năm mới tới đồng hồ

YẾU TỐ TÂM LINH TRONG CÁC NGHI LỄ TẾT NGUYÊN ĐÁNTết Nguyên đán là gì?Lịch cổ truyền của ta – vẫn được gọi là Âm lịch để phân biệt vớiDương lịch – chia khí hậu trong năm làm 24 thời, đầu

YẾU TỐ TÂM LINH TRONG CÁC NGHI LỄ TẾT NGUYÊN ĐÁNTết Nguyên đán là gì?

Lịch cổ truyền của ta – vẫn được gọi là Âm lịch để phân biệt vớiDương lịch – chia khí hậu trong năm làm 24 thời, đầu mỗi thời điểm

là 1 tiết (đốt, như ta vẫn gọi đốt cây tre), rồi đọc ra thành “tết” Mộtnăm có 24 tết (tiết), như tết Nguyên Đán, tết Hàn thực, tết Thanh

minh, tết Đoan Ngọ, tếtTrung thu…

Tại sao gọi là TếtNguyên đán? Theo tiếngHán – Việt, Nguyên làbắt đầu, khởi thuỷ; Đán

là sáng sớm Nguyênđán là buổi sớm đầu tiêncủa ngày đầu tiên củatháng đầu tiên “Giêng”của năm mới TếtNguyên Đán mở đầumột năm tính theo Âm lịch nên quan trọng nhất, lớn nhất và còn đượcgọi là Tết Cả, Tết Ta, Tết Âm lịch, Tết Cổ truyền, Tết Việt Nam haychỉ đơn giản Tết Trong 24 tết mỗi năm, duy nhất Nguyên Đán chỉ cầngọi “Tết” là đủ Tết Nguyên đán năm nào thì gọi theo tên năm đó, cảnăm ta và năm tây: Tết Nhâm Thìn 2012, Tết Quý Tỵ 2013, Tết CanhNgọ 2014…

Vì sự chênh nhau về ngày tháng năm giũa Dương lịch và Âmlịch, nên ngày đầu năm Âm lịch của Tết Nguyên đán rơi vào khoảngcuối tháng 1 đến giữa tháng 2 Dương lịch, cứ 2 hoặc 3 năm thì có mộtnăm vào tháng 1, còn lại là tháng 2, nhưng không bao giờ trước ngày21/1 và sau ngày 19/2

Theo bài bản, tên của tháng Âm lịch gọi theo can chi, như MậuNgọ, Kỷ Mùi, Canh Thân…, nhưng dân gian thì đơn giản hơn, thángđầu năm gọi là tháng Giêng, rồi đến các tháng gọi theo số, trừ tháng 4gọi là tháng Tư : 2, 3, Tư, 5, 6…, tháng cuối năm là tháng Chạp TếtNguyên đán hàng năm thường kéo dài trong khoảng 7 đến 8 ngày cuốinăm cũ và 7 ngày đầu năm mới (từ 23 tháng Chạp đến hết ngày 7tháng Giêng)

Một số tên gọi ngày trong dịp Tết

- Táo quân, Táo công, Ông Táo Táo là bếp, Quân là vua, Công là

ngài, Táo quân thường được coi là vua bếp 23 tháng Chạp là ngày lễcúng Ông Táo, Tết bắt đầu Ông Táo là cách gọi kết hợp tiếng thuầnViệt (Ông) và Hán –Việt (Táo)

- Tất niên Tất là cuối cùng, niên là năm Tất niên là gọi tắt của

ngày tất niên, tức ngày cuối cùng của năm

- Trừ tịch Trừ là bỏ, tịch là đêm Trừ tịch là Đêm cuối cùng của

năm, còn gọi là đêm Giao thừa

- Giao thừa Giao là trao đổi, thừa là tiếp nối Giao thừa là thời

khắc chuyển từ hết ngày cuối năm này sang ngày đầu năm tiếp theo,diễn ra vào giờ Tý (23 – 01 giờ), cũng là lúc năm cũ chuyển giao nămmới Theo Dương lịch, thì Giao thừa vào lúc 12 giờ đêm (0 giờ sáng)ngày đầu năm, tức giờ Chính Tý của Âm lịch

- Mùng (mồng) Mùng là ngày từ 1 đến 10 Ngày đầu năm là

mùng 1 Tết, các ngày tiếp theo là các mùng 2, 3, 4, 5…Tết, cho đếnhết mùng 10 Từ 11 trở đi đến hết tháng thì không gọi là mùng nữa màgọi là ngày, không kèm chữ Tết nữa mà thay bằng tháng Giêng: Mùng

1 Tết, ngày 11 tháng Giêng Cách gọi mùng như trên cũng dùng chocác tháng, chỉ thêm tên tháng: mùng 1 tháng 2, mùng 1 tháng Chạp(1/11 Âm lịch)…

- Lên nêu Trồng cây nêu, vào Tết

- Khai hạ Khai là bỏ, hạ là cho xuống Mùng 7 Tết hạ cây nêu,

báo Tết đã qua, trở lại làm việc

Táo quân

Táo quân, Táo công, Ông Táo là các cách gọi chung cho ba vịthần cai quản chuyện đất, chuyện nhà, chuyện bếp núc trong gia đình.Tại sao là 3 vị chứ không phải ít hay nhiều hơn? Có nhiều cách giảithích, như từ quan niệm Tam vị nhất thể (ba ngôi hợp một) của đạogiáo, nhưng còn giải thích thực tế dễ hiểu hơn, cho rằng ngày xưangười ta đã sớm nhận biết là chỉ cần 3 hòn đá hay cục đất nung caobằng nhau là đủ kê chắc cho nồi hay chảo, nói theo toán hình học, thìqua 3 điểm sẽ tạo nên 1 mặt phẳng Nồi đặt lên 3 cục bếp ít bị chaođảo hay lật hơn 4 hay 5 cục Sau này người ta đúc gang làm kiềnggồm 3 chân và một vòng tròn phía trên làm liên kết, rất vững (Dù ainói ngả nói nghiêng/ Lòng ta vẫn vững như kiềng 3 chân – Ca dao)

Từ 3 chân bếp mà Táo có 3 vị Do quan niệm có âm có dương, nên 3

vị này có nam và nữ Nhưng cũng từ quan niệm dương át âm, nên có 2

vị nam (dương) và 1 vị nữ (âm) dù ngày xưa, chuyện bếp núc làđương nhiên phái nữ phải đảm trách

Sự tích Táo quân

Ngày xưa, có hai vợ chồng nọ ăn ở với nhau nhiều năm mà chưa

có con nên phiền muộn, sinh ra hay cãi cọ Một hôm người chồng giận quá đánh vợ, người vợ tủi thân bỏ nhà ra đi, một thời gian sau gặp người đàn ông hiền lành khác, bèn đồng ý làm vợ Người chồng

cũ hối hận, quyết chí đi tìm vợ, lâu ngày hết sạch tiền bạc, phải ăn xin

để tiếp tục Ngày nọ đến xin ăn đúng nhà vợ cũ, hai người nhận ra nhau, người vợ ân hận nên mời chồng trước vào nhà giãi bầy Thấy người chồng sau

đi làm về, người vợ bảo chồng trước chui vào đống rơm tránh mặt rồi giải thích sau Người chồng sau không biết,

vô tình đốt đống rơm lấy tro bón ruộng Người chồng trước muốn giữ tiếng cho

vợ nên không ra và chịu chết cháy Người vợ từ trong nhà chạy ra, thấy vậy bèn nhảy vào đống rơm cháy để chết theo Người chồng sau thấy vợ chết, đau xót nhảy theo để cùng chết theo vợ Hồn của ba người được đưa lên trời, Ngọc hoàng cảm cái nghĩa của họ nên sắc phong cho làm Táo quân, cử xuống trông coi công việc của từng nhà Người chồng sau vì đốt lửa nên làm Thổ công trông coi việc bếp núc, người chồng trước do đi lại nhiều nơi nên làm Thổ địa trông coi việc nhà cửa, người vợ làm Thổ kỳ trông coi việc chợ búa do quán xuyến việc nhà của hai người chồng Ngày 23 tháng Chạp cuối năm,

ba vị Táo quân cưỡi cá chép lên thiên đình chầu Ngọc hoàng, báo cáo những việc tốt xấu của gia đình và trần gian

Cúng Táo quân

Ngày 23 tháng Chạp nhà nhà làm lễ cúng Táo quân lên trời Lễcúng thế nào là tuỳ tâm, không bắt buộc như các lễ cúng ngày Tết

khác, nhưng phải có cá chép để các vị Táo quân cưỡi từ hạ giới lênthiên đình và trở về Cá chép có thể làm bằng giấy, hay treo tranh dângian Lý ngư (cá chép), hoặc thả cá chép xuống sông ngòi ao hồ, cáchép lớn cũng được mà cá chép cảnh màu đỏ, vàng cũng được Ngàytiễn Ông Táo còn gọi là Tết Ông Công, ngày xưa làm lễ cho Ông đi,

có gì báo cáo nấy, sau này nhiều nhà làm mâm cỗ cúng thịnh soạn ngụ

ý xin ngầm các vị Táo khi bẩm báo Ngọc hoàng thì “đẹp khoe xấuche” cho mình, âu cũng là thói đời

Ngày cúng Ông Táo đi mở đầu cho Tết Nguyên đán Vào ngàynày, các nhà trồng cây nêu

Cây nêu ngày Tết

“Nêu” có nghĩa là cây cắm cao lên để làm dấu hiệu

Sự tích Cây nêu ngày Tết

Ngày xưa, người và quỷ cùng sống trên mặt đất Quỷ mạnh hơn, luôn chèn ép người, bắt người trồng trọt và chia phần theo ý của quỷ Một năm nọ, quỷ giao hẹn “ăn ngọn cho gốc” Lúa chín, quỷ lấy hết thóc lúa, để gốc rạ cho người Người khóc.

Bụt (tiếng ngày trước gọi các vị thần tiên

cứu giúp người, thuở đạo Phật mới du nhập

vào nước ta, đức Phật cũng gọi là Bụt) hiện

lên chỉ cho người trồng khoai lang Vụ đó,

người lấy củ, quỷ lấy lá Quỷ tức giận, bèn

đòi “ăn gốc cho ngọn” như trước, người lại

theo lời Bụt trồng lúa, cuối mùa gặt lúa, để

gốc rạ lại cho quỷ Năm sau, quỷ đòi “ăn cả

gốc lẫn ngọn”, Bụt chỉ cho người trồng ngô

(bắp), cuối vụ bẻ ngô, quỷ chỉ có thân cây.

Quỷ tức, phá phách làm người điêu đúng.

Bụt lại hiện lên, bảo người chỉ xin một

mảnh đất rộng bằng bóng một cái áo, còn lại là của quỷ Quỷ chấp nhận Người theo lời Bụt dặn liền dựng một cây tre, tức là cây nêu và Bụt treo áo lên ngọn tre, Khi nắng lên, Bụt hoá phép làm cây tre cao lên mãi, bóng cái áo dần dần phủ kín mặt đất, quỷ chạy xa cái bóng cho đến tận biển Đông Từ đấy đất là của người, quỷ ở biển tức giận, mỗi năm vào dịp Tết lại rủ nhau kéo về phá người, nhưng thấy cây

nêu là sợ, bỏ đi cho đến hết Tết thì lại phải ra biển Vì vậy, cứ đến Tết

là nhà nhà trồng cây nêu để xua tà đuổi quỷ

Lên nêu

Tại miền Bắc cây nêu thường được dựng vào ngày 23 thángChạp âm lịch, là ngày Táo quân về trời, với quan niệm rằng từ ngàynày cho tới đêm giao thừa, vắng mặt Táo công, ma quỷ thường thừa

cơ lẻn về quấy nhiễu Nhiều đình làng hay nhà ở còn dùng vôi vẽ trênđất hình cái cung đang dương một mũi tên hướng ra phía ngoài cửa đểtăng hiệu quả đuổi tà ma

Ở miền Nam, sách Gia Định Thành Thông Chí của Trịnh HoàiĐức có chép rằng: bữa trừ tịch mọi nhà ở trước cửa lớn đều dựng mộtcây tre, trên buộc cái giỏ bằng tre, trong giỏ đựng trầu cau vôi, ở bêngiỏ có treo giấy vàng bạc, gọi là "lên nêu" có ý nghĩa là để làm tiêubiểu cho năm mới mà tảo trừ những xấu xa trong năm cũ

Hạ nêu

Ngày mùng 7 tháng Giêng là ngày cuối cùng của chuỗi lễ hội Tết.Trong ngày này, người ta làm lễ hạ cây nêu gọi là lễ Khai hạ, kết thúcdịp Tết Nguyên đán và bắt đầu bước vào việc làm ăn trong năm mới

từ mùng 8 hoặc 9 tháng Giêng

Cây nêu, tràng pháo

Vào Giao thừa, người ta đốt tràng

pháo treo lên cây nêu để tiễn năm cũ,

đón năm mới Tiếng pháo nổ ran trong

ngày Tết cũng để xua tà đuổi quỷ Còn

có thể đốt một bánh pháo nữa vào

mùng 1 để lễ đón năm mới tưng bừng

hơn Mùi pháo và xác pháo vụn màu

hoa đào mang lại không khí Tết rất đặc

trưng, làm người ta bồn chồn, nao nức

về đất trời, gia đình, tổ tiên

Tiếc là vào những năm cuối thập niên 1990, khi công cuộc đổimới đã đạt những thành quả ban đầu, kinh tế khá lên, người ta coipháo nổ đem đến bình an và may mắn mà quên mất ý nghĩa văn hoá

của phong tục nên đốt pháo quá nhiều, nhất là ở các vùng đô thị dân

cư đông đúc Họ đốt bất kể lúc nào thích và tràng pháo cũng rất dài,lại gắn thêm nhiều pháo lớn (pháo đùng, pháo đại) vừa tốn kém vừagây nguy hiểm Tháng 8/1994, Nhà nước ra chỉ thị từ 1/1/1995 cấmđốt pháo trong tất cả các sinh hoạt, nên vào Giao thừa chỉ còn hìnhảnh rực rỡ và tiếng lụp bụp của pháo hoa tại một số điểm ở các đô thịlớn và trên TV vào lúc Giao thừa

Nhiều năm gần đây, không hiểu vì lý do gì, cây nêu cũng ít thấy,pháo thì không Nêu và pháo chỉ còn mang mác trong câu đối Tết xưa:

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏCây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh

Cúng Tất niên

Cúng Tất niên là lễ cúng tiễn đưanăm vừa qua, làm vào ngày cuốinăm Dù một năm có thế nào, người

ta vẫn làm lễ cúng để cám ơn và hyvọng Ngày Tất niên gia đình sumhọp, làm lễ cúng và ăn cơm với nhau.Ngày xưa cúng Tất niên vào buổi tốicho càng cuối năm càng tốt, nhưnghiện nay thì có thể làm vào ban ngày,tuỳ theo gia chủ thấy thuận lợi lúcnào Các cơ quan, đơn vị, tổ chứclàm bữa cơm tất niên vào các ngày trước nghỉ Tết để ôn lại 1 năm làmviệc và coi như chia tay nhau trong dịp nghỉ Tết

Cúng Tất niên ở gia đình thường phải có hai mâm cỗ, một mâmcúng gia tiên (tổ tiên, ông bà) tại bàn thờ và một mâm cúng thiên địa

Cúng Giao thừa

Cúng Giao thừa còn gọi là Lễ Trừ tịch, thực hiện vào thời khắcGiao thừa Ý nghĩa của cúng Giao thừa là bỏ hết những điều xấu củanăm cũ để đón những điều tốt lành sẽ đến trong năm mới Cúng Giaothừa thường phải có 2 nơi, cúng ngoài trời dành cho các vị thần vàcúng trong nhà dành cho tổ tiên

- Cúng Giao thừa ngoài trời: Theo quan niệm cổ truyền, thì Giaothừa là lúc các vị Thiên tướng dẫn Thiên binh đi thị sát hạ giới Có 12

vị Thiên tướng (Hành khiển và Phán quan) thay nhau mỗi năm một vịcai quản hạ giới, bàn giao cho nhau vào Giao thừa Mâm cúng là đểkính tiễn vị đã làm xong công việc trong năm và nghênh đón vị mới.Việc bàn giao, tiếp quản công việc hết sức khẩn trương nên các Thiêntướng Thiên binh rất vội, không vào tận trong nhà được, vì vậy bàncúng phải đặt ngoài trời để các vị có thể dùng ngay hoặc mang theo,thậm chí chỉ chứng kiến lòng thành của chủ nhà Trên hương án (bànthờ, bàn cúng) có bình hương, hai ngọn đèn dầu hoặc hai ngọn nến đểcác vị nhanh chóng nhìn thấy

- Cúng Giao thừa trong nhà: Là lễ cúng tổ tiên vào chính thờikhắc giao thừa vừa tới, nhằm cầu xin Tổ tiên phù hộ độ trì cho giađình mình gặp những điều tốt lành trong năm mới sắp đến

Mâm lễ cúng Tết

Mâm lễ cúng trong các

ngày Tết bao gồm các món

ăn ngày Tết được chế biến

tinh khiết, trang nghiêm, bao

gồm cỗ mặn và cỗ chay Cỗ

mặn có các món chủ yếu:

bánh chưng hay bánh tét, giò

chả, xôi gấc hay xôi các loại,

gà luộc để nguyên con, rượu,

và những món khác tuỳ theo gia đình, kể cả thêm các món chay Cỗchay có hương hoa, đèn hay nến, xôi, chè, bánh, mứt, kẹo và các mónchay khác, nhưng dứt khoát không có đồ mặn

Ý nghĩa của đèn, nến, hương trên bàn thờ

Trong gia đình người Việt thường có một bàn thờ tổ tiên, ông bà.Bàn thờ là nơi tưởng nhớ, là thế giới thu nhỏ của người đã khuất.Trang trọng nhất trên bàn thờ là hình ảnh các bậc tiền nhân và ngườinhà đã mất Bên cạnh đó, trên bàn thờ thường phải có : Hai cây đènhay nến (đèn cầy), ánh sáng đèn tượng trưng cho mặt trời, mặt trăng,các bát hương (nhang) vì đốm sáng khi thắp hương tượng trưng chotinh tú, khói hương bay lên làm chiếc cầu liên kết âm dương để các cụ

đi về Bát hay 3 li nước nhỏ để người khuất về thanh tịnh và không bịkhát Bàn thờ Tết còn phải có mâm ngũ quả

Mâm ngũ quả

Mâm ngũ quả là một

mâm trái cây có năm (ngũ)

thứ trái cây (quả) khác

nhau, tượng trưng cho ngũ

hành kim mộc thuỷ hoả thổ

ứng với mệnh của con

người Số loại trái cây phải

là lẻ, số lượng trái cây trong

mâm ngũ quả cũng phải lẻ,

vì số lẻ thuộc Dương, tượng

trưng cho sự phát triển, sinh

sôi Tuy nhiên, đó chỉ là quy ước, “ngũ” dần dần không còn là số 5 cụthể nữa, mà chuyển thành một khái niệm chung về nhiều Có xếp baonhiêu loại trái cây vào đó cũng gọi là mâm ngũ quả, có khi càngnhiều loại càng tốt, nhìn đẹp và mang ước muốn trù phú, số trái câycũng không nhất thiết phải là lẻ, chỉ cần đẹp, nhưng nhiều người kỹlưỡng vẫn chọn số trái cây lẻ, như buồng chuối xanh 19 quả là tốtnhất Trái cây non bị coi là nhạt (tình), chín bị coi là cuối, nẫu, nênngũ quả thường chọn trái vừa phải, cứng cáp, không non không chín,

để được lâu trên bàn thờ, ít nhất cho đến hết mùng 7 Tết

Mâm ngũ quả của người miền Bắc và Trung chủ yếu có chuối,bưởi, đào, hồng, quýt, nhưng cũng có thể dùng các loại trái khácnhư quất, lê, lê ki ma, táo, na (mãng cầu), không quá khắt khe và hầunhư tất cả các loại quả lành đều có thể bày được, miễn là nhiều màusắc cho thêm đậm đà không khí Tết

Mâm ngũ quả của người Nam bộ từ rất lâu đã thuận theo mộtcách chơi chữ rất ý vị chất Nam bộ, chỉ cần 4 loại trái: mãng cầu, dừa,

đu đủ, xoài Mãng cầu bỏ chữ mãng là còn chữ “cầu”, dừa tiếng Nam

bộ phát âm là “vừa”, đu đủ hiểu là “đủ”, xoài nói như “xài”, ghépthành “cầu vừa đủ xài”, một năm đủ xài là ổn Nếu cần thêm cho đủ số

lẻ thì xếp thêm mấy trái sung, thành “cầu vừa đủ xài sung”, nghe hơi

lạ, có lẽ sung là sung túc và sung sức cho một năm mới

Sau này, người Nam bộ còn làm thêm hình các con vật cầm tinhnăm mới như tý, sửu, dần… bằng các loại trái cây nhiều mầu sắc, rấtcông phu Các hình được ghép bằng hàng trăm hay hàng ngàn vỏ vàtrái Đặc biệt, dù phụng (phượng) không có trong 12 con giáp nhưnghình phụng cũng được làm để cân đối với rồng

Trước Tết, nhiều người mua một

câu đối hay hoặc một vài chữ Nho mang

ý nghĩa cầu an, cầu tài lộc cho năm mới

Người Việt xưa không phải ai hay nhà

nào cũng có người biết chữ, có chữ

trong nhà ngày Xuân là mong ước kiến

thức cho con cháu học hành, thành danh

Câu đối hay chữ ngày Tết đều mang ý

nghĩa tốt đẹp, bỏ qua những khó khăn

trong năm cũ, mang đến lạc quan trong

năm mới, được viết bằng mực đen (mực

Tàu) rất đẹp và đậm nét trên giấy điều

(đỏ) Câu đối Tết rất phong phú, nhưng

phải phù hợp với từng gia đình

Xin kể một giai thoại về một câu đối :

Nguyên soái Tao Đàn Lê Thánh Tông là vị vua hay chữ hay thơ

và thích vi hành (cải trang dân thường đi tìm hiểu thiên hạ) Một Tết

nọ, vua giả làm thầy Nho vi hành nội thành Thăng Long, thấy một gia đình đèn hoa đủ cả nhưng mặt gia chủ đượm buồn, bèn đến hỏi nguyên nhân Chủ nhà thành thực kể rằng, nhà mình làm nghề nhuộm

đã thành danh, nhưng con cái chỉ chăm lo vào làm, không ai học hành chữ nghĩa, ngày Tết câu đối cũng không có như nhà người ta Thầy Nho ân cần nói sẽ viết cho, gia chủ mừng lắm chạy mua giất, bút, mực về Thầy hạ bút câu đối:

Vàng xanh thiên hạ qua tay tớ

Đỏ tía triều đình đến cửa ta

Câu đối mang các màu nhuộm và công việc nhà thợ nhuộm, gia chủ mừng lắm, nhưng tạ lễ thế nào thầy cũng không nhận Vài ngày sau, có vị quan tâu với vua rằng có nhà thợ nhuộm kia ngữ khí ghê gớm lắm, dám chưng câu đối lời lẽ quản lý cả triều đình và thiên hạ Vua cười, kể lại câu chuyện, các quan cùng nhìn nhau bái phục

Xin chữ

Chữ có thể được tặng nhưng hầu hết phải mua, và có mua cũngchỉ nói là xin, không ai nói mua bán chữ cả Về chữ, thì rất đa dạng,mỗi chữ mang một ý nghĩa, tuỳ cầu ước của người xin chữ Các cụ đồvào dịp Tết hay ngồi cho hoặc bán chữ, câu đối Khách tương đốithông thạo thì chọn câu đối hay chữ viết sẵn, người ít am hiểu chữnghĩa thì trình bày nguyện vọng để thầy chọn viết cho Các chữthường có là Phúc (nhiều con), Lộc (nhiều tiền), Thọ (sống lâu), Đức(làm điều tốt lành), Kiện (khoẻ mạnh), An (bình yên) Khang (dư giả),hay Nhân (thương người), Tâm (tử tế), Nhẫn (hiền lành), Thịnh (ngàymột phát đạt), Viên (trọn vẹn) v.v…

Tranh Tết

Phú quý Tranh Đông Hồ

Ngày Tết, trong nhà treo tranh Tết.

Nước ta có khá nhiều dòng tranh dân gian, nổi tiếng nhất là tranh Làng Hồ - còn gọi

là tranh Đông Hồ

và tranh Hàng Trống.

Bạch hổ Tranh Hàng Trống

Làng Đông Hồ thuộc tỉnh Bắc Ninh, làm tranh dập bản khắc in gỗ

vỗ trên giấy điệp làm từ vỏ sò điệp nghiền nát trộn với hồ bột Bột vỏđiệp tạo nên vẻ tươi sáng và lóng lánh cho bức tranh Tranh Đông Hồđường nét phóng khoáng, tính ước lệ hội hoạ cao, đề tài phong phú vềcuộc sống làng quê Tranh Tết Đông Hồ mang nhiều ý nghĩa phù hợpvới mong ước một năm mới, như Vinh hoa (em bé ôm con gà), Phúquý (em bé ôm con vịt), Nhân nghĩa (em bé ôm con cóc) Cũng cónhiều tranh không còn ghi ra rõ và đủ tên vì một thời không muốndùng chữ Hán, nhưng tranh thì vẫn mang ao ước, như sinh sôi (đànlợn hay đàn gà), hùng dũng, kiêu hãnh (gà), học hành (thầy đồ cóc),Đấu vật thể hiện lễ hội đấu vật ngày Tết … nhưng các tranh Hứngdừa, Đánh ghen, các chàng trai cô gái đều mặc đồ khá mát mẻ, những

tư thế ngày nay gọi là nhậy cảm, thì hiếm ông chủ nhà nào dám mua

về trưng ngày Tết

Khoảng 400 năm trước, dòng tranh dân gian Hàng Trống ra đời ởkinh thành Thăng Long, có nhiều nơi làm, nhưng thịnh nhất là ở phốHàng Trống Dòng tranh này mang chất nghiêm nghị của đạo giáo, kếthợp đạo thờ Mẫu, Phật giáo, Nho giáo Mỗi tranh gần như một đạobùa bằng hội hoạ, ngay cả tranh ngũ quả hay tứ bình Tố nữ cũng vậy.Tranh Hàng Trống dùng giấy dó, dập những nét chính rồi vẽ thêm, tômực hoặc phẩm mầu, nét vẽ chỉn chu, tranh nhiều màu sắc TranhHàng Trống chú trọng tả thật hơn sự ước lệ phóng khoáng của tranhĐông Hồ Những tranh như Bạch hổ, Ngũ hổ mang lại cảm giác uylực Tranh Lý ngư vọng nguyệt (cá chép tìm bóng trăng dưới ao) mangtriết lý huyền ảo, tranh Ngũ quả toát ra ý niệm về ngũ hành Tranh củadòng tranh dân gian mang tính đạo giáo này cũng được người ta mua

về treo Tết, tuỳ theo sự cảm nhận của gia chủ

Ngày nay, người chọn tranh chưng Tết hiếm ai quan tâm về ýnghĩa cổ truyền như xưa, nhiều người không cần chú ý đến ý nghĩatâm linh của tranh như thời trước, miễn là thích và rực rỡ mang lạixuân sắc là được

Hoa đào, hoa mai

Ngày Tết có rất nhiều loài hoa,

như cúc, lan, hồng, thược dược, cây

trái quất (tắc) v.v… nhưng đặc

trưng nhất mà hầu như nhà nào cũng phải có là hoa đào hoặc hoa mai

Hoa đào

Đào là cây xứ lạnh nên phổ biến ở các tỉnh phía Bắc

Sự tích hoa đào : Ngày xưa, có cây đào cổ thụ trên núi Sóc Sơn (nay thuộc Hà Nội) to lớn khác thường, cành lá xum xuê che phủ một vùng Trên cây đào đại thụ ấy có hai vị thần linh là Trà và Uất Luỹ trú ngụ, che chở cho dân chúng khắp vùng Ma quỷ rất khiếp

sợ uy vũ trừng phạt của hai vị nên sợ luôn cây đào, chỉ thấy cành đào là đã chạy xa Những ngày Tết hai vị thần lên thiên đình chầu Ngọc hoàng Ma quỷ thưa cơ tác quái Để xua đuổi ma quỷ, dân chúng đi kiếm cành đào về cắm trong nhà, nếu không kiếm được thì dán ở cột trước nhà hình hai vị thần vẽ trên giấy hồng điều (đỏ), ma quỷ đều sợ không dám bén mảng Từ đó, mỗi độ Tết, người ta cắm hoa đào trong nhà, lâu ngày hình thành thêm một thú chơi hoa đào Tết

Hoa mai

Mai có nhiều loại, có loại chịu lạnh, nhưng có loài chỉ thích hợp với khí hậu ấm nóng Mai vàng

ngày Tết chịu khí hậu ấm, nên có

nhiều ở phía Nam Mầu vàng trong

ngũ hành thuộc hành Thổ, vị trí

trung tâm trong ngũ hành

Kim-Mộc-Thuỷ-Hoả-Thổ, nên mai vàng

trong nhà ngày Tết cũng mang ý

nghĩa tụ hội các hành khác vào nhà

để được đầy đủ, bền chắc và phát

đạt Màu vàng còn tượng trưng cho Vua nên mai vàng còn tượng

trưng cho sự cao thượng, vinh hiển và sang quý, là biểu tượng cho cáiđẹp bừng nở, sự hưng vượng, sự khởi phát trong năm mới Ngày naygiao thông thuận lợi hơn trước rất nhiều, vào cuối năm người ta chởđào từ Bắc vào Nam và mai vàng từ Nam ra Bắc cho người sắm TếtNguyên đán

Những ngày Tết

Từ ngày cúng ông Táo đến ngày cuối năm

Tết Nguyên đán cổ truyền bắt đầu từ ngày tiễn ông Táo lên trời

-23 tháng Chạp, từ đó đến ngày Tất niên là thời gian chuẩn bị tiễn năm

cũ đón năm mới Người ta dọn dẹp đường làng, nhà cửa sạch sẽ, lauchùi bàn thờ, mua sắm đồ mới, cắm hoa treo tranh, gói bánh chưngbánh tét, giã bánh dầy, chuẩn bị thực phẩm chi dụng cho mấy ngàyđầu năm, làm mâm cúng, trang trải nợ nầm, người ở xa lo về nhà đoàn

tụ gia đình v.v… Trước lễ cúng Tất niên, mọi việc phải chu tất để chờđón Giao thừa, vì người ta cho rằng, những gì của năm cũ sẽ phải bỏlại, không vướng qua năm mới

Ba ngày Tân niên (đầu năm mới)

Ba ngày đầu năm là 3 ngày Tân niên, cả gia đình quây quần dựcúng Tân niên vào sáng sớm, người trong gia đình chúc mừng nhau.Sau đó chọn giờ đi lễ Tết theo phong tục Mùng một Tết cha, mùng haiTết mẹ, mùng ba Tết thầy Tết cha, Tết mẹ để ghi nhớ công ơn sinhthành, dưỡng dục của các bậc sinh thành, Tết thầy để tri ân người cócông dậy dỗ

- Mùng một Tết cha

Sau cúng Tân niên, con cái trưởng thành ở riêng hoặc đi làm ăn

xa về dẫn vợ chồng con cái về nhà cha chúc thọ cha mẹ và ông bà bênnội Con cháu lần lượt nói lời chúc tụng ông bà, cha, mẹ sức khoẻ vànhững điều tốt lành Ông bà cha mẹ bên nội chúc tết con cháu kèmtheo những đồng tiền mới bọc trong giấy hồng điều goị là cho lộc concháu để con cháu lấy may

- Mùng hai Tết mẹ

Ngày này cũng có những hoạt động

cúng lễ tại gia vào sáng sớm Sau đó, vợ

chồng con cái ở riêng hoặc đi làm ăn xa nay

có dịp về quê ăn Tết sang nhà ông bà cha mẹ

bên ngoại Nghi thức chung cũng tương tự

như ở bên nội Con cháu chúc tụng ông bà

cha mẹ và ông bà cha mẹ mừng tuổi con

cháu bằng những đồng tiền mới bọc trong giấy hồng điều tượng trưng.Riêng đàn ông chuẩn bị lập gia đình còn phải đến nhà cha mẹ vợtương lai để chúc Tết theo tục Đi Sêu.

- Mùng ba Tết thầy

Sau khi cúng Tân niên tại gia theo lệ cúng ít nhất đủ ba ngày Tết,các học trò đến chúc Tết thầy Không chỉ có các học trò học chữ đếnvới thầy dạy chữ mà thầy được người Việt mở rộng nghĩa là nhữngbậc có công dạy chữ lẫn dạy nghề, kể cả những nghề thủ công vànhững bộ môn nghệ thuật Phong tục chúc tết này bắt nguồn sâu xa từtinh thần trọng đạo nghĩa: “Uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo”

Mùng 4 và 5 Tết: Lễ Hóa vàng

Ngày mùng 4 hoặc mùng 5 tháng Giêng làm lễ cúng tiễn tổ tiên

đã về ăn Tết với con cháu Cúng xong, người ta đốt nhiều vàng mã(hoá vàng) để tiền nhân về cõi âm có thêm tiền vốn đầu năm, phù hộ

độ trì cho con cháu hậu thế làm ăn phát đạt Tại nhiều vùng ở Đồngbằng Bắc Bộ, người Việt có tục hát chèo đò đưa tổ tiên trở lại thế giớibên kia Tục hoá vàng dựa trên tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vật hoávàng thường gắn với đời sống thường nhật để người ở thế giới vô hìnhbên kia sống cuộc sống như ở dương gian

Mùng 7 Tết: Lễ Khai hạ

Ngày mùng 7 Tết làm lễ Khai hạ, tức là lễ hạ cây nêu, ngày nàycòn gọi là ngày hạ nêu Lễ Khai hạ ở nhiều nơi là một lễ hội Xuân rấtnáo nhiệt Lễ khai hạ để kết thúc 7 ngày Tết, chuẩn bị trở lại công việccủa một năm

Sau ngày Hạ nêu, những giao dịch tạm ngừng trong Tết mới tiếptục, các khoản vay nợ mới được nhắc đến

Xông đất

Xông đất (hay đạp đất, đập

đất, mở hàng) là tục lệ đã có lâu

đời Ngay sau thời khắc giao thừa,

người đầu tiên bất cứ là ai bước từ

ngoài vào nhà được coi là người đã xông đất cho gia chủ Ngày Mùngmột mở đầu một năm mới, nếu xông đất suôn sẻ, cả năm gia chủ sẽđược tốt lành, may mắn, thuận lợi Người xông đất vì thế mà quantrọng nên từ cuối năm mọi người đã tìm chọn những người trong bàcon hay láng giềng có tính vui vẻ, linh hoạt, đạo đức và thành công đểnhờ sang thăm xông đất Người đến xông đất đến chúc Tết, trao đổinhững lời tốt lành rồi chào gia đình đi về, không ngồi lâu Tuy xôngđất không câu nệ giờ nhưng người xông đất và gia chủ phải hợp tuổi

và tránh kỵ tuổi

Chọn tuổi xông đất

MỘT SỐ HỎI ĐÁP VỀ TẾT Tại sao sau Giao thừa, người ta Xuất hành?

- Lần ra khỏi nhà đầu tiên sau Giao thừa gọi là Xuất hành Xuấthành đầu năm là để chọn một hướng tương hợp tương sinh với mìnhvới con giáp của năm để xuất hành cầu tài đón lộc mong tìm may mắncho bản thân và gia đình Hướng tốt của các năm khác nhau nên phảichọn được hướng tốt cho từng năm Không nhất thiết phải đi xa, miễn

là theo hướng tốt Nhiều người xuất hành rồi đi du Xuân luôn Nếuxuất hành lên chùa thì làm lễ Phật rồi hái lộc

Người ta hái lộc để làm gì?

- Hái lộc là tập tục ngày đầu năm ở miền Bắc Nếu xuất hành lênchùa, sau khi làm lễ bái, người ta hái một nhành lộc nhỏ ngụ ý xinhưởng chút lộc của Phật mang về nhà lấy may, lấy phúc Ngày nay dokhông hiểu nên nhiều người hái cành to tướng ở bất cứ đâu, làm hỏngphong tục ngày Tết Mà biết đâu, hái phải cành của cây có vong hồn,vong sẽ theo đó về nhà quấy nhiễu?

Tại sao lời chúc Tết có câu “Mừng thêm 1 tuổi”?

- Các cụ ta xưa tính tuổi bằng năm Âm lịch nên cứ Tết đến làthêm một tuổi mà không cần để ý đến ngày tháng sinh ra Có sinh vàocuối năm nhưng hễ cứ đầu năm Tết đến là thêm 1 tuổi

Mừng tuổi thế nào cho đúng ý nghĩa của tục lệ cổ truyền?

- Ngày trước, mừng

trẻ em thêm 1 tuổi thì

kèm phong bì đỏ đựng

chút tiền, gọi là tiền

mừng tuổi (trong Nam

gọi là lì xì) để có phát tài

lấy may Bây giờ thì

khác, có người lì xì 5

chục, một trăm ngàn còn

sợ là ít, cứ như phải cho

tiền Tiền mừng tuổi nhận

được trong ngày Tết còn gọi là "Tiền mở hàng" Xưa còn có lệ chotiền phong bao với số tiền lẻ ngụ ý tiền này sẽ sinh sôi nảy nở thêmnhiều

Đi Sêu là gì?

- Ngày xưa các cặp trai gái đang trong thời kỳ hứa hôn, trước Tếtngười con rể tương lai phải mang lễ đến biếu bố mẹ vợ, gọi là lễ SêuTết, đến làm lễ gọi là đi Sêu Cũng nhiều người tiếp tục đi Sêu vàongày mùng hai Tết ngụ ý “Mùng hai Tết mẹ”, coi như sẽ cưới trongnăm

Cây quất (tắc) thế nào là tốt nhất?