lớp lưỡng cư

nhưng nói chung còn yếu nên chưa thể nâng cơ thể lên khỏi mặt đất; -sọ khớp động với cột sống nhờ hai lồi cầu chẩm nên cử động đầu vẫn còn hạn chế chỉ cử động lên xuống; -xuất hiện thê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA TỰ NHIÊN

Bài giảng:

ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG

CHƯƠNG IV: LỚP LƯỠNG CƯ

I Đặc điểm chung

Những thích nghi với đời sống ở cạn có thể thấy:

-chi có kiểu 5 ngón, chi sau đôi khi dài hơn chi trước nhưng nói chung còn yếu nên chưa thể nâng cơ thể lên khỏi mặt đất;

-sọ khớp động với cột sống nhờ hai lồi cầu chẩm nên cử động đầu vẫn còn hạn chế (chỉ cử động lên xuống);

-xuất hiện thêm một đốt sống cổ và một đốt sống hông làm điểm tựa cho đai hông;

-hàm khớp với sọ theo kiểu autostylic nên xương móng hàm được chuyển vào tai giữa thành xương bàn đạp;

-tim có 2 tâm nhĩ, 1 tâm thất, 2 vòng tuần hoàn, máu đi nuôi cơ thể là máu pha;

- hô hấp bằn phổi nhưng phổi chưa hoàn chỉnh;

• II Hình dạng

1.Hình dạng: 3 lọai khác nhau:

• dạng cá cóc sống ở nước ,

•

• dạng ếch nhái sống nửa nước nửa cạn

• dạng giun sống chui luồn trong đất.

II cấu tạo cơ thể

1.Vỏ da: Cũng có cấu tạo bởi lớp biểu bì nhiều tầng ở bên

ngoài và bì ở bên trong như các động vật có xương sống khác, nhưng do đời sống bắt đầu chuyển lên cạn nên có những thích nghi đặc biệt:

• - Phủ bên ngoài lớp biểu bì có tầng sừng giúp khỏi

mất nước qua da.

• - Toàn bộ vỏ da chỉ dính vào cơ thể bằng một số

đường nhất định nên dưới da có những khoảng trống chứa bạch huyết và ở lớp bì có nhiều mạch máu Cấu tạo như trên đảm bảo cho việc hô hấp qua da đạt hiệu quả cao.

• Ngoài ra vỏ da còn có đặc điểm thích nghi với việc

tự vệ và sinh sản như có nhiều sắc tố, nhiều tuyến độc cũng như có các tuyến nhày làm cho da luôn ẩm ướt Biểu bì còn sinh ra các sản phẩm phụ như răng, mỏ sừng (ở ấu trùng), vuốt sừng, vảy (H )

có 2 hố nhỏ để khớp với hai lồi cầu chẩm của hộp

sọ giúp cho sự cử động của đầu Phần hông cũng chỉ có một đốt nhưng hai mấu ngang lớn giúp cho đai và chi sau bám vững chắc vào cột sống Phần đuôi của ếch nhái Không đuôi các đốt thu ngắn

và gắn lại với nhau tạo thành trâm đuôi

• Đa số có đốt sống lõm trước, còn di tích dây sống Xương sườn chính thức chỉ có ở ếch nhái Không chân và Có đuôi tg

• 2.Xương sọ

Hộp sọ nhỏ và hẹp, số lượng xương ít và phần lớn ở trạng thái sụn Kiểu treo hàm autostylic (xương hàm trên gắn trực tiếp vào hộp sọ không qua trung gian xương móng hàm) Chính vì kiểu treo hàm này mà xương móng hàm được giải phóng để biến thành xương bàn đạp làm nhiệm vụ dẫn truyền âm thanh trong tai giữa Ngoài ra do không còn hô hấp bằng mang nên các xương cung mang biến đổi thành hệ thống xương nâng đỡ lưỡi và phần trước ống tiêu hoá.

• 3 Xương đai và chi

Theo sơ đồ kiểu chi 5 ngón của động vật có xương sống ở cạn, lần đầu tiên ở ếch nhái xuất hiện xương mỏ ác (xương ức) Đai vai không gắn trực tiếp vào cột sống Xương cánh tay và xương đùi nằm ngang, các chi còn yếu nên cử động của chi còn đơn giản và chưa đủ sức nâng cơ thể lên khỏi mặt đất Ếch nhaí Có đuôi có chi ngắn và đôi khi giữa các ngón có màng bơi Ở ếch nhái Không chân, chi tiêu giảm.

Hình 7.4a Đai vai ếch (Theo Parker)

1 xương ức; 2 sụn ức; 3 xương quạ; 4 xương đòn; 5 xương trước

ức; 6 xương bả; 7 hố khớp cánh tay

• 3.Hệ cơ

• Tính chất phân đốt của hệ cơ giảm nhiều

đặc biệt là ở ếch nhái không đuôi (chỉ thấy rõ ở một

6.Hệ tiêu hoá

• Ống tiêu hoá bắt đầu bằng khoang miệng rộng giúp con vật

nuốt được mồi to Động tác nuốt được hỗ trợ bởi mắt: khi nuốt mồi mắt nhắm, mắt thụt vào bên trong đẩy thức ăn xuống thực quản Trong xoang miệng của đa số loài có lưỡi dài, mút lưỡi chẻ đôi và chỉ có phần trước lưỡi dính vào thềm miệng Vì vậy khi bắt mồi lưỡi sẽ bật ra, con mồi sẽ bị bắt giữ bằng đầu lưỡi chẻ đôi và chất nhầy trên lưỡi Răng nhỏ hình nón gắn trên xương hàm, xương khẩu cái và xương lá mía Cóc không có răng.Thành xoang miệng lót lớp màng nhày với nhiều mao mạch làm nhiệm vụ hô hấp Xoang miệng ăn thông với lỗ Eutache, ở con đực, đáy xoang miệng có túi kêu để khuyếch đại âm thanh khi phát tiếng kêu

• Thực quản ngắn, có thể có tiêm mao để chuyển thức ăn

• Dạ dày hình túi cong, có thành cơ khoẻ Ruột dài gấp 2-3 lần chiều dài cơ thể và phân biệt rõ 3 phần: ruột non, ruột già và ruột thẳng Hậu môn đổ vào lỗ huyệt.

• Ếch nhái chưa có tuyến nước bọt, tuyến nhày trong xoang miệng chỉ tiết chất làm mềm và ướt thức ăn Tuyến gan và tuyến tuỵ đã tách biệt Các sản phẩm tiết của các tuyến này cùng với sản phẩm của tuyến dạ dày và tuyến ruột đảm nhận việc tiêu hoá hoá học thức ăn.

• Mang ngoài là những sợi mang tương tự

cơ quan hô hấp phụ cuả cá, còn mang trong giống cá Da ếch có các mao mạch đảm nhận việc trao đổi khí cả trong không khí và môi trường nước Màng nhày xoang miệng cũng có các mao mạch làm nhiệm vụ hô hấp bổ sung cho các hình thức hô hấp khác

• Đáng chú ý hơn cả là xuất hiện hình thức

hô hấp phổi Không khí đến phổi qua đường hô hấp bắt đầu từ lỗ mũi ngoài đến lỗ mũi trong (lỗ khoan) rồi thanh quản Phần đầu thanh quản là khe họng có thể đóng mở nhờ sụn nhẫn và sụn hạt cau Trên khe họng

Các kiểu phổi của ếch nhái (Beaumont A và Cassier P., 1972)

A Phế nang Cl 1 Vách ngăn sơ cấp Cl 2 Vách ngăn thứ cấp C.S Mào biểu bì

có tia mao, tuyến nhầy và cơ trơn G Thanh môn P.D Phổi phải P.G Phổi trái

• 7.Hệ tuần hoàn

• Việc hô hấp bằng phổi kéo theo sự thay đổi của hệ tuần hoàn là tim có hai tâm nhĩ và một tâm thất, 2 vòng tuần hoàn Về cấu tạo chi tiết có thể xem các hình vẽ về sơ đồ cấu tạo tim,

hệ động mạch và hệ tĩnh mạch (H 7.8) Ở đây cần lưu ý một số điểm sau:

• - Tim có hai tâm nhĩ và một tâm thất nên máu

đi nuôi cơ thể là máu pha, nhưng có lượng oxi nhiều hơn máu đi vào động mạch phổi da Sở dĩ như vậy là nhờ van xoắn ốc trong côn động mạch

• - Do đặc điểm cấu tạo của hệ mạch nên khi con vật vừa hô hấp bằng phổi vừa hô hấp bằng

da thì máu là máu pha Nhưng khi chỉ hô hấp bằng da thì máu là màu đỏ Vì vậy hô hấp bằng

da là một bổ sung rất quan trọng cho hô hấp phổi lúc mới chuyển từ môi trường nước lên cạn

• - Hệ bạch huyết ở ếch nhái rất phát triển, ngoài các túi bạch huyết dưới da còn có mạch bạch huyết và tim bạch huyết Tất cả giúp cho việc hô hấp da và chống sự mất nước của cơ thể

• - Lượng máu chiếm 1,2-7,2% khối lượng cơ thể Máu có khả năng vận chuyển lượng oxi nhiều hơn từ 2,5-13 lần so với cá

• Nghiên cứu hệ tuần hoàn của ấu trùng và ếch nhái có đuôi càng thấy rõ sự chuyển tiếp của hệ tuần hoàn từ cá lên ếch nhái

8 Hệ bài tiết

• Thận của ếch nhái trưởng thành là thận

giữa Ống dẫn nịêu là ống Wolf thông với huyệt

Ở ếch nhái bậc cao có bóng đái lớn Nước tiểu vào huyệt rồi mới vào bóng đái

• Da ếch nhái ẩm và có khả năng hấp thu nước mạnh, do đó nếu sống lâu trong nước, nước có thể xâm nhập nhiều vào cơ thể Ngược lại, nếu sống lâu trên cạn sẽ bị khô nhanh Trường hợp thừa nước thì thận tăng cường thải nước (thải lượng nước bằng 1/3 khối lượng cơ thể trong 24 giờ) Nếu thiếu nước thì sẽ được hấp thu lại qua bóng đái, tuy nhiên, vẫn không đáp ứng được Điều này giải thích tại sao ếch nhái không sống được lâu trên cạn

Hình 7.9 Hệ bài tiết và sinh dục ếch (Đào Văn Tiến, 1977)

A Ếch đực: 1.Tinh hoàn 2.Thể mở 3.Thận 4 Ống dẫn niệu 5.Túi tinh 6.Huyệt 7.Bóng đái 8.Tĩnh mạch chủ sau 9 Ống dẫn tinh 10.Tuyến trên thận

B Ếch cái: 1.Phễu ống dẫn trứng 2 Ống dẫn trứng 3.Tử cung 4.Huyệt 5.Bóng đái 6.Buồng trứng phải 7.Thận 8.Thể mở

• Cơ quan sinh dục

• Cơ quan sinh dục đực là một đôi tinh hoàn hơi tròn ở ếch màu trắng nhạt, bám vào mặt bụng của thận Trên tinh hoàn, có thể vàng màu vàng, đặc biệt của Lưỡng cư là bộ phận nuôi dưỡng tinh hoàn, có dạng tua Thể vàng thay đổi cở lớn và hình dạng theo màu và theo chiều nghịch với tinh hoàn Vào mùa sinh sản tinh hoàn phát triển lớn, thể vàng tiêu giảm, nhỏ Ngoài mùa sinh sản, tinh hoàn nhỏ, thể vàng lớn Tinh hoàn có nhiều ống dẫn tinh xuyên qua thận, đổ vào ống dẫn niệu Trước khi vào huyệt, hai ống dẫn niệu thông với hai tinh nang là nơi tích trữ tinh dịch Lưỡng cư không có cơ quan giao cấu, nhưng có hiện tượng ghép đôi

Cơ quan sinh dục cái là đôi buồng trứng dạng hạt Trên bề mặt buồng trứng có rất nhiều “hạt” có màu đen trắng, đó chính là các trứng ở giai đoạn phát triển khác nhau Trên buồng trứng cũng có thể vàng Kích thước buồng trứng và thể vàn thay đổi nghịch nhau và theo màu trong năm, mà chủ yếu theo màu sinh sản Vào màu sinh sản ( xuân – hè ), buồng trứng lớn, thể vàng nhỏ, ngoài màu sinh sản ( thu – đông ), buồng trứng nhỏ thể vàng lớn Vào màu sinh sản, buồng trứng phát triển chiếm gần kính khoang bụng, trong khi đó thể vàng chỉ còn là tua nhỏ bé Trứng chín rụng vào khoang bụng Do sự co bóp của tim, trứng được hút từ khoang bụng lọt vào miệng phễu ống dẫn trứng Ống dẫn trứng là đôi ống Munle, dài, uốn khúc, đầu trên loe ra như miệng phễu thông với khoang bụng, gần góc phổi, gần với bao tim và đầu dưới thong với huyệt

• 5.2.5 Hệ thần kinh

• So với cá ở hệ thần kinh Lưỡng cư có nhiều sai khác, chủ yếu ở bán cầu não rất lớn và tiểu não kém phát triển, chỉ là một nếp chất thần kinh ở phía trước ht.

• Não trước lớn, có hai não thất rõ ràng, vàch bên và nóc

đã có chất thần kinh làm thành vòm não cổ Thùy khứu giác không phân biệt với bán cầu não.

• Não trung gian có mấu não trên với cơ quan đỉnh, phiễu não ở dưới với mấu não dưới Não trung gian đã có thần kinh thị giác bắt chéo.

• Não giữa gồm hai thùy thị giác so với cá, có phần nhỏ hơn Song giữ vai trò chủ chốt trong bộ não.

• Tiểu não chỉ là một nếp thần kinh ở trước hành tủy Lưỡng cư không đuôi vận động nhanh nhẹn hơn cả cũng chỉ là những bước nhảy đơn giản.

•

• Não bộ có 10 đôi dây thần kinh não

• Tủy sống đã có hai phần phình rõ ràng phần phình cổ và phình thắt lưng tương ứng với sự hoạt động nhiều của đầu và chi sau.

• Hệ thần kinh giao cảm của Lưỡng cư rất phát triển, gồm chủ yếu hai chuỗi hạch chạy dọc theo hai bên cột sống Từ các hạch này phát nhánh nối với nhau và nối với dây tủy.

Cơ quan cảm giác

a Thị giác

• Mắt của Lưỡng cư có cấu tạo đặc trưng riêng cho động vật có xương sống ở cạn, thích nghi với sự nhìn trong không khí và không bị khô Giác mạc lồi và giữ vai trò khúc xạ linh hoạt Thủy tinh thể dạng thấu kính gúp con vật nhìn được xa và rộng hơn Mắt của Lưỡng cư điều tiết được là do sự chuyển dịch vị trí của nhân mắt về phía trước do các cơ quan mắt đặc biệt co lại Mắt Lưỡng cư có tuyến tiết chất nhầy làm cho mắt luôn ẩm ướt, để màng kính khỏi mờ Mắt có ba mí, mí trên thì dày, mí dưới nhỏ hơn, ít cử động và màng nháy hay mí thứ ba trong suốt Mí cử động được để bảo vệ cho mắt khỏi bị khô.

• Mắt Lưỡng cư có đuôi ở nước và nòng nọc không có mí Ở Ếch giun, mắt rất nhỏ và chúng sống ở trong đất và một vài loài cá cóc sống trong vực nước tối mắt cũng rất nhỏ bé.

b Thính giác

• Cơ quan thính giác ở Lưỡng cư có cấu tạo phức tạp hơn so với

cá và điển hình ở động vật có xương sống ở cạn, thích nghi với

sự thu nhận âm thanh ở môi trường cạn Cơ quan thính giác ở Lưỡng cư không đuôi có tai trong như cá, còn có tai giữa, gồm xoang tai, ứng với lỗ thở của cá

d Vị giác

• Trong màng nhày lưỡi và trong xoang miệng của Ếch nhái có những gai vị giác Lưỡng cư chỉ mới có khả năng phân biệt được vị mặn và vị chua.

e Cơ quan Jacopson

• Lần đầu tiên xuất hiện cơ quan Jacopson ở động vật có xương sống, nhưng còn phôi thai Cơ quan nay là đôi túi bít đáy thông với xoang mũi Về chức năng, có lẽ cơ quan này giúp con vật nhận biết thức ăn.

Tai ếch và mê lộ

BIẾN THÁI Ở LƯỠNG CƯ

PHIM

• Phân loại Lưỡng cư

• Lưỡng cư- hiện tại có khoảng 5.500 loài thuộc

44 họ và 3 bộ: Có đuôi, Không chân và Không đuôi Việt Nam có các đại diện của cả 3 bộ

• 5.3.1 Bộ không chân (Apoda hay

Gymnophiona)

• Bộ Lưỡng cư không chân có khoảng 163 loài trong 34 giống, tập trung trong 5 họ, phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi, châu á và châu Mỹ

• Việt Nam có loài ếch giun (Ichthyophis

glutinosus)

• Hình 5.10 Ếch giun (Ichthyophis glutinosus)

• Bộ Có đuôi (Caudata hay Urodela)

• Bộ Có đuôi gồm khoảng 360 loài, 62 giống, 9

họ, trong 3 phân bộ Việt Nam chỉ có 1họ Kỳ giông (Salamandridae) 4 loài thuộc 3 giống

• Đại diện: Cá cóc bụng hoa (Paramesotriton

deloustali), cá cóc quảng tây (Paramesotriton guangxiensis), Cá cóc sần (Tylytotriton

asperrimus), Sa giông sần (Tylototritron

verrucosus).

• Cá cóc Tam đảo (Paramesotriton deloustali)

(theo Hà Đình Đức)

cá cóc quảng tây (Paramesotriton

guangxiensis),

Tylototriton asperrimus

3 Bộ Không đuôi (Anura)

• Lưỡng cư Không đuôi hiện tại có khoảng 5.000 loài, trong 303 giống, 20 họ, phân bố rộng rãi trên mọi lục địa, trừ Bắc cực và Nam cực, là nhóm có

số loài đa dạng và phong phú nhất ở vùng rừng nhiệt đới ẩm

• ở nước ta có khoảng 162 loài (Nguyễn Văn Sáng

và CS, 2005)

• Đại diện: Cóc tía (Bombina maxima), Cóc nhà

(Bufo melanostictus), Cóc rừng (Bufo galeatus), ếch đồng (Hoplobatrachus rugulosus), ngóe

(Limnonectes limnocharis)

•

• - Phân bộ Lõm sau (Ophisthocoela): đốt sống lõm sau Nước ta có một loài là cóc

tía (Bombina maxima).

• - Phân bộ Á lõm trước (Procoela): đốt

sống lõm trước Nước ta có cóc nhà (Bufo

melannostictas), nhái bén (Hyla

XEM HÌNH

Ếch thủy tinh Hyalinobatrachium pellucidum này không mới nhưng đang đối mặt với nguy hiểm, do một loài nấm độc có khả năng tiêu diệt động vật lưỡng cư như ếch đã lan đến khu vực

http://imag es.google com.vn/im gres? imgurl=http ://images.ti mnhanh.co m/blog/200 906/17/12 39091124 5214795.jp g&imgrefur l=http://blo g.timnhanh com/chun gcamhung 9999/subje ct/moi- truong.35A 4E95E.htm l&usg= P Q- 0mBw9cL7 aqFFVa6I0 MuazjaI=& h=398&w= 291&sz=4 3&hl=vi&st art=12&tbn id=UXgnM quw6Sg10 M:&tbnh=1 24&tbnw= 91&prev=/i mages

%3Fq

%3Dth

%25C3%2 5BA%2B

%25C4%2 591%25E1

%2Bch

%25E1%2 5BA

%25BFt

%2Bng

%25C6%2 5B0%25E 1%25BB

%259Di

%26gbv

%3D2%26 hl%3Dvi

• có khả năng ngụy trang tài tình Con kỳ giông chuyên hoạt động về đêm này chưa từng được biết đến Khu vực Cordillera den Condor nơi nó sinh sống vốn xảy ra xung đột hàng thập kỷ qua nên giới khoa học không thể tiếp cận nghiên cứu

C o n

k ỳ

g i ô n g

c h u y ê n

h o ạ t

đ ộ n g

v ề

đ ê m

n à y

c h ư a

t ừ n g

đ ư ợ c

b i ế t

đ ế n

K h u

v ự c

C o r d i l l e r a

d e n

C o n d o r

n ơ i

n ó

s i n h

s ố n g

v ố n

x ả y

r a

x u n g

đ ộ t

h à n g

t h ậ p

k ỷ

q u a

n ê n

g i ớ i

k h o a

h ọ c

k h ô n g

t h ể

t i ế p

c ậ n

n g h i ê n

c ứ u