Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Rút cục, ô ng vua mười bốn tuổi được các phe phái Trịnh Duy Sản cùng Lê Nghĩa Chiêu và nhiều người trong đám huân cựu tông thất đại thần tạm thời thỏa hiệp với nhau, phò tá lên ngôi, nh

Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm I

Sinh chẳng gặp thuở Đường Ngu

Cái tin vua Lê Tương Dực bị tướng Trịnh Duy Sản giết chết đã được loan truyền đi nhanh

chóng khắp các phường phố kinh kỳ Bởi vì đó nào phải là việc bí mật gì trong cung cấm Nó đã xảy ra một cách công khai, đang lúc ban ngày ban mặt, ngay giữa đường phố, có thể nói là hả hêcủa thiên hạ

Hơn thế nữa, đối với người thạo tin tức -mà ở cái đất kinh kỳ này thời nào chả có loại người như vậy - thì điều này hầu như người ta đã chờ đợi từ mấy hôm nay như là một câu chuyện thế tất sẽ xảy ra, chỉ ngày một ngày hai

Trịnh Duy Sản là ai? Có thể nói đấy là một tướng mạnh, một cánh tay đắc lực của nhà vua trong việc đàn áp các cuộc "nổi loạn" đang dấy lên liên tiếp khắp nơi từ Nghệ An, Thanh Hóa đếnKinh Bắc, Hải Dương, đặc biệt là vụ "phản nghịch" của Trần Tuân ở Sơn Tây hồi tháng 11 năm Tân Mùi, Hồng Thuận thứ 3 (1511) Hồi ấy thế "giặc" rất mạnh Chúng đã tiến sát

kinh thành Nhiều cánh quân lớn do nhà vua phái đi ứng chiến liên tiếp bị đánh bại Dân chúng

hoảng loạn Nhà vua đã phải chuẩn bị thuyền bè để chạy vào Thanh Hóa ấy thế mà Trịnh Duy

Sản, lúc ấy chỉ còn lại trong tay vỏn vẹn hơn ba chục thủ hạ, đã xé áo làm hiệu, thề đánh đến cùng, đang khi xuất kỳ bất ý, xông thẳng vào trại địch, đâm chết tươi tướng giặc Trần Tuân, làm cho quân địch như rắn mất đầu, bị quan quân triều đình quay lại dồn

đ

uổi tan tác Nhờ có chiến công xuất sắc này,

ô

ng ta được nhà vua phong đến tước Nguyên

quận công, thế lực không phải là nhỏ

Nhưng mặt khác, cũng chính trong những cuộc đánh dẹp vất vả liên miên này, ông ta đã thấy

rõ nguy cơ sụp đổ ngai vàng treo ngay trước mắt, nếu nhà vua không mau mau tỉnh ngộ, bỏ bớt thói xa xỉ ăn chơi, đặc biệt là trong việc xây dựng đại điện và đài cửu trùng hết sức tốn kém, giữalúc muôn dân đang rên xiết trong cảnh đói nghèo cùng cực Oán hận đã chất cao như núi Mà một khi ngai vàng sụp đổ thì bao nhiêu công lao đánh dẹp sẽ trở thành công cốc, hơn thế nữa sẽtrở thành lưỡi dao kề cổ ngay chính ông ta

Vì vậy ông ta đã hết sức can ngăn nhà vua Tiếc thay bao nhiêu lời nói thống thiết đều bị Lê Tương Dực bỏ ngoài tai, không những thế còn đem lòng oán giận, tìm cách làm nhục ông ta Có lần nhà vua đã sai lính nọc ông ta ra mà đánh trượng như đối với một kẻ tội phạm tầm thường Tránh sao Trịnh Duy Sản khỏi ngầm nuôi ý khác

Thế rồi gần đây người ta bỗng thấy ông tướng này lui tới dinh thái sư Lê Quảng Độ Cả đất kinh đô này còn ai lạ gì tâm địa phản trắc như trở bàn tay của vị quan đầu triều này nữa Trước đây, tuân theo di chiếu của vua Trúc Tông(1) ông ta đã tôn phò Lê Uy Mục và được ông vua này khá tin dùng Nhưng đến khi kinh thành bị quân của Giản Tu Công Lê Oanh (sau này trở thành vua Lê Tương Dực) vây khốn thì ông ta đã không ngần ngại quay mũi giáo làm nội ứng cho quânbên ngoài để hại Lê Uy Mục Tất nhiên là ông ta được chủ mới hết sức trọng đãi Từ chức Trung quân đô đốc phủ tả đô đốc, tước Bình Sơn hầu, ông ta đã được gia phong tước Thiệu Quốc công, rồi chẳng bao lâu lại nhảy lên đến chức Bình chương quân quốc trọng sự thái tể thái sư, một chức vụ tối cao nắm giữ tất cả quyền chính trong nước mà từ thời Lê Thánh Tông đã bãi bỏ Mặc dầu được hưởng nhiều ân sủng đặc biệt như vậy, ông thái sư Lê Quảng Độ vẫn còn đủ sáng suốt, tỉnh táo để nhận ra rằng vua Lê Tương Dực, từ khi tạm được yên vị, đã ngày càng laosâu vào vết bánh xe đổ của Lê Uy Mục và vì thế sớm muộn rồi cũng sẽ chịu

(1) Nối ngôi Lê Hiến Tông, làm vua từ tháng 6 năm Giáp Tý (1504) đến tháng 12 năm ấy thì mất, truyền ngôi cho anh là Lê Uy Mục

chung vận mệnh với ông vua xấu số này Vả lại gần đây ông lại thường nghe bọn tướng số lưu truyền một nhận xét rất đáng chú ý Họ nói: Nhà vua có khuôn mặt đẹp ra dáng một gã phong lưucông tử hơn là một vị đế vương Lại phải cái dáng đi hơi lệch, khó mà ở ngôi được lâu! Vậy thì còn phải cân nhắc gì nữa Nếu mà không sớm tìm kế thay thầy đổi chủ một lần nữa thì rồi đây sốphận của mình sẽ ra sao? Dưới con mắt tinh đời của ông, Trịnh Duy Sản quả là một cánh tay vàng trong âm mưu phế lập đã định sẵn

Thời cơ đã đến, thuận tiện đến mức không thể còn mong ước gì hơn được nữa Cứ như có bàn tay Trời sắp đặt cho vậy! Hầu hết những đoàn quân tinh nhuệ lúc này đã được dồn cả sang bên kia sông Cái để chặn đường quân "giặc" Trần Cao đang từ Hải Dương tiến thẳng vào kinh thành, thế mạnh như nước vỡ bờ Nguyễn Hoằng Dụ, vị tướng đáng gờm nhất của ông và của Trịnh Duy Sản cũng đã dời cả hành dinh sang bến Bồ Đề Kinh thành hầu như bỏ ngỏ Thế là haingười quyết định khởi sự

Thuyền bè, khí giới được gấp rút sửa soạn Trên dưới 3000 quân còn lại của các vệ Kim Ngô

và Hộ Vệ được điều về đóng chật cả vùng bến Thái Cực(1), nói phao lên là để sẵn sàng ứng viện cho đại quân đánh Trần Cao Nhưng vào khoảng canh hai đêm mồng 6 tháng 4 bất thình lình cánh quân ấy đột nhập vào thành qua cửa Bắc Thần

Nhà vua vẫn chẳng hay biết gì cả, còn đương túy lúy với bữa tiệc rượu kéo dài suốt từ chiều đến giờ, giữa đám cung tần mỹ nữ Bỗng gã thừa chỉ Nguyễn Vũ hớt hơ hớt hải từ đâu chạy xộc tới, mặt tái mét tưởng chừng như cắt không còn giọt máu:

- Tâu bệ hạ, dễ chừng có biến Một cánh quân lạ đã lọt vào thành

- Quân nào?

-

Lâu nay hầu như suốt ngày đêm gã thừa chỉ này vẫn ăn dầm nằm dề trong nội điện để uống rượu và đánh bạc Y vốn là một tên văn dốt vũ dát vô tích sự không hơn không kém Nhưng sẵn đầu óc phiêu lưu, thừa dịp Giản Tu Công Lê Oanh ở Thanh Hóa đang chiêu binh mãi mã để làm thanh thế áp đảo vua Lê Uy Mục thì y tìm đến ứng nghĩa ngay Vì vậy mà khi vị hoàng thân này trở thành vua Lê Tương Dực thì y nghiễm nhiên được đứng vào hàng công thần số một Con đường danh vọng bẩn thỉu đã mở rộng trước mắt y Khoa thi Hội Giáp Tuất (1514), mặc dầu đã

bị loại vì văn thể lủng củng, y vẫn được nhà vua ban đặc ân cho thi lại để lấy đỗ đệ nhị giáp tiến

sĩ xuất thân Rồi chỉ vài năm sau y nhảy lên chức Hình bộ

thượng thư kiêm Bảo thiên điện Đông các đại học sĩ, Hàn lâm viện thừa chỉ nhập thị kinh diên, được phép ra vào tự do nơi nội điện Mọi người đều khinh ghét y, y cũng biết rõ điều đó Cho nên số phận của y trong lúc nguy cấp này không thể tách rời số phận của nhà vua Và nhà vua cũng tự biết còn có một gã vô lại ấy là có thể tin cậy được

Thế là suốt đêm hai thầy trò dắt díu nhau lẩn trốn như chuột, cho mãi đến tờ mờ sáng hôm sau mới dám mò ra cửa Bảo Chánh Nhưng vừa đi tắt qua cửa nhà Thái Học, đến hồ Chu Tước thì họ đụng ngay phải Trịnh Duy Sản Vẫn chưa hay biết chuyện gì, nhà vua còn quát hỏi: "Giặc

ở phương nào?" Duy Sản không trả lời, chỉ ngoảnh mặt đi mà phá lên cười và khi nhà vua định

rẽ sang đường khác thì ông ta đã ra hiệu cho vũ sĩ cầm giáo đâm chết ngay trên mình ngựa Liền

đó, gã thừa chỉ Nguyễn Vũ cũng bị đập chết tươi, không kịp kêu lấy một tiếng

Mặt trời đã lên đến một con sào mà người ta vẫn thấy cái xác dơ bẩn của gã tay chân này còn nằm co quắp bên lề đường, bê bết những máu và bụi đất Còn xác nhà vua thì được đặt ngang trên lưng ngựa, béo ị, nhợt nhạt, chở về cửa Nam, trước viện Đãi Lậu chỗ phủ Tể tướng,

Trong dư luận thì ở Nghị sự đường trong thành cấm giữa các quan đại thần và cùng người tôn thất đang xảy ra một cuộc tranh chấp gay go quanh việc lập ông vua mới Một phe thì muốn

lập con Mục ý Vương là Quang Trị, lúc ấy mới tám tuổi, lên nối ngôi Cánh khác lại đòi lập con

Cẩm Giáng Vương là Y, dù sao

(1) Quãng phố Hàng Buồm, Hà Nội ngày nay

cũng đã mười bốn tuổi Nghe đâu trong cuộc cãi lộn này đã xảy ra án mạng Tường quận công Phùng Dĩnh trong lúc nóng gáy đã sai lực sĩ giết chết Vũ Tá hầu Phùng Mại Rồi ông vua tám tuổi được lên ngôi, đâu có ba ngày, chưa kịp đổi niên hiệu thì đã bị Trịnh Duy Ngạc

đ

em biệt về Tây Đô rồi thủ tiêu mất Rút cục,

ô

ng vua mười bốn tuổi được các phe phái Trịnh

Duy Sản cùng Lê Nghĩa Chiêu và nhiều người trong đám huân cựu tông thất đại thần tạm thời thỏa hiệp với nhau, phò tá lên ngôi, nhưng tình hình đã rối loạn đến mức chính những người này cũng phải lật đật rước vua về Tây Đô nốt để còn mưu việc dấy quân ra chiếm lại kinh thành đã

để lọt vào tay Trần Cao

cả thời kỳ niên thiếu Vả lại giới sĩ phu ở đây mấy ai đã quên được cái anh nho sinh nổi tiếng thần đồng của xứ Hải Dương, Nguyễn Bỉnh Khiêm(1) ấy Nhưng mấy năm xa cách với những biến

cố phi thường dồn dập cũng làm anh phải bỡ ngỡ ít nhiều

Vừa mới bước đi vài bước, anh đã bị thu hút bởi những cảnh tượng khác lạ Mới sáng sớm

mà bến đò đã đông nghẹt những người từ khắp các phường phố đổ tới Toàn là đám đàn bà contrẻ, ông già bà cả dắt dìu, bồng bế, kêu khóc như ri Cứ mỗi lần có con đò ghé vào bờ là người ta

ùa cả xuống, xô đẩy, bám víu, chửi rủa Có người sảy tay lộn cả xuống sông Suốt tám năm trời

ở ngôi của Lê Tương Dực, dân phố kinh kỳ đã phải chạy nạn biết bao nhiêu lần, nhưng chưa thấy lần nào hỗn loạn đến mức này

Thế mà quanh chợ Cầu Đông, quang cảnh lại vắng vẻ lạ lùng Các căn lều trống huếch trống hoác Các cửa hiệu đóng cửa im ỉm Chỉ có những quán rượu là cứ tấp nập như thường Bọn du thủ du thực, bọn lính tráng trốn ngũ, bọn phu phen khuân vác thôi thì tha hồ mà lè nhè, mà tục tĩu:

- Mẹ kiếp, chỉ nay mai bọn quân "ba chỏm"(2) ấy nó kéo vào đây, thì đến cái mạng ông vua cũng chẳng hơn gì cái mạng con lợn! Tội gì mà chẳng say Và bọn ăn mày chẳng biết từ đâu kéo đến mà đông vô kể Họ cứ bu lấy những quầy hàng

rượu, ăn xin có, cướp giật cũng có Đối với lớp người này thì chẳng có tình thế nào trên đời là

đáng phải sợ cả ấy cứ loạn to lên lại có khi sướng cơ đấy! "Thứ nhất quận công, thứ nhì không

khố", cứ bảo thế chứ những lúc như thế này dễ thường anh "không khố" lại đứng hàng đầu Nhưng bỗng nhiên cái khối người bát nháo ấy cùng sững cả lại như bị một sức mạnh thần bí nào thôi miên vậy Rồi cứ thế, chẳng ai bảo ai, tất cả đều rùng rùng nhổm dậy, tranh nhau mà chạy cả về một hướng

- Anh em ơi, bọn lính canh biến mất tất cả rồi!

- Quân ông Dụ đã đổ lên chật cả bến Đông Bộ Đầu Quân ông Sản thì tếch từ hôm qua Nhà vua cũng chuồn nốt

- Cấm thành bỏ trống toang Không vào mà hôi của còn đợi lúc nào Máu mỡ của chúng mình

cả chứ của ai Mau lên Mau lên nào! Nguyễn Bỉnh Khiêm còn chưa hết ngạc nhiên sửng sốt thì

đã thấy từ phía cửa Đông túa ra từng tốp từng tốp người, mặt mày hớn hở, khiêng

Cuộc hồi loan của nhà vua đã được nhân dân khắp vùng đón rước thật là nồng nhiệt Suốt dọc đường, hai bên bờ sông, cờ vũ mao của nhà vua đi đến đâu là người ta đổ xô ra tới đó, reo

hò, tung hô "Vạn tuế", có lúc đẩy nghiêng cả tàn lọng, cờ quạt Các làng xã đều đặt long đình, hương án bên đường để làm lế bái vọng Có nơi các bô lão còn dâng sớ chúc mừng cùng bày tỏ

niềm tin sẽ được nhà vua khoan giảm Khắp các phường phố kinh đô, cờ xí rợp trời, tiếng loa dậy đất, quân dân chen chúc nhau hồ hởi khác thường Lâu lắm rồi người ta mới được thấy một cảnh tượng như vậy

Ôi, người ta khao khát hòa bình, trật tự biết bao Chỉ cần đẩy lùi được chiến tranh, giặc giã là người ta thấy sướng vui như chết đi sống lại Người ta tưởng chừng như chính vua Mạc đã làm được việc đó và sẽ đem lại cuộc sống bình yên như họ hằng mơ ước Trong chốc lát, người ta như quên đi tất cả những cảnh đen tối trước mắt, mà chỉ còn nhớ đến những ngày an lạc mà chính nhà Mạc đã đem lại cho họ trước

đây

Người ta lại hy vọng Nguyễn Bỉnh Khiêm

đã

được chứng kiến đầy đủ cảnh tượng này

trong khi hộ giá nhà vua trở lại kinh thành Như vậy thì nhà Mạc phải đâu đã mất hết thời cơ để thống nhất đất nước và đem lại cuộc sống yên vui cho trăm họ, nếu như vua tôi đều đồng tâm nhất trí lo toan việc đó Họ còn có lực Họ còn có dân Nhưng tiếc thay, bọn triều thần đớn mạt bao quanh nhà vua nào có nghĩ thế

Tuy nhiên tai họa lớn vừa qua cũng làm cảnh tỉnh được phần nào nhà vua cùng một số triều thần còn có ít nhiều tâm huyết Nhà vua đã cố gắng tự nắm lấy quyền chính để cho Khiêm vương Mạc Kính Điển được chuyên tâm hơn vào việc quân Hàng loạt đại thần dều dâng sớ nêu

rõ thực trạng lộn xộn, thối nát trong chính sự và mạnh dạn khuyên nhủ nhà vua gia tăng phép nước để bầy tôi không dám chuyên quyền

Mạc Phúc Nguyên không phải là không chấp nhận tất cả những ý kiến chân thành và

xác đáng của họ Nhưng thi hành những điều đó lại là chuyện khác Cả bộ máy thừa hành từ trênxuống dưới đã không còn là công cụ đắc lực cho nhà vua nữa rồi Tuy nhiên trên một số mặt sinh hoạt bình thường, tình hình bề ngoài cũng đã trở lại được nhịp điệu như trước Khoa thi Hội năm Quý Sửu (1553) vẫn được mở theo đúng kỳ hạn Năm sau đó, Giáp Dần (1554), niên hiệu Cảnh Lịch được đổi thành niên hiệu Quang Hòa năm thứ nhất để chứng tỏ với muôn dân là nhà vua đã quyết tâm đổi mới

Tình thế đã tạm thời cho phép quân Mạc mở những cuộc phản công quy mô hòng gỡ khỏi thế

bị động trên cả hai mặt trận Mặt trận

 phía nam, đánh thẳng vào căn cứ Lê Trịnh

 Thanh Hóa, và mặt trận phía tây bắc nhằm

thẳng vào sào huyệt của Vũ Văn Mật ở vùng Hưng Hóa, Tuyên Quang Bọn này càng ngày càng

tỏ ra hung hãn, quấy rối sau lưng quân Mạc và gần đây đã phối hợp với quân Trịnh tiến đánh kinh thành, trở thành một thế hết sức nguy hiểm

Và lần này Nguyễn Bỉnh Khiêm lại được sung vào đạo quân Tây Bắc cùng với một số văn thần khác

*

Đây không phải là lần đầu Nguyễn Bỉnh Khiêm được cử vào nhiệm vụ này Vào khoảng đầu đời Cảnh Lịch chính ông đã hộ giá nhà vua thân chinh đi chiến dịch đó Những ký ức về cuộc hành quân gian nan vất vả này hãy còn như rất mới mẻ trong tâm trí ông

Hồi ấy quân Mạc quả thật là một lực lượng hùng hậu Khí thế ra quân cũng rất hùng dũng Nhà vua đã biết sử dụng khá nhiều văn thần để làm nhiệm vụ an dân sau khi quân đội chiến thắng Nhưng Vũ Văn Mật đã tỏ ra là một địch thủ lợi hại hơn người ta tưởng rất nhiều Chỉ sau khi quân Mạc "khải hoàn" về ít lâu là y đã nghiễm nhiên trở lại làm chủ hầu hết những vùng đất đai phải tạm rút bỏ, và lại còn nắm trong tay cả một lực lượng còn lớn hơn trước nhiều Cuộc tấncông mãnh liệt và bất ngờ vừa rồi về tới kinh đô cùng với những cánh quân tiên phong của họ Trịnh đã làm cho nhiều người, trong đó có Nguyễn Bỉnh Khiêm phải hết sức ngạc nhiên

Vũ Văn Mật là ai? Y cùng người anh, Vũ Văn Uyên, thực ra chỉ là những gã phiêu lưu gặp thời Trong cái buổi thế nước rối ren loạn lạc này, những hạng người như anh em hắn chẳng phải là hiếm Vốn người xã Ba Động, huyện Gia Phúc, trấn Hải Dương Vào cái thời Quang Thiệu (1516-1522) hay Thống Nguyên (1522-1527) nhà Lê gì đó vì can tội giết người, hai anh emliền trốn khỏi quê quán, lần mò lên đến vùng Tuyên Quang này nương nhờ một nhà giàu ở xứ Đại Đồng, châu Thu Vật Nhân thấy người tù trưởng ở đây bị dân chúng địa

phương oán ghét vì tham lam, độc ác, hai anh em liền liên kết bè đảng đi giết và cướp lấy đất, tựbiến thành lãnh chúa cả vùng này

Thế là từ đó hai anh em đã bắt tay vào một cuộc kinh doanh rộng lớn, mở mang ruộng nương, phố xá, chợ búa, cầu đò Lại chiêu tập những người dân phiêu tán từ những miền xuôi chạy lên đây đã khai phá đất hoang, lập thêm làng ấp Chẳng bao lâu khu vực Đại Đồng đã trở thành một thị trấn sầm uất, trên bến dưới thuyền bán buôn tấp nập Nhân dân no đủ Thật khác

xa với quang cảnh tiêu điều đang bày ra khắp nước hồi đó Văn Uyên đã mất để lại toàn bộ giang sơn cho em nối nghiệp

Thời đó vua Lê đã không còn đủ sức nắm lấy những vùng biên viễn xa xôi nữa, đành phải phong cho Văn Mật chức Đô tổng sứ Tuyên Quang, tước Khánh Dương hầu và cho quyền được tùy nghi tuyển mộ binh lính trấn giữ địa phương Lợi dụng điều kiện hết sức thuận lợi này, Văn Mật đã mặc sức mở rộng phạm vi thế lực ra khắp cả một miền rộng lớn bao gồm các châu Thủy

Vĩ, Văn Bàn, Lục Yên, Thu Vật, Vị Xuyên thuộc trấn Tuyên Quang, và có lúc ra đến tận các phủ Lâm Thao, Đoan Hùng, Đà Dương trấn Sơn Tây và các huyện Phổ Yên, Đồng Hỷ trấn Thái Nguyên nữa

Cho đến khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê thì Vũ Văn Mật đã có thể đường đường tuyên

bố chống Mạc, xây đắp cả một hệ thống thành lũy kiên cố khắp các châu huyện và chia quân

thành 11 doanh để trấn thủ các nơi hiểm yếu ở trấn Đại Đồng, y đã xây dựng một triều đình

riêng, cũng đủ bá quan văn võ Y còn mời cả nhà ẩn sĩ Nguyễn Hàng ra giúp việc chính sự Tuy

đã từ chối mọi nhiệm vụ mà Văn Mật giao cho, những Nguyễn Hàng cũng phải thốt lên những lời

ca ngợi đến kinh ngạc trước cảnh sống phồn vinh và quy mô đường bệ của cái triều đình riêng một góc trời ấy

Như vậy là khi tuyên bố chống lại nhà Mạc,

ý đồ của họ Vũ đâu phải là nhằm khôi phục nhà Lê mà là để lập nên một vương triều cát cứ lâu dài Nhưng khi được tin nhà Lê bắt đầu công cuộc trung hưng ở Thanh Hóa, thì Văn Mật không dại gì mà không bắt tay với lực lượng này để chia sẻ thế lực của nhà Mạc và mượn danh phù Lê

để tăng thêm uy tín trong quần chúng Vì thế y đã dâng biểu quy thuận vua Lê Trang Tông 1548) và tất nhiên tờ biểu đã được chấp nhận một cách hết sức vui vẻ

Vua Lê và nhất là Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm đã thấy ngay được vị trí lợi hại của Vũ Văn Mật trong sự nghiệp trung hưng của mình, vừa là một gọng kìm kẹp vào sau lưng quân Mạc, lại vừa

là một cửa ngõ thông sang nước Minh để khi cần có thể qua đường này mà xin cầu viện Và quả nhiên khi nhà Minh mượn cớ phù Lê diệt Mạc mà sai bọn Cừu Loan, Mao Bá ạn tiến quân thì bọn này đã có mật hẹn với Vũ

Văn Mật để dùng y làm quân tiên phong dẫn đường cho chúng Tuy sự việc này đã không xảy ra,nhưng Văn Mật cũng thường có những mối quan hệ ngấm ngầm nguy hiểm với bọn quan lại bênkia biên giới Chính những hoạt động này đã làm cho Nguyễn Bỉnh Khiêm phải suy nghĩ nhiều trong chuyến đi chinh phạt trước đây Sứ mạng của ông quả thật tế nhị hơn nhiều so với quan niệm của triều đình và nhất là bọn võ tướng chỉ huy mặt trận

Trước hết là phải nêu cao được danh nghĩa điếu dân phạt tội của nhà vua, ban hành nhân chính để cảm hóa lòng người chứ không thể chỉ đơn thuần dựa vào võ lực Điều đó lại càng khó khăn vì nhân dân vùng này đã có cả một thời khá lâu được sống yên ổn và no đủ dưới bàn tay cai quản của hai anh em họ Vũ Tuy những năm gần đây họ có bị bọn này vơ vét khá nhiều để

đổ vào cuộc chiến tranh với nhà Mạc, đời sống có giảm sút đi, nhưng vẫn chưa thể vì thế mà họ

Chuyến ấy ra đi, Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng các bạn ông đã phấn khởi tin tưởng biết bao nhiêu Nhà vua đã tin dùng bọn văn thần? Nhà vua đã quyết định thi hành đường lối nhân chính,

mở rộng việc chiêu hàng để chinh phục lòng người và hạn chế phần nào thói tham bạo của đám tướng lĩnh? Có lẽ lúc này là cơ hội thuận tiện nhất để được gần gũi nhà vua, thuyết phục nhà vua hướng theo đường lối đó? Và nếu như chiến dịch này mà toàn thắng, đúng như quan niệm chiến thắng của các ông, nghĩa là chiến thắng về mặt nhân tâm, khiến cho lòng dân ở cả những miền rừng núi xa xôi này từ nay cũng sẽ tự nguyện từ bỏ bọn cát cứ yêu nghiệt mà hướng về

nhà vua, thì quả thật đó sẽ là một chiến thắng kiểu mẫu, một phương thức chiến tranh kiểu mẫu giúp cho nhà Mạc thu phục được giang sơn, chấm dứt cảnh đất nước chia cắt

Tiếc thay, tất cả những lý lẽ ấy đã không thể thuyết phục được bọn tướng lĩnh Những cuộc chinh chiến liên miên và cả cuộc đời vào sanh ra tử mà họ rất đỗi tự hào có lẽ đã tạo

cho họ những thói quen, những nếp nghĩ thật là đen tối, tàn bạo Kiêu ngạo, độc đoán, chỉ thích chém giết, tàn phá, cướp bóc

Nhưng trước những đội quân hùng mạnh của triều đình, Vũ Văn Mật đã không dại gì mà tung lực lượng ra đánh Trái lại y đã khôn khéo dùng kế lui quân về cố thủ trên vùng thượng nguồn hiểm trở Thế là cả một vùng rộng lớn, từ Lâm Thao, Đoan Hùng sang đến Phổ Yên, Đồng Hỉ lại trở về với nhà Mạc hầu như không qua một trận đụng độ đáng kể nào Công việc bình định như thế tưởng chừng là sẽ dễ dàng Đây chính là lúc nhân danh nhà vua ban bố chiếu mệnh an dân,

mở lối chiêu hàng, rộng tha những kẻ bị lôi cuốn theo giặc, chiêu mộ dân lưu tán trở lại làm ăn, cắt đặt kẻ chăn dân để mau chóng ban hành giáo hóa, làm cho xa thư lại về một mối

Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng các bạn của ông đang hăm hở bắt tay vào một công cuộc đầy hứngthú như vậy thì bọn tướng tá đã làm cho các ông phải thất vọng hoàn toàn Căm tức vì không thểtiêu diệt được chủ lực và đầu não của đối phương trong những căn cứ hiểm hóc của họ, lại bị sa lầy vào những vùng hẻo lánh xa xôi, rừng thiêng nước độc, tin tức không thông, lương thảo cạn sạch, bệnh tật ốm đau, cả đạo quân hùng hậu mang danh nghĩa vương sư chẳng bao lâu đã biến thành những toán giặc cướp không còn kỷ cương gì hết Cả một vùng Đại Đồng trù phú là vậy mà sau khi quân Mạc rút qua chỉ còn là đống tro tàn Khắp nơi xóm làng xơ xác, vườn tược tiêu điều, đồng ruộng hoang rậm Còn đâu là danh nghĩa của đoàn quân điếu phạt, còn đâu là lòng tin của dân chúng nữa Nguyễn Bỉnh Khiêm đã phải khóc lên trước những cảnh thương tâm

ấy, khóc lên về sự bất lực của chính mình, vì trách nhiệm không được hoàn thành

Rút cục, cuộc hành quân đã thực sự thất bại, mặc dù người ta vẫn cố bày trò "khải hoàn", luận công ban thưởng để trấn an quân sĩ Và chỉ ít lâu sau đó, khi Vũ Văn Mật trở về thì vùng ĐạiĐồng cùng các châu huyện xung quanh lại thuộc về vương quốc của y như cũ

Vậy thì trong chuyến đi này, liệu ông còn có thể thi thố được điều gì tốt đẹp? Sự thật vẫn diễn

ra chẳng có gì khả quan hơn cả

Đã thế vừa đặt chân về tới triều đình thì Nguyễn Bỉnh Khiêm lại nhận được những tin bại trận còn thảm hại hơn nữa Cả một đoàn quân lớn đông đến vài vạn chiến sĩ cùng hàng trăm chiến thuyền dưới sự chỉ huy trực tiếp của Khiêm vương Mạc Kính Điển vừa thua lớn ở mặt trận ThanhHóa Hàng mấy nghìn quân cùng vài chục viên tướng, trong đó có Thọ quận công chỉ huy thủy quân đã bỏ mạng Khí giới thuyền bè hầu như mất sạch Kính Điển

chỉ còn thu nhặt được ít tàn quân lếch thếch chạy về kinh thành

Cũng như mấy lần trước đây, cuộc đại thắng của quân Trịnh lần này vẫn chủ yếu là do bọn hàng tướng Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang và nhất là danh tướng trẻ tuổi Nguyễn Quyện đóng vai chủ chốt Điều đó càng làm cho nhà Mạc hết sức lo ngại

Tình thế đã cấp bách đến mức nhà vua cùng Khiêm vương không thể để cho Nguyễn Bỉnh Khiêm, mặc dầu tuổi già sức yếu, được nghỉ ngơi về thăm nhà, theo yêu cầu khẩn thiết của ông nữa Một nhiệm vụ hết sức quan trọng, mà lại mười phần khó khăn tế nhị, chỉ có ông mới có khả năng làm được ạng được cử đi mặt trận Sơn Nam để tìm cách liên lạc với tướng Nguyễn Quyện, vốn là học trò cũ, mà lại là con của người bạn thân, để dụ anh ta trở về với nhà Mạc Tất nhiên, một lần nữa, Nguyễn Bỉnh Khiêm không thể từ nan Nhưng ông cũng lường trước được tất cả những nỗi éo le sẽ đặt ra trước mắt Mọi việc đưa đón sắp đặt thì đã có viên tướng Nam đạo chịu trách nhiệm cả rồi Nhưng biết ăn nói với anh học trò Nguyễn Quyện sao đây, trong khi ông cầm chắc là sẽ không thể lay chuyển được ông bạn Nguyễn Thiến, cha anh ta rồi Chỉ nội một việc cha con Phạm Quỳnh còn đó và vẫn được nhà vua trọng dụng cũng đủ làm cho ông ta không thể trở về Vả lại ông bạn cũng đã ngoài bảy chục tuổi đầu rồi còn gì Thế mà một khi ông bạn còn ở bên đó thì làm sao con ông ta đành lòng bỏ về với Mạc?

Nhưng những cảnh tàn phá đau thương mà chính tay anh ta đã gieo rắc mấy lần trên đất SơnNam trù phú kia, và có lần ngay cả bên cửa ngõ kinh thành đã làm cho Nguyễn Bỉnh Khiêm phải suy nghĩ nhiều Vả lại, nghĩa vua tôi dầu sao cũng là rường mối trong đạo lý làm người Thà rằngnhư Lương Hữu Khánh hay Phùng Khắc Khoan thì lại là chuyện khác Cả hai người đã có quan

hệ vua tôi gì với nhà Mạc đâu Đằng này, ít ra thì anh ta cũng đã có hai đời gắn bó với vua Mạc, làm sao nỡ một ngày dứt tình mà quay giáo làm thù Cái cảnh tàn quân của Mạc Kính Điển lếch thếch trở về cùng nỗi hốt hoảng của nhà vua đã để lại ấn tượng quá sâu trong tâm trí ông

Thế là một lần nữa ông lại phải tạm gác mối tình quê để ra đi

X

"Thiên hạ chăng tư, ấy của chung"

"Bụt Nam hạ lại từ oản chiêm?", cái câu nói chẳng ra khôi hài mà cũng chẳng ra than vãn ấy

quả đã nói lên rất đúng một nét sinh hoạt của người dân miền chiêm trũng hạ bạn trấn Sơn Nam.Thì ra ở đây đến Bụt cũng chịu chung một số phận chẳng lấy gì làm tươi đẹp lắm của con người,quanh năm chẳng bao giờ được nếm miếng cơm dẻo gạo mùa, còn nói chi đến miếng oản nếp

mùa thơm tho, béo ngậy ở đây làng xóm cứ như là những hòn đảo nhỏ chật hẹp, nhà cửa chen

chúc cùng với mảnh vườn chỉ bằng lòng bàn tay Bước ra khỏi xóm là chỉ có nước và nước Đi một bước cũng phải lội, hoặc dùng thuyền thúng

Một cuộc sống bình thường vốn đã vất vả như vậy mà giờ đây còn bị đảo lộn cả lên Đất Sơn Nam từ lâu đã trở thành như một khu đệm giữa hai vương quốc đối địch: Nam triều và Bắc triều Chính cái tính chất đó đã tạo cho cả một vùng rộng lớn này những nét sinh hoạt thật là khác lạ

ở đây hầu như vắng bóng đàn bà, con trẻ, vắng bóng những cụ già, những người chân yếu

tay mềm và những hạng người có của Họ

đã

phiêu dạt đi khắp nơi để tránh họa binh

đ

ao, hoặc sống lẩn lút trong những túp lều tạm

bợ giữa những lùm cây rậm hay trong hang núi Còn lại chỉ là một hạng người khỏe mạnh, gan góc, táo tợn với một nếp sống khá kỳ quặc, có thể nói là "ngoài vòng pháp luật"

Lúc thường thì đám người này cũng làm ăn lương thiện như ai Cũng cày cấy, cũng chài lưới Nhưng nếu có dịp thì không ít người đã tụ tập nhau lại thành đoàn để đi cướp bóc, phá phách như những tên lục lâm chính cống Có bọn bỗng trở thành những tay buôn chuyến giàu

sụ Có gì đâu Một cuộc hạn hán hay lụt bão ở phía bên này hay bên kia, giá gạo bỗng lên vùn vụt Thế là họ "vượt tuyến" chở gạo đến Thật cứ như là vơ được tiền của, vàng bạc vậy Nhưng tất cả số của trời ơi ấy họ cũng chẳng cần giữ làm gì Họ quẳng cả vào những canh bạc hay quán rượu cho thỏa thích chốc lát, rồi lại ra đi mạo hiểm làm một chuyến khác Có khi họ lại đường hoàng chuyên chở cả vũ khí, lương thảo cho một cuộc hành quân lớn bên này hay bên kia Và tất nhiên là cả hai bên đã khôn khéo sử dụng bọn họ như những tên gián điệp chuyên nghề lợi hại để dò la tin tức, đưa đón nhân vật này hay nhân vật khác, hoặc có khi làm hướng đạo trong những cuộc hành quân bí mật qua những đường ngang lối tắt mà hầu như chỉ có họ biết được Có người trong bọn họ vì vậy mà đã lập được công lớn, được phong chức tước hẳn hoi Cuộc đi công cán của Nguyễn Bỉnh Khiêm lần này đã được bố trí khá kín đáo Hành dinh bímật của ông

được đặt ở một nơi khá xa mặt trận để có đủ an toàn và yên tĩnh cho ông làm việc, nhưng đồng thời lại rất thuận tiện cho việc liên lạc một mặt là với kinh đô, mặt khác là những đầu mối đi lại bí mật của quan Mạc thông sang đất địch Đủ biết là nhà vua cùng Khiêm vương coi trọng và trông chờ ở kết quả việc làm của ông đến mức nào

ạng được xếp đặt ở ngay gần một ngôi chùa cổ nổi tiếng ở vùng hạ bạn trấn Sơn Nam Đó là chùa Phổ Minh, một địa điểm có thể khêu gợi cho người ta khá nhiều ký ức lịch sử Nơi đây chính là làng Tức Mạc, đất thang mộc của nhà Trần xưa, sau được đổi làm phủ Thiên Trường với cả một loạt cung điện, đình chùa được dựng lên làm nơi di dưỡng cho những vị Thái thượng hoàng sau khi đã nhường ngôi báu cho con(1)

Nhưng tất cả cái quy mô đường bệ ấy nay còn đâu! Lịch sử chỉ mới trải qua vài trăm năm thôi, mà biết bao nhiêu cuộc tang thương biến đổi! Đâu rồi những cung Trùng Quang, cung Trùng Hoa của vua Trần? Cái vạc chùa Phổ Minh nổi tiếng là thế mà nay cũng chỉ còn là niềm luyến tiếc của mọi người Quân xâm lược tàn bạo nhà Minh đã đang tâm phá hủy nó, như chúng

đã chủ trương phá hủy mọi di tích văn hóa truyền thống của ông cha ta, để đúc thành súng đạn bắn vào nghĩa quân ta Ngay đến cái chùa Phổ Minh, niềm tự hào của nền kiến trúc địa phương này cũng đã phải trùng tu biết bao nhiêu lần rồi? Còn chăng của quá khứ là mấy cái bậc thang tam cấp chạm rồng uốn khúc mà thôi

May thay, lòng dân đối với cái triều đại anh hùng ba lần chiến thắng quân Nguyên ấy thì vẫn còn nguyên vẹn Trong một ngôi miếu cổ khiêm tốn thôn Tức Mặc, 12 tấm bài vị của 12 vua Trần,vẫn được đặt trên ngai rồng và vẫn ngát mùi hương khói vào những ngày kỵ, những ngày tuần tiết, mặc dù quanh đây, hàng mấy chục năm rồi vẫn là chiến tranh, loạn lạc

Bâng khuâng xúc động với những ký ức xưa, Nguyễn Bỉnh Khiêm ngẫu hứng nên bài thơ

Chơi chùa Phổ Minh Cảm giác về sự mất mát quá ư phũ phàng qua dòng thời gian, đã làm cho

ông đến choáng ngợp Nhưng chính trong những giây phút cảm động ấy ông lại như chợt phát hiện ra một nhân tố vĩnh cửu, bất khả chiến bại, ngang tầm rộng lớn với trời đất, tuy đó chỉ là mộtnhân tố vô hình Phải chăng cái đó là lòng người?

Nhưng lúc này Nguyễn Bỉnh Khiêm đâu còn thư thái tâm hồn để mà thả mình theo hồn thơ, theo những suy tưởng cao siêu như thế Công việc trước mắt đã thu hút cả tâm trí ông

Kế hoạch của quân Mạc là bố trí phục binh, nhằm bắt sống được Nguyễn Quyện để giao cho ông dụ hàng Nhưng rủi thay, chờ đợi đến hàng tháng trời mà vẫn chẳng thấy tăm hơi viên tướng vốn rất xông xáo này đâu cả Œm mưu mai phục đã bị lộ rồi chăng? Rất có thể Chỉ mới

về đây ít ngày Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhận ra ngay thái độ rất chủ quan, thiếu cảnh giác khá lan tràn từ trên xuống dưới trong đám quân tướng nhà Mạc Việc bố phòng vì vậy còn quá sơ sài, trễnải Cuối cùng thì ông đành phải thuyết phục viên tướng Nam đạo thay đổi chiến thuật, cứ để ông viết thư dụ hàng và tìm cách bí mật gửi thẳng đến cho cha con Nguyễn Quyện ở phía bên kia

Tất nhiên là công việc này cũng chẳng dễ dàng gì hơn kế hoạch đã định trước

Cái khó nhất vẫn là chỗ không thể không có mấy lời với ông bạn già Nguyễn Thiến Trách móc ư? Khêu gợi sự ăn năn nghĩ lại ư? Làm sao có thể như thế được ạng hiểu lắm ạng bạn nào có vui vẻ gì khi phải từ bỏ nghĩa vua tôi, từ bỏ bạn bè thân yêu của mình để ra đi một cách phũ phàng như vậy Vả lại kẻ gây ra nông nỗi éo le này lại chính là những người "thân" của mình Nhưng có việc gì mà phải thanh minh nhiều lời cơ nhỉ Có bao giờ ông bạn không hiểu cholòng ta đâu Tốt hơn hết vẫn là tình bạn thông cảm như xưa Nhưng chính cái đó lúc này mới khó

ăn nói làm sao! ạng đã viết rồi lại phải xé đi biết bao nhiêu dòng chữ, biết bao nhiêu trang giấy

mà vẫn không sao thấy xuôi được Chỗ thì đọc lại nghe sao mà giả tạo làm vậy Chỗ vừa mới xem qua đã thấy chướng làm sao, cứ như lên mặt nhắn nhủ dạy đời Mình còn thấy thế thì ông bạn làm sao mà cảm thông được ại, tình bạn! Khi còn ở bên nhau, có bao giờ hai người phải

nhắc đến nó đâu nhỉ ấy thế mà cử chỉ nào cũng thật ăn ý với nhau, lời nói nào cũng thấy ngọt

ngào, ý vị Còn bây giờ thì

Bỗng một đêm thanh vắng, còn đang mơ mơ màng màng trong giấc ngủ chập chờn bên ngọn

đèn tàn, thì ông chợt giật mình tỉnh hẳn dậy Cái gì thế nhỉ? ồ, một bài thơ nguyên vẹn, hoàn

chỉnh vừa mới bật ra trong tâm trí ông như một tia sáng Một bài thơ Thế mà tại sao suốt mấy hôm nay ta chưa nghĩ đến điều đó nhỉ Chỉ có thơ mới dễ dàng đi thẳng vào lòng ông bạn được thôi Chỉ có thơ mới dễ ngọt ngào tình xưa nghĩa cũ

Ta giữ kẻ côi vì chút nghĩa, Bạn đương khi biến há cam lòng, Khí vận một vòng ly lại hợp, Sông dài há có hạn Nam, Đông

Chưa mấy khi Nguyễn Bỉnh Khiêm cảm thấy được bình tâm như thế, khi ghi lại bài thơ dự định gửi đi cho bạn Một bài thơ đúng lúc, đúng ý mình Một bài thơ hợp tình, hợp cảnh

Và suốt đêm ấy hình như bài thơ đã trả lại cho

ô

ng một giấc ngủ yên lành

Sẵn cái đà đó, chỉ sáng hôm sau là bức

thư bằng thơ gửi cho anh học trò Nguyễn Quyện cũng được soạn thảo xong, sẵn sàng giao cho người chuyển đạt

Đạo ở mình ta có khó gì, Phương chi chí khí đã tương kỳ

Nghìn năm quân phụ cương thường đó Trung hiếu một lòng chớ đổi đi

Thế là trách nhiệm được giao phó, ông đã hoàn thành một cách suôn sẻ đến không ngờ Nhưng thực tình mà nói, Nguyễn Bỉnh Khiêm đâu dám tin vào kết quả của những bức thư này Tình bạn ư? Tình thầy trò ư? Vẫn là sâu nặng đấy Nhưng đối với những con người biết suynghĩ như cha con ông bạn Nguyễn Thiến thì bên trên những thứ tình cảm cao quý ấy, lúc này còn có một điều hệ trọng hơn nhiều, đáng làm cho người ta phải cân nhắc hơn nhiều, đó là câu chuyện chọn chúa

Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn chưa thể quên được những lời lẽ tuy có vẻ phũ phàng nhưng không phải là không có sức mạnh thuyết phục bằng sự thật của Lê Bá Ly hồi nào, trước các hàng quân,khi quyết định từ bỏ nhà Mạc về với nhà Lê: "Nay gặp hôn quân, không biết minh đoán, chỉ nghe lời dèm pha khiến cho bao nhiêu nghĩa biển tình non đều thành băng tan ngói trút Sự thể đã nhưvậy, thôi còn nói làm gì " Những lời nói ấy đã được tất cả các tướng sĩ đồng thanh hưởng ứng Vậy thì từ đó đến nay, vua Mạc, triều đình nhà Mạc đã làm được những gì để xóa dần cái ấn

tượng đó, để giữ vững lòng tin của những người còn ở với mình, để những người trót đã ra đi còn có cớ để quay đầu trở lại? Nếu không thế thì chẳng phải chỉ có một Nguyễn Quyện ra đi mà

sẽ có thể còn nhiều Nguyễn Quyện khác nữa cũng sẽ nối gót

Nhưng chỉ nội một việc nhà vua, tiếc thay lại cả Khiêm vương Mạc Kính Điển nữa, đã tỏ ra quan trọng hóa quá mức chuyến đi công cán này của ông, cũng đủ chứng tỏ rằng họ chưa hề nghĩ đến những điều cơ bản trên đây Hình như những thất bại dồn dập trước mắt đã làm cho ngay cả một con người có bản lĩnh như Khiêm vương cũng phải nao núng, nghĩ quẩn, tưởng đâunếu như không có một Nguyễn Quyện ở phía bên kia thì làm gì đến nông nỗi ấy

Cũng may cho Nguyễn Bỉnh Khiêm là sau chuyến đi công cán này nhà vua thương tình ông tuổi tác mà phải vất vả, đã chấp nhận lời thỉnh cầu khẩn thiết của ông, lại cho ông được trở về nghỉ ở chốn quê nhà

Buổi tối hôm ấy, ông đang ngồi tựa án một mình trong quán xá vắng vẻ, lòng nặng trĩu ưu tư chẳng khác gì cái bầu trời tối đen dày đặc bên ngoài cửa sổ, thì bỗng có một ông khách lạ xuất hiện

Nhác trông nét mặt người khách, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã có phần ngờ ngợ Hình như đã gặp đâu đó một đôi lần nhưng chưa hề quen biết Nghe điệu nói của ông ta, cứ loanh quanh

ấp úng mãi, ông lại càng thấy đáng ngại hơn

Hẳn là có chuyện đen tối chi đây Mãi hồi lâu ông khách mới dám nhích lại gần và bằng một giọng nói rất nhỏ nhưng rành rọt đi vào câu chuyện: - Thưa tôn ông, kẻ tiện nhân này hôm nay dám mạo muội đến hầu tôn ông, nguyên là cũng có một việc rất hệ trọng mong được thỉnh giáo tôn ông, nhưng chưa biết tôn ông có rộng lượng cho không, nên chưa dám đường đột

- Xin mời quý ông cứ dạy

- Trước hết xin tôn ông vui lòng nhận cho những lời vấn an thành kính của một người học trò

cũ của tôn ông, quan thị lang Lương Hữu Khánh của chúng tôi(1)

à ra thế đấy! ạng ta là người của phía bên kia Thảo nào mà cứ úp úp mở mở mãi Bất giác

Nguyễn Bỉnh Khiêm cảm thấy như dờn dợn trong người Ta đến đây một cách hết sức bất ngờ

và bí mật, mới chưa bao lâu, làm sao mà "họ" cũng biết về ta một cách chính xác đến như vậy Mới hay màng lưới gian tế của họ Trịnh quanh vùng này lợi hại biết chừng nào Trách sao nhiều lần quân tướng nhà Mạc đã trở tay không kịp với những cuộc ra quân chớp nhoáng Và lần này

kế hoạch phục binh cũng đã thất bại hoàn toàn Nhưng đã đến nước này thì ta còn tránh mặt làm

gì nữa ạng chỉ đành nghiêm sắc mặt và bằng một thái độ lạnh lùng, "tấn công" ông khách lạ:

- ạng Lương đâu còn là học trò của tôi nữa ạng ta đã là quan thị lang của các ông rồi cơ mà

(1) Có thuyết cho rằng Phùng Khắc Khoan là người hiến kế cho Trịnh Kiểm sai người ra hỏi ý kiến Trạng Trình Nhưng họ Phùng khi vào với nhà Lê chỉ làm ông thầy đồ Vua Lê bắt đầu mở khoa thi năm 1554, dù Phùng có thi đỗ trong khoa thi lúc này (1556) cũng chưa thể đứng vào hàng ngũ đại thần thân tín để họ Trịnh có thể đem ra bàn bạc chuyện quốc sự cơ mật này

Khách cũng không phải tay vừa Một khi đã biết là không còn đất lùi thì ông ta chẳng ngần ngại đi thẳng vào vấn đề:

- Quan Thái sư chúng tôi tuy đối với nhà Mạc là địch thù nhưng riêng với tôn ông thì vẫn một lòng thành kính, coi như bậc thầy của thiên hạ vậy

- Tôi chẳng biết quan Thái sư của các ông là ai cả

- Quan Thái sư Lạng quốc công, Trịnh tướng quân Chẳng may vận nước khó khăn, Trung Tông Vũ hoàng đế nhà Lê (1549-1556) băng mà không có con nối dõi Tất nhiên là nước không thể một ngày không có vua Các quan đại thần chúng tôi đều hết lòng lo lắng Biết tìm đâu ra mộtngười con cháu đích tông của họ Lê xứng đáng với ngôi trời trong lúc này? Trong khi đó thì lòng người từ lâu đã hướng về quan Thái sư là một nhân vật tài ba đảm lược, vẫn từng sánh vai rường cột quốc gia Nhưng trước trọng trách quá lớn lao với dân với nước, quan Thái sư chúng

tôi vẫn hết sức phân vân Chính vì vậy mà quan thị lang họ Lương mới định kế với ngài xin cử người ra thỉnh cầu ý kiến tôn ông

Phải tự kiềm chế mình hết sức, Nguyễn Bỉnh Khiêm mới có đủ bình tĩnh để nghe hết câu chuyện Một cơn phẫn nộ ghê gớm chỉ muốn bùng lên như lửa đốt trong ông Thế đấy Hóa ra tất

cả những điều dự đoán xấu nhất

của ông về Nguyễn Kim trước đây, cũng như về Trịnh Kiểm ngày nay đã hoàn toàn không sai sự thật Họ chỉ là một phường lừa gạt, tạm thời mượn cái danh nghĩa của nhà Lê để giành giật ngôi vua của nhà Mạc cho chính bản thân họ Chỉ vì thế mà họ đang tâm đẩy cả đất nước vào cảnh chia cắt, đẩy cả muôn dân vào vòng khói lửa chiến chinh Thế mà bây giờ, nhà Mạc vẫn chưa trừdiệt xong, họ lại đã nỡ lòng nhen nhóm một cuộc tàn sát khác nữa Một khi họ

Nhưng ông cũng còn đủ sáng suốt để thông cảm cho cái trò chơi "hỏi ý kiến" này của anh họctrò họ Lương Anh ta chẳng đến nỗi kém cỏi gì mà không còn lường trước được những hậu quả tai hại của âm mưu phế lập này để can ngăn Trịnh Kiểm Nhưng anh ta đã cân nhắc đúng sức nặng lời nói của mình trước tham vọng quá lớn của ông Thái sư họ Trịnh, vì vậy mới có cuộc cầu

viện kín đáo này ý nghĩ đó đã làm cho ông nguôi lòng một phần nào Thì ra dù ở đâu, dù ở phía

nào, những người có thiện chí, thực tâm vì dân vì nước vẫn có thể có những chỗ gặp nhau

"Thiên hạ chăng tư, ấy của chung"

Vừa lúc đó thì anh lính hầu đã bưng trà vào Hình như không để ý đến người sứ giả lạ mặt, Nguyễn Bỉnh Khiêm hất hàm về phía anh ta mà ra lệnh: - Anh hãy sửa cho ta mươi phần phẩm

oản và giữ cửa chùa để sớm mai ta lên lễ Phật à mà nhân tiện cho ta nhắn các ông sãi, năm

nay không được mùa là vì giống má chẳng ra gì, nên tìm lấy giống cũ mà trồng

ạng khách đã hiểu ý, vội vàng cáo từ ra về Cái bóng dáng nhỏ bé của ông ta mất hút vào trong màn đêm mù mịt

XI

"Có ai biết được lòng tri kỷ"

Tuy đã trở về nơi am, quán cũ, nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm đâu có được nghỉ ngơi Những

biến cố mới của thời cuộc ngày càng dồn dập, ngày càng phức tạp khó khăn vẫn cứ dội tới, không để cho tâm trí ông được yên phút nào

Câu chuyện gặp gỡ bất ngờ giữa ông với viên sứ giả của họ Trịnh mới hôm nào ở trấn Sơn Nam vẫn chưa thể quên lãng đi được ạng có hay tin Trịnh Kiểm cuối cùng đã tạm kiềm chế được tham vọng trước mắt của mình để nghe theo những lý lẽ sáng suốt, hợp thời hơn Tất nhiên không phải vì lợi ích của nhà Lê Càng không phải vì vận mệnh của dân Chính là vì lợi ích sâu xa và lâu dài của con cháu

ô

ng ta đã buộc ông ta phải mở mắt ạng ta

đã

sai tìm được - tất nhiên là chẳng phải khó

khăn gì - một người cháu bốn đời của Lam quốc công Lê Trừ là Lê Duy Bang ở hương Bố Vệ để lập lên làm vua

Khỏi phải nói, mọi thứ nghi lễ đều được ông ta cho tiến hành một cách hết sức trọng thể, đúng theo quy chế của các triều đại chính thống trong sử sách, cứ như chẳng có chuyện uẩn khúc gì đằng sau cả ạng vua nằm xuống đã được dâng tôn hiệu Vũ hoàng đế, miếu hiệu Trung Tông ạng vua mới lên ngôi đã đổi niên hiệu năm sau, Đinh Tỵ, làm năm Thiên Hựu thứ nhất (1557) và xuống chiếu đại xá Nhân dịp này một số đại thần có công hoặc chẳng có công cũng được thăng quan, thăng tước Các khoa thi lại tiếp tục mở đều

Có thể nói mọi việc đã diễn ra đúng như ý ông Nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm không vì vậy mà thấy thanh thản trong lòng Như thế là sau việc ông đồng tình để cho Lương Hữu Khánh và

Phùng Khắc Khoan ra đi, lại một lần nữa ông dấn mình vào những hành động phi thường mà chỉ riêng ông mới hiểu được động cơ và lý lẽ

Nhớ lại hồi nào, trong buổi khai trương lớp học, đám môn sinh đông đảo đã đồng thanh tôn ông làm thầy "thầy thiên hạ" Bản thân ông có bao giờ dám nghĩ tới điều ấy Có ngờ đâu, đến bây giờ, cái nhiệm vụ đó lại tự nó đặt lên vai ông, mà đặt vào đúng một hoàn cảnh éo le đến thế Mới hay cái nghĩa "Thì tai! Thì tai!"

ở

đời thật biến hóa vô lường!

Đã

có nhiều lúc ông phải tự vấn lương tâm

về việc làm này ạng không thể gợn lên một chút hổ thẹn nào hết Tất cả đều chỉ xuất phát từ mộttấm lòng lo nước thương dân chân thật mà thôi Nhưng còn công luận, còn hậu thế? Người ta sẽ

nghĩ ra sao? ại, cái đó đâu phải là điều quan trọng nhất "Quân tử cầu chư kỷ, tiểu nhân cầu chư

nhân", người quân tử chỉ biết đòi hỏi ở mình chăm lo đến nghĩa vụ của mình, há lại như bọn tiểu

nhân chỉ cầu chuốc lấy tiếng khen, còn nghĩa vụ thì chẳng kể vào đâu hết

*

Những nỗi băn khoăn trên đây còn chưa kịp tiêu tan trong ký ức Nguyễn Bỉnh Khiêm thì bỗng lại có sứ giả của nhà vua tới Quả thật là từ ít lâu nay ông đã bắt đầu thấy ngán về bóng dáng của ngọn cờ sứ ấy rồi Còn mấy

đỗi nữa đâu, ông sẽ tới tuổi thượng thọ bảy mươi ạng cần được nghỉ ngơi lắm

Nhưng mấy cha con ông còn chưa kịp khăn áo chỉnh tề thì vị sứ giả đã bước vào nhà với một dáng điệu hồ hởi ra mặt ạng ta mừng cho Nguyễn Bỉnh Khiêm lại được nhà vua gia phong chức tước, vì đã có công lao trong chuyến đi công cán vừa qua, nhất là đã có thành công lớn trong chuyến đi Sơn Nam năm trước Cả hai anh em Nguyễn Quyện và Nguyễn Miễn đã do bức thư khuyên giải của ông mà trở về với nhà Mạc Nhà vua cùng Khiêm vương vui mừng khôn xiết, đã phong cho Nguyễn Quyện tước Văn Phái hầu và Nguyễn Miễn tước Phù Hưng hầu, lại đem con gái tôn thất gả cho và giao giữ binh quyền như cũ Chính Quyện đã lại lập công đầu, đánh tan năm vạn quân Trịnh ở vùng Giao Thủy trấn Sơn Nam, giữa lúc quân Mạc đang có cơ bị núng thế

Hào hứng quá, vị sứ giả còn thao thao kể lại trận đánh một cách tỉ mỉ, cứ như là đích thân ông

ta đã được chứng kiến vậy

Dường như đã thật hả hê, ông ta mới đi đến kết luận: - Thánh thượng cùng triều thần đều hết sức vui mừng về chiến thắng thần diệu này Ai cũng nói là công đầu phải thuộc về quan lớn đã

dụ được dũng tướng Nguyễn Quyện trở về Riêng kẻ bất tài này xin được tỏ lời bái phục quan trạng đã đào tạo cho nước nhà một người học trò kỳ tài đến như vậy Thật là "dũng thả tri phương"(1)

Nhưng tất cả cái hào hứng sôi nổi của ông khách vẫn chẳng làm giãn nở được những nét tư

lự vẫn hằn sâu trên vầng trán Nguyễn Bỉnh Khiêm Dù sao thì ông cũng đã làm tròn sứ mạng khókhăn mà nhà vua giao phó Hai anh em Nguyễn Quyện, Nguyễn Miễn, hai người học trò của ông,cuối cùng cũng đã quay về với ông, quay về với đạo nghĩa vua tôi, thầy trò Nhưng tình hình đại cục thì có thay đổi gì đâu Chém giết vẫn hoàn chém giết! Mà sao cả cái triều đình đông đảo bá quan văn võ ấy lại hình như chỉ biết trông chờ vào một tay dũng tướng?

Mãi sau khi cả hai bên chủ khách đã cùng tiến hành xong nghi thức đón nhận sắc chỉ của nhàvua, vị sứ giả chừng như mới sực nhớ ra, báo cho Nguyễn Bỉnh Khiêm biết cái tin Lê Bá Ly cùngNguyễn Thiến đã mất ở bên địch

Tin đó thực ra chẳng đột ngột gì với ông Từ lâu ông đã đoán trước được cái kết cục ấy của hai ông già Bá Ly lúc này đã ngoại tám mươi, còn Nguyễn Thiến cũng xấp xỉ tuổi đó rồi còn gì Nhưng mà sao ông khỏi xúc động bùi ngùi được!

Bá Ly thì đã đành rồi Dù sao quê ông ta cũng là ở trong ấy, vùng huyện Đông Sơn,

Thanh Hoa Con cháu họ hàng theo về khá đông Đất Thanh Trì ngoài này chỉ là nơi trú ngụ trong thời làm quan với nhà Mạc

Nhưng còn ông bạn Nguyễn Thiến? Thế là ông vĩnh viễn nằm xuống nơi đất khách quê người Biết bao giờ đất nước mới bình yên, nhất thống để cho nắm xương tàn của ông lại được trở về với cái làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, nơi chôn nhau cắt rốn của ông, mà sinh thời khi còn được ở bên nhau, ông bạn vẫn thường nhắc tới với tất cả niềm yêu mến và tự hào