tế bào mẹ hạt phấn.

Hạt phấn thường có 2 lớp màng:

+ Lớp màng ngoài dày, bằng cutin, trên bề

mặt có những khe rãnh lỗ gọi là lỗ nãy

mầm.

+ Lớp màng trong mỏng hơn và bằng pectin.

Bên trong hạt phấn là 2 tế bào: tế bào sinh dưỡng lớn và tế bào phát sinh sau

Bề mặt của hạt phấn

c Hạt phấn

• Được hình thành từ các tế bào mẹ hạt phấn (nguyên

bào tử), mỗi nguyên bào tử phân chia giảm nhiễm cho ra

4 bào tử ( 4 hạt phấn đơn bội)

• Hạt phấn thường có dạng hình cầu, màu vàng nhạt, kích thước khoảng 10-15 micromet.

• Bên trong hạt phấn là 2 tế bào:

+ Tế bào dinh dưỡng lớn: về sau sẽ phát triển thành ống phấn

+ Tế bào phát sinh: nhỏ hơn, sau sẽ cho ra 2 tinh tử

d, Cấu tạo của bộ nhị: tất cả các nhị trong

hoa hình thành nên bộ nhị Có các kiểu bộ nhị: Bộ nhị tự do, bộ nhị đơn thể, bộ nhị

đa thể, bộ nhị lưỡng thể, bộ nhị liền bao

Ở một số hoa, trong bộ nhị có những nhị

mang bao phấn bị teo đi gọi là nhị lép hay

nhị bất thụ.

Quá trình hình thành hạt phấn

Nh ị

Bao phấn cắt ngang

Tế bào trong bao phấn Giảm phân

1.2.5 Bộ nhuỵ

Bộ nhuỵ là bộ phận sinh sản cái của hoa,

thường nằm chính giữa của hoa do các lá noãn (tâm bì) hình thành

Cấu tạo bộ nhuỵ gồm: bầu nhuỵ, vòi nhị và đầu nhuỵ

Tuỳ theo mức độ noãn dính với nhau, có thể

có các kiểu bộ nhuỵ sau đây

Bộ nhuỵ dính với nhau ở phần bầu, nhưng vòi

và núm nhuỵ tự do: hoa cẩm chướng

Bộ nhuỵ dính với nhau ở phần đầu và phần vòi nhưng núm nhuỵ tự do: Dâm bụt

Bộ nhuỵ dính với nhau hoàn toàn: cây họ cam, họ cà

Bộ nhuỵ dính với nhau ở phần vòi và núm nhưng bầu tự do: cây dừa cạn.

a, Đầu nhuỵ: là bộ phận chuyên hoá của

noãn, là nơi tiếp nhận hạt phấn

b, Vòi nhuỵ: là một ống rỗng hoặc đặc,có

thể dài ngắn khác nhau, làm cho đường đi của hạt phấn khác nhau

c, Bầu nhuỵ được xem là phần chính của

nhuỵ bên trong chứa noãn Số ô của bầu nhuỵ tương ứng với số noãn Bầu nhuỵ có thể 1 ô hoặc nhiều ô tuỳ thuộc vào cách

dính của các lá noãn

Bầu nhụy

Vị trí của bầu nhuỵ trong hoa: bầu trên (hình a), bầu dưới (hc), bầu giữa (hb)

Bầu dưới

Cấu tạo của noãn

Noãn là một khối đa bào, có hình trứng đôi khi

có dạng hình cầu hoặc hình thận

Mỗi noãn gồm 2 phần: cuốn noãn – nơi đính noãn và giá noãn Thân noãn – là một tế bào nhỏ gọi là phôi tâm có lớp võ noãn bao bọc ở ngoài, võ noãn thường để 1 lỗ nhỏ ở đỉnh gọi

là lỗ noãn, chỗ noãn dính vào cuốn goi là

rốn Chỗ các lớp võ noãn gặp nhau và dính với phôi tâm gọi là hợp điểm

Các kiểu noãn thường gặp:

• Noãn thẳng: hồ tiêu

• Noãn cong: họ đậu

• Noãn đảo: hoa hướng dương và hoa loa kèn

Các kiểu dính noãn

• Đính noãn trung trụ:cam, chanh, dâm bụt

• Đính noãn bên: các cây họ đậu, đu đủ

• Đính noãn giữa: mã đề, cẩm chướng

Ngoài ra còn có đính noãn rải rác, đính noãn treo, đính noãn gốc

Giới tính của hoa

• Trong một hoa nếu có đủ các thành phần đài,

tràng, nhị, nhụy thì ta có hoa lưỡng tính đủ

• +Nếu hoa không có tràng hoa gọi là hoa không

cánh Nếu hoa có cả bao hoa gọi là hoa trần

• +Nếu thiếu một trong hai bộ phận sinh sản gọi là hoa đơn tính, nếu chỉ có nhị hoa gọi là hoa đực, nếu có nhụy hoa gọi là hoa cái.

• +Nếu trên cùng một cây có cả hoa đực và hoa cải hay hoa lưỡng tính ta gọi là cây cùng gốc Nếu

hoa đực và hoa cái tồn tại ở hai cây khác nhau ta gọi là cây khác gốc.

1.2.6 Các kiểu tiền khai hoa

Các tiền khai hoa là thứ tự được xắp xếp nhất định của các mảnh bao khi chưa nở có các kiểu tiền khai hoa chính :

• Tiền khai hoa van

• Tiền khai hoa vặn

• Tiền khai hoa lợp

• Tiền khai hoa nanh sấu

• Tiền khai hoa thìa

• Tiền khai hoa cờ

Ngoài ra còn có tiền khai hoa xoắn ốc, tiền khai hoa xoắn vòng

• Hoa thức được biểu diễn trên cùng một

hàng ngang, các chữ được kí hiệu theo

thứ tự từ ngoài vào trong Sau mỗi chữ ghi con số chỉ số lượng bộ phận mỗi vòng,nếu

số lượng không xác định và nhiều(∞)nếu thành phần nào thiếu thì ghi số (0) bên

dưới, nếu bộ phận nào của hoa xắp xếp

thành nhiều vòng thì ta ghi số lượng của từng vòng và nối với nhau bằng(+).Nếu bộ phận nào của hoa có số lượng thay đổi htì tag hi số nhỏ trước số lớn sau nối với

nhau bằng dấu (-)

• Nếu hoa có bầu trên thì ta gạch dưới,bầu dưới thì gạch trên số chỉ số noãn và bầu trung bình thì gạch ngang.

• Nếu các thành phần của hoa trong cùng một vòng dính nhau thì ta ghi số đó trong ngoặc đơn

• Ví dụ:

• Hoa huệ:*♀ P(3+3)A 3+3 G(3)

• Hoa dâm bụt : * ♀ P 5-9 K(5) C5 A∞ G(5)

2.2 Hoa đồ

• Hoa đồ là sơ đồ biểu diễn cấu tạo cắt

nagng của hoa(hoặc nụ hoa)trên mặt

• Trục mang hoa được thể hiện bằng vòng

trong nhỏ có thể để trắng hoặc đen

• Lá bắc được biểu diễn bằng 1 đường cung

có mấu nối ở lưng

• Lá đài được biểu diễn như lá bắc nhưng để phân biệt ta găch chéo hoặc tô đen

• Tràng hao được biểu diễn bởi một cung tròn

• Nhị biểu diễn theo lát cắt ngang của bao

phấn và hướng mở cửa của bao phấn

• Nhuỵ hoa được biểu diễn theo lát cắt ngang của bầu với số ô và cách đính noãn

Một vài hình ảnh về hoa đồ

3.Cụm hoa

Cụm hoa là tập hợp nhiều hoa riêng rẽ,có cuống hay không có cuống cùng đính trên

trục chung gọi là cuống cụm hoa.Trong

cụm hoa mỗi hoa có 1 lá bắc riêng.Ngoài

ra,1 số cây có lá bắc chung cho cả cụm

gọi là tổng bao.Có khi lá bắc chung có

những biến đổi đặc biệt tạo thành mo

Người ta phân biệt kiểu cụm hoa chính sau nhờ sự phân nhánh của cuống cụm hoa

3.1 Cụm hoa không hạn:

Là kiểu cụm hoa có cành mang hoa không hạn chế, đầu cánh không tận cùng bằng một hoa nên hoa tiếp tục hình thành.Những hoa ở

trên ngọn thường là hoa non nhất.Thứ tự nở hoa từ duới lên trên hoặc từ ngoài vào trong Cụm hoa không hạn gồm các kiểu sau:

Các hoa trong cụm hoa thường không có

cuống hoặc cuống rất ngắn và đc đính trực tiếp trên cuống của cụm hoa.Nếu trục của cụm hoa phân nhánh ta có kiểu bông kép và không phân nhánh: kiểu bông đơn.Nếu cụm hoa hình bông được bao bọc bởi 1 lá bắc chung đã được biến đổi thành mo,gọi là kiểu cụm hoa bông mo

-Buồng:buồng chuối là 1 kiểu bông kép đặc

biệt mà bông đơn tập trung lại thành nải

-Bông đuôi sóc:là kiểu bông mang rất nhiều

hoa dày đặc

Kiểu cụm hoa này có cấu tạo giống kiểu

chùm,nhưng các hoa ở phía dưới lại có cuống dài hơn phía trên,nên các hoa trong cụm được đưa lên trên cùng một mặt phẳng

Ngù đơn

Các hoa cùng nằm trên một mặt phẳng

ngang nhưng các cuống của hoa đều tập

trung tại 1 điểm trên tận cùng trục cụm hoa,

ở đó lá bắc tập trung thành tổng bao,có 2 loại tán đơn và tán kép

Tán đơn

e Đầu:

Là kiểu cụm hoa gồm nhiều hoa

không cuống mọc sít nhau trên

đỉnh trục cụm hoa thu ngắn lại.

-Nếu các hoa tập trung lại hình

cầu _kiểu cụm hoa hình cầu

-Nếu đầu tận cùng của trục

cụm hoa loe rộng ra,bên trên có

và khép kín lại bên trong có

mang nhiều hoa nhỏ_kiểu cụm

hoa hình đầu trạng

Kiểu cụm hoa

hình cầu

Kiểu hình đĩa

3.2 Cụm hoa có hạn

(cụm hoa xim)

Là kiểu cụm hoa có cành amng hao sinh trưởng

có hạn,tận cùng của cành mang hoa là một

hoa xuất hiện sớm.Về sau cuống của cụm hoa

có thể hình thành bên dưới.Như vậy hoa đầu trục là hoa già nhất,nên thứ tự hoa nở là từ

trên xuống dưới hoặc từ trong ra ngoài

Tùy theo sự phân nhánh cành mang hoa,người ta có các kiểu cụm hoa sau:

a.Xim một ngả:

Đầu trục chính có 1 hoa

đầu tiên,tiếp theo từ 1 mấu

hoa đó sẽ xuất hiện 1

nhánh mang hoa,nhánh

bên này lại tiếp tục cho ra

1 nhánh bên mang hoa và

quá trình cứ tiếp tục.Có

các kiểu:Xim xoắn ốc,Xim

bò cạp Xim một ngả

c.Xim nhiều ngả:

Đầu trục chính mang một hoa,từ một

mấu ở bên dưới hoa đó xuất hiện nhiều

nhánh bên mang hoa và tồn tại mỗi nhánh

có thể tiếp tục phân nhánh như vậy

Xim nhiều ngả

d.Xim co:

Là một dạng đặc biệt của xim nhiều ngả,các

nhánh bên của xim rất ngắn làm cho hoa xếp

sít vào nhau

Trong quá trình tiến hóa,cụm hoa xuất

hiện từ hoa đơn độc.Trong nhiều trường

hợp 1 nhóm hoa mọc đơn độc và ở tận

cùng,do sự thu ngắn và tiêu giảm các lá

dinh dưỡng rồi sau trở thành 1 cụm

hoa.Cụm hoa có thể hình thành do sự xuất hiện dần những hoa mới mọc ở bên,dọc

bên chồi mang hoa ở tận cùng.Như vậy,cụm hoa là 1 ưu thế sinh học đối với thời gian

nở hoa ngắn ngủi của từng hoa.