Về bài Sang thu của Hữu Thỉnh

Tuy nhiên, cái thời điểm mà sự nhạy cảm của hồn tạo vật luôn thách thức với sự nhạy cảm của hồn ngời vẫn là thời khắc giao mùa - chớm thu.. Cho nên, tôi sẽ không nấn ná làm cái việc rút

Sang thu của Hữu Thỉnh

Mùa thu quả nhiên là mùa nhạy cảm bậc nhất trong năm Con ngời cùng Tạo vật thảy đều nhạy cảm Tuy nhiên, cái thời điểm mà sự nhạy cảm của hồn tạo vật luôn thách thức với sự nhạy cảm của hồn ngời vẫn là thời khắc giao mùa - chớm thu Các kênh cảm giác và cả tâm cảm nữa của mỗi hồn thơ dờng

nh đều đợc huy động tối đa để nắm bắt những làn sóng, những tín hiệu mơ hồ nhất từ những giao chuyển âm thầm trong vạn vật Chả thế mà, bao đời nay luôn có sự đua ganh giữa hồn thơ với hồn tạo vật Chỉ cần điểm sơ qua những tín hiệu từng đợc hồn thơ từ cổ chí kim nắm bắt trong những thi ảnh không thôi, cũng khó đủ giấy mực rồi Gọn nhẹ hơn, chỉ điểm qua những thi tứ nổi bật dành cho nhịp chuyển mùa thôi, chắc cũng không xuể Cho nên, tôi sẽ không nấn ná làm cái việc rút tỉa những thi ảnh và thi tứ tiêu biểu về thời điểm nhạy cảm ấy của thơ ca các thời, nghĩa là không tái hiện lại một truyền thống,

một tiền đề nữa Mà cùng Hữu Thỉnh, bớc ngay… Sang thu

Bỗng nhận ra hơng ổi Phả vào trong gió se Sơng chùng chình qua ngõ Hình nh thu đã về

Sông đợc lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã

Có đám mây mùa hạ Vắt nửa mình sang thu

Vẫn còn bao nhiêu nắng

Đã vơi dần cơn ma Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi

Thu, 1977

Tôi mừng cho Hữu Thỉnh và bài thơ, nó vừa giành đợc một chỗ xứng

đáng trong chơng trình Văn và Tiếng Việt của nhà trờng Kể từ nay, hơng ổi của thi phẩm sẽ phả vào tâm hồn của nhiều thế hệ học trò, sẽ đợc những tâm hồn ấy mang tới bao nẻo thu, đến cả những miền cha từng có mùa thu nữa

1 Từ cấu trúc …

Trớc tiên, thử đi vào cấu trúc của thi phẩm

thấy chính tác giả đã tự chia bài thơ thành ba khổ khúc chiết Nhng về ý tứ ? Xem chừng ý khổ này cứ “dính” vào khổ kia, chả chịu rành mạch gì cả Thì quanh đi quẩn lại vẫn là thế : hơng ổi, gió se, sơng chùng chình, sông dềnh dàng, chim vội vã, nắng vẫn còn, ma đã vơi, sấm bớt bất ngờ, hàng cây đứng tuổi… chẳng dáng nét thu về, thì hình sắc thu sang, đấy thay đổi tinh vi, đây

đổi thay tinh tế ý đâu có khác gì nhau Đến nỗi, ngay cả “Sách giáo viên” h-ớng dẫn ngời dạy khai thác và soạn giảng chừng nh cũng “ bí” trong việc phân

thi sĩ, còn ý thơ thì vốn thiếu rành mạch, vô tổ chức ? Không hẳn

Đọc kĩ hơn thì thấy rằng: cùng viết về thiên nhiên lúc giao mùa, nhng mỗi khổ thơ vẫn nghiêng về một ý Về cảnh vật, khổ một nghiêng về những tín

nhận ra hơng ổi /Phả vào trong gió se /Sơng chùng chình qua ngõ /Hình nh thu đã về Khổ hai lại nghiêng về những cảnh sắc trời mây sông nớc đang

lúc dềnh dàng / Chim bắt đầu vội vã/Có đám mây mùa hạ/ Vắt nửa mình sang thu Trong khi đó, khổ ba lại nghiêng về những biến đổi bên trong các

m-a/Sấm cũng bớt bất ngờ/Trên hàng cây đứng tuổi Nh vậy, ba khổ thơ đã đợc

liên kết thành một chỉnh thể nhuần nhị nhờ vào một trật tự khá tự nhiên : từ gần đến xa, từ thấp đến cao, từ hẹp đến rộng, từ ngoài vào trong, với các lớp cảnh càng ngày càng đi vào chiều sâu… Một trật tự hợp lí tự nhiên bao giờ cũng là điều sinh tử để một sản phẩm nghệ thuật hiện ra nh một sinh thể !

Nhng, cả ngời khờ khạo nhất cũng phải thấy rằng : thơ thiên nhiên không đơn thuần chỉ có cảnh Cùng với cảnh, bao giờ cũng là tình, dù đậm hay nhạt, dù kín hay lộ Tình trong cảnh, cảnh trong tình Cho nên, đồng hành với mạch cảnh sắc trên đây, là tâm t của thi sĩ Cụ thể là mạch cảm nghĩ trớc mùa thu Sự đan xen các mạch này là một khía cạnh phức tạp không thể thiếu của

đứng tuổi) Không chỉ có thế Tơng ứng với những cung bậc của mạch cảm, là

các cấp độ của mạch nghĩ Khổ đầu : bất giác, khổ hai : tri giác, khổ ba : suy ngẫm Mạch cảm và mạch nghĩ bao giờ cũng song hành và chuyển hoá sang

1 Sách giáo viên chia bài thơ làm hai phân : Phần 1 chỉ có khổ đầu ; phần 2 gồm cả hai khổ sau Phân chia

nh thế vừa thiếu cân đối vừa không phân hoá đợc ý thơ…

nhau trong cùng một dòng tâm t Chúng đan bện với nhau khiến cấu trúc nghệ thuật càng tinh vi phức tạp Rõ ràng, từ khổ một đến khổ ba, thi phẩm là sự

đồng hành và hoá thân vào nhau của ba mạch nội dung vừa rõ nét vừa sống

động Có thể nôm na hoá qua sơ đồ sau :

Thế đấy, cấu trúc của thi phẩm này, bề ngoài, có vẻ “dính”, nhng bề sâu, đâu phải là thiếu rành mạch Trái lại là đằng khác ấy chứ ! Rõ ràng, qua phân tích trên đây cũng đủ thấy rằng : một tiếng thơ dù bình dị hồn nhiên thế nào đi nữa, vẫn là một kiến trúc ngôn từ với một cấu trúc thật tinh vi

2 … đến điệu tâm hồn

Cảm nhận tạo vật lúc sang thu, đa phần các thi sĩ nghiêng về vẻ biến suy một chiều của cảnh Vì thế, thần thái của cảnh thu thờng hiện lên qua vẻ

M-ớp tàn sen cũng đi tu / Lá tre đã thả một mùa heo may / Con sông không ốm

mà gầy / Mắt em cha tối đã đầy hoàng hôn Cảm nhận của Hữu Thỉnh khác,

là có hai hệ thống tín hiệu báo mùa có vẻ phản trái nhau, song cả hai đều thuộc về thần thái của mùa thu Tạm đặt tên là nhịp mạnh và nhịp nhẹ Nhịp

Khổ1

Tín hiệu báo mùa

Ngỡ ngàng

Bất giác

Khổ 2

Trời

đất chuyển mình

Say sưa

Tri giác

Khổ 3

Biến

đổi âm thầm

Trầm ngâm

Suy ngẫm

SANG THU

mạnh bao gồm những động thái, sắc thái dơng tính (mạnh, nhanh, nhiều…) :

hơng ổi phả - chim vội vã - vẫn còn bao nhiêu nắng… Nhịp nhẹ thì nghiêng

dần… Lúc bất giác nhận ra hơng ổi “phả” vào trong gió se, thì cũng là lúc bắt

gặp sơng “chùng chình” qua ngõ Chính lúc sông “dềnh dàng” là lúc chim

“vội vã” Khi nắng “còn” cũng là khi ma “vơi” Đừng nghĩ thi sĩ cố ý đặt bày hai mạch tơng phản nhằm chơi trò lạ hoá Nó chính là hiện tợng trái chiều mà cùng hớng ta vẫn thờng thấy trong mỗi cuộc đổi thay Chẳng phải thế sao ? Chẳng phải bao mạch sống đang cần mẫn chuyển lu trong lòng tạo vật làm nên cõi sống trờng cửu này vốn vẫn tơng sinh tơng khắc nh vậy sao ? Và chẳng phải những vận động trái chiều mà cùng hớng vẫn thờng đem đến cho sự sống thế quân bình ngay trong lòng mỗi nhịp biến thiên hay sao ? Cho nên, thật thú

vị mà cũng thật hiển nhiên là hai nhịp mạnh - nhẹ với hệ thống hng - suy, tiêu

- trởng kia lại đan dệt trong nhau khá nhuần nhuyễn tạo nên cái bản giao hởng gợi cảm của đất trời thu Có thể xem đó là nét phức điệu trong cảm nhận ngoại giới của hồn thơ Hữu Thỉnh Toàn cảnh thu trong bớc chuyển mùa, nhờ lối cảm ấy, đã hiện ra không chỉ có biến thiên, mà đây đó còn cả thế quân bình Luôn thấy đợc thế quân bình ngay giữa những biến thiên thì ít bất ngờ chao

đảo Trong thiên nhiên đã vậy Trong cuộc đời cũng thế Và, tôi ngờ rằng cảm quan quân bình về đời sống đã ngấm ngầm xui thi sĩ tìm đến cái kết điềm tĩnh trớc ba động, giấu cơng sau nhu này :

Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi ?

Nói đến câu kết kia, không thể không thêm vài lời về cách lập tứ dẫn tới

cũng bớt bất ngờ /Trên hàng cây đứng tuổi Để ý một chút, sẽ thấy rằng đến

đây, tâm thế thi sĩ không còn ngỡ ngàng bất giác nh khổ một, say sa tri giác

nh khổ hai, mà lòng đã nặng hơn, đã ra chiều trầm ngâm với suy ngẫm rồi Lớp từ mang sắc thái đong đếm ở đây mách với ta điều đó Hệ thống các từ

còn (-hết), vơi (-đầy), bớt (-thêm) bảo rằng thi sĩ đang suy xét, đúc kết, chiêm

nghiệm Chiêm nghiệm điều gì ? Về một lẽ đời trong hai chiều biến đổi trái nhau Ba câu trên : nắng “vẫn còn”, tức là đã giảm ; ma “vơi dần” rõ là giảm ; sấm “bớt bất ngờ” càng giảm Cả ba nghiêng về chiều giảm Nhng, khi câu ba nối vào câu kết, thì chiều giảm đột ngột thành chiều tăng, một chiều tăng kín

buộc, câu thơ bỗng có “cú pháp dính”, lời thơ súc tích hẳn nhờ các làn nghĩa

bất ngờ (cây thôi e sấm)? Có lẽ là cả hai, nhng xem chừng, cái vế sau mới là

chốt hạ Nhờ ngữ pháp ấy mà cái ý cơng kia liền đợc giấu kín nhẹm, thậm chí

đợc nhu hoá Có thể nói, đây là lối kết theo kiểu “đảo phách” Một cú đảo phách ngoạn mục Bởi đảo mà cứ nh không

*

Sang thu là bài thơ tinh tế Điều này khỏi bàn thêm Chẳng thế mà các

ổi phả vào trong gió se, nào sơng chùng chình qua ngõ, rồi thì sông đợc lúc dềnh dàng… xem ra, thi ảnh nào cũng tài hoa. Mà ấn tợng nhất hẳn phải là

không xác định, khiến cái vô hình thành hữu hình, làm định dạng cái vốn mơ

hồ, là lối viết đâu có gì lạ về thi pháp Thế mà thi ảnh lại mới, hình sắc lại gợi

Đám mây thực thế mà ảo thế ! Cái cách “vắt nửa mình” kia sao mà thi vị ! Có thật chăng một đám mây vốn của mùa hè đang mải mê lấn sân sang mùa thu ?

Có mà không có, thật mà không thật Cứ y nh giữa mùa thu và mùa hè vẫn có một lằn ranh làm bằng sợi dây vô hình giăng ra giữa thinh không, khiến đám mây yêu kiều và đỏng đảnh kia có thể vắt nửa mình qua đó mà khoe sắc phô duyên vậy !

Mà đâu chỉ trong quan sát, ở thi phẩm này, Hữu Thỉnh còn tỏ ra tinh hơn nữa trong sự đồng điệu với nhịp chuyển mùa Những hiện tợng riêng lẻ thì gồm cả hai hệ thống tín hiệu trái chiều, có chậm có nhanh Nhng cái nhịp luân chuyển chung chi phối vạn vật thì bao giờ cũng khẩn trơng và mau lẹ Nhịp luân chuyển ấy dờng nh đã nhập vào mấy chữ tởng rất không đâu mà lại thần

nắng/Đã vơi dần cơn ma” Mấy chữ ấy đi với nhau thành cặp, hô ứng và tiếp

ứng nhau làm hiển thị cái nhịp luân chuyển trong tạo vật vốn mải mê mà vô hình

Ngời đọc cũng dễ say với những nét tài hoa trong việc sử dụng nhuần nhuyễn yếu tố cổ điển của thi sĩ Đọc Hữu Thỉnh, có một chất rất dễ nhận : dân gian Còn có một chất khác, luôn cặp kè, mà xem ra lại khó thấy : Đờng thi Sao lại cặp kè ? Thì một trong những chiêu rất Hữu Thỉnh chẳng phải là chế tác thi liệu dân gian bằng thi pháp Đờng ? Cố nhiên, anh không chỉ có

trẻ cứ loáng thoáng đâu đó trong cách nhìn tạo vật, trong cách kiệm lời, mà

dàng-Chim bắt đầu vội vã ; Vẫn còn bao nhiêu nắng-Đã vơi dần cơn ma Có

lẽ khi đọc các cặp ấy, tâm trí ta bị trôi theo lời thơ bình đạm, ít ai để ý đến nghệ thuật tổ chức, chỉ lúc chợt ngoái lại, thì mới vỡ lẽ: ồ, ra là phép đối ! Thế

là nhuyễn, là tinh chứ sao !

Tuy nhiên, đó vẫn là những tinh tế tiểu tiết và dễ viết

Đôi khi quá chú mục vào cái tinh tế trong tiểu tiết có thể quên sự tinh vi trong đại cục Tôi muốn nói đến điều khác : ý tởng bao trùm Nó mới là nét

tầng khiến hình tợng thơ thành đa nghĩa Nhờ đó, thi phẩm nhỏ đã mang thi tứ lớn

Sang thu đa nghĩa, vì ít nhất, có sự chất chồng và giao thoa của ba lớp

thứ nhất dễ thấy Vì nó ở bề nổi của văn bản thơ Nó khiến bài thơ nh một bức tranh thiên nhiên Không Có lẽ nh những thớc phim về cảnh vật thiên nhiên thì phải hơn Tranh thì tĩnh, phim mới động Sự mẫn cảm của tâm hồn thi sĩ đã

đợc dịp phô diễn qua những thi ảnh giàu mỹ cảm trong việc nắm bắt bao vận

động, chuyển động, biến động âm thầm và sâu kín của thiên nhiên Nhng, nếu

mới hơn so với các tiếng thơ thuộc thi đề thu của những ngời đi trớc Đồng thời, cũng cha phổ đợc vào đó hơi thở của thời mình, tinh thần của thế hệ mình

Hai lớp nghĩa sau mới thật là thứ hơng ổi riêng mà Hữu Thỉnh phả vào trong thi đề này Tất nhiên, những hàm ý kín đáo kia toát lên trớc hết từ nghĩa bóng đây đó của các thi ảnh Ai cũng có thể thấy những ẩn ý nào đó thấp

chình, sông dềnh dàng, chim vội vã v.v… Nhng nếu chỉ có thế thì ý nghĩa của

chúng còn lờ mờ, cha xa gì hơn một lối nói sinh động về sự vật, cha đủ tạo hẳn

ra một lớp nghĩa khác cho văn bản Lớp nghĩa kia chỉ thực sự bật hầm khi hình

Chữ “đứng tuổi” bật sáng, phát động một lớp nghĩa khác cho bài thơ Nó đâu chỉ nói cây, mà còn nói ngời Nhân hoá cây là bề nổi, giấu ngời vào cây là bề sâu Tự dng, chúng ta thấy từ mạch hình ảnh thiên nhiên rải khắp bài thơ bỗng bừng dậy một lớp nghĩa khác gắn với con ngời và cuộc đời

Có thể thấy rõ hơn nữa, khi nhìn trong tơng quan khác

Cảm thụ nghệ thuật, căn cứ quan trọng nhất là văn bản Nhng, chỉ bó hẹp trong văn bản không thôi, dễ làm nghèo nghệ thuật Trong thực tế, thông

điệp nghệ thuật của một tác phẩm không chỉ cất lên từ những gì thuộc nội bộ văn bản, mà còn vang lên cả từ tơng quan giữa văn bản với những thứ bên

Điều này ngẫu nhiên chăng ? vô nghĩa chăng ? Không hẳn Bấy giờ, cuộc sống vừa qua khỏi thời chiến đầy khốc liệt đang chuyển sang thời bình êm ả Nghĩa

là, đời sống cũng vừa sang thu Đây là lúc trong lòng đời có bao trăn trở xao

động Nhìn bài thơ trong tơng quan với thời điểm ấy, tự dng chúng ta thấy các hình ảnh đó đây nhấp nháy lên những nghĩa khác : nghĩa thế sự Đặc biệt từ

2 Đơn cử, nhiều bài trong Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh chẳng đã đợc nhìn nhận cách ấy hay sao ?

khổ hai trở đi Nếu ở khổ đầu, thơ còn nặng về tạo vật, thì từ khổ thứ hai đã bảng lảng cái bóng đời Hèn chi, cùng diễn tả nhịp vận động chầm chậm, nhng

Sơng chùng chình qua ngõ thật khác với Sông đợc lúc dềnh dàng “Chùng

chình” còn dễ a, “dềnh dàng” đã khó a “Dềnh dàng” đâu chỉ nói về nét riêng của dòng chảy đã chậm hơn khi con sông vào thu Dờng nh nó còn ngầm tỏ thái độ về cái điệu sống của những đối tợng nào đó hồi mùa hạ hăng hái xông pha là thế, giờ vào thu đã tự cho phép mình đợc dềnh dàng, đợc xả hơi chăng ? Chả phải vô cớ mà thi sĩ đem chữ “đợc lúc” gắn với cái thói “dềnh dàng” ấy

loài chim lúc sang thu đang gấp gáp bay đi lánh rét không thôi ? Xem ra, nó còn muốn nói tới đối tợng sống tuỳ thời, xu thời nào đó nữa ấy chứ ? Đến khổ thứ ba, cái lớp nghĩa thế sự bảng lảng này còn tỏ hơn nữa Tôi ngờ rằng đây là khổ thơ mà anh chàng thi sĩ cũng vừa trải qua một mùa hè bỏng rát đang kín

còn bao nhiêu nắng Đồng thời, bao tủi sầu yếu đuối, bao cơn ma thở than nay

cũng đã vơi dần Bớc sang thu, hàng cây trẻ hồi nào giờ đã đứng tuổi Sự từng trải đã giúp cây trởng thành, đủ vững trãi đối đầu với mọi ba động, mọi cú

có chữ “đứng tuổi” cứ nh lạc hệ thống này, mọi suy cảm trên sẽ thành võ

đoán, lớp nghĩa thời sự vốn khuất mình không thể phát sáng đợc Không có

nó, ý ngầm của kẻ viết vừa khó phát lộ vừa khó gói ghém

Một cái kết quá là khôn ngoan

Thì ra, mùa thu đâu chỉ có chuyện tiêu sơ Mùa thu còn là chuyện trởng thành Mùa thu đâu chỉ có biến thiên Mùa thu còn tàng ẩn cả những quân bình tự tại nữa Chẳng phải đó là những nét độc đáo mà Hữu Thỉnh đã đem

đến cho một thi đề tởng đã quá quen thuộc hay sao ?

Văn chỉ, xuân Bính Tuất

CHU VĂN SƠN