CHIEN TRANH TG I

Chiến binh đeo mặt nạ phòng độc trong chiến hào; 5.Máy bay Sopwith carmel của Anh Đệ nhất thế chiến, còn được gọi Đại chiến thế giới lần thứ nhất, Thế chiến thứ nhất hay Chiến tranh thế

Đệ nhất thế chiến

Thế chiến thứ nhất: Từ trên xuống theo chiều kim đồng hồ: 1 Chiến hào tại mặt trận phíatây; 2 Xe tăng Mark-1 của Anh đang bò qua chiến hào; 3 Tàu chiến Anh trúng mìn và chìm tạichiến dịch Dardanelles chống Ottoman; 4 Chiến binh đeo mặt nạ phòng độc trong chiến hào; 5.Máy bay Sopwith carmel của Anh

Đệ nhất thế chiến, còn được gọi Đại chiến thế giới lần thứ nhất, Thế chiến thứ nhất hay Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, diễn ra từ tháng 8 năm 1914 đến tháng 11 năm 1918, làmột trong những cuộc chiến tranh quyết liệt, quy mô to lớn nhất trong lịch sử nhân loại; về quy

mô và sự khốc liệt nó chỉ đứng sau Thế chiến thứ hai Đây là cuộc chiến tranh có chiến trườngchính bao trùm khắp châu Âu và ảnh hưởng ra toàn thế giới, lôi kéo tất cả các cường quốc châu

Âu và Bắc Mỹ vào vòng chiến với số người chết trên 20 triệu người với sức tàn phá và ảnhhưởng về vật chất tinh thần cho nhân loại rất sâu sắc và lâu dài

Mục lục

• 1 Mục đích

• 2 Quy mô, tính chất

• 3 Nguyên nhân, bản chất chiến tranh

o 3.1 Nguyên nhân trực tiếp

 3.1.1 Chủ nghĩa đế quốc

 3.1.2 Liên minh quân sự, chạy đua vũ trang, quân phiệt

 3.1.3 Chủ nghĩa dân tộc

 3.1.4 Chiến tranh là tất yếu?

o 3.2 Các quan tâm quyền lợi của các bên tham chiến

• 4 Diễn biến

o 4.1 1914: Đức phải chiến đấu trên hai mặt trận

 4.1.1 Mặt trận phía Tây

 4.1.2 Tại mặt trận phía Đông

 4.1.3 Diễn biến ở các chiến trường khác trong năm 1914

 4.3.1 Quân Đồng minh chuyển sang tấn công

 4.3.2 Chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, Hoa Kỳ tham chiến

 4.3.3 Cách mạng tại Nga, Nga ra khỏi chiến tranh

o 4.4 1918 Phe Trung tâm thua trận

 4.4.1 Cuộc tấn công mùa xuân của Đức

 4.4.2 Đồng minh tấn công tổng lực thắng lợi

 4.4.3 Cách mạng tại Đức

 4.4.4 Phe Trung tâm đầu hàng

• 5 Đặc điểm chiến tranh trong thế chiến thứ nhất

o 5.1 Chiến tranh trên bộ

o 5.2 Chiến tranh trên biển, trên không

o 5.3 Các vũ khí mới

• 6 Hậu quả của chiến tranh

o 6.1 Ảnh hưởng kinh tế, địa - chính trị

o 6.2 Ảnh hưởng tâm lý - xã hội

• 7 Những bài học chính trị của Thế chiến thứ nhất

Mục đích

Đây là một cuộc chiến để lập lại trật tự thế giới mới, nó làm sụp đổ bốn đế chế hùng mạnhcủa châu Âu và thế giới lúc đó là Đế quốc Nga, Đế quốc Đức, Đế chế Áo-Hung và Đế chếOttoman, làm thay đổi sâu sắc bộ mặt của châu Âu và thế giới Tuy nhiên mặc dù là cuộc chiếnđẫm máu và khốc liệt như vậy nhưng cuộc chiến này đã không giải quyết được các mâu thuẫngốc rễ và "thế giới mới" mà nó tạo ra còn đặt châu Âu và thế giới trước các vấn đề và mâu thuẫnkhác còn trầm trọng hơn như phát sinh nhà nước theo chủ nghĩa cộng sản tại Nga, chủ nghĩaquân phiệt và phát xít tại Ý, Đức và Nhật , sự chia cắt, xâm phạm quyền tự quyết của các dântộc Những vấn đề đó sẽ dẫn đến bùng nổ Đệ nhị thế chiến Đó là lý do một số nhà nghiên cứucho rằng Thế chiến II chỉ là sự nối tiếp của Thế chiến I sau 20 năm tạm nghỉ lấy sức

Thế chiến I xảy ra giữa hai khối liên minh quân sự được hình thành sau thế kỷ 19: một bên

là liên minh ba cường quốc Đế quốc Anh – Pháp – Đế quốc Nga, hay được gọi là khối hiệp ước

Entente ba bên (trong tiếng Pháp entente có nghĩa là sự đồng thuận, hiệp ước) và sau này còn

thêm Hoa Kỳ và một số nước khác tham gia; bên kia là phe Liên minh Trung tâm (Central

Powers, hay còn gọi là Liên minh ba nước) gồm Đế quốc Đức, Đế chế Áo – Hung và Ý Tuy

nhiên sau đó Ý chiến đấu bên phía Entente ba bên nhưng Liên minh Trung tâm có thêm Đế quốcOttoman, Bulgaria Trong khi vai trò của các đồng minh chính trong Entente ba bên khá đồngđều trong việc gánh vác sức nặng chiến tranh thì phía Liên minh Trung tâm vai trò các đồngminh là mờ nhạt hơn, chỉ Đức có vai trò trụ cột vì thực tế mâu thuẫn chủ yếu gây nên chiếntranh là gắn liền với tham vọng chính trị kinh tế và đế quốc của Đức lúc đó

Thế chiến I diễn ra theo một kiểu chiến lược chiến tranh hiện đại Trước đây châu Âu đãtừng có các cuộc chiến theo liên minh nhiều nước như Chiến tranh Bảy năm, Chiến tranhNapoléon Nhưng những cuộc chiến đó có kết quả chiến tranh phụ thuộc vào một hoặc vài trậnđánh lớn có tính quyết định diễn ra trong 1–2 ngày tại một điểm quyết chiến hoặc một vài chiến

dịch trong vài tuần hoặc một vài tháng, các hoạt động chiến sự xen kẽ với hoà bình Kết cụcchiến tranh không triệt để: thua trận thì ký hoà ước nhượng bộ, chờ vài năm hồi phục tiềm lựcrồi lại tham chiến tiếp (điển hình như các cuộc chiến thời Napoléon I) Các cuộc chiến đó phụthuộc rất nhiều, nếu không nói là phần lớn, vào tài thao lược của nhà cầm quân Còn từ nay, kể

từ Thế chiến I, lần đầu tiên nhân loại chứng kiến một kiểu chiến tranh lâu dài, quy mô, huỷ diệt.Chiến sự dàn trải trên khắp chiến trường, khắp cả châu lục Vai trò cá nhân của thống soái trongchiến tranh bị hạn chế mà tiềm lực kinh tế và ý chí, sức mạnh tinh thần của quốc gia nổi lên làyếu tố quyết định

Trên chiến trường về khía cạnh thuần tuý quân sự đây là một cuộc chiến tranh đã có các đặctrưng hiện đại: quân đội là quân đội đông đảo Lần đầu tiên trên thế giới chiến tranh theo chiếnthuật đội hình tản mát không còn các khối quân lực xếp hàng tấn công và phòng thủ theo độihình ô vuông dày đặc rất đặc trưng của mọi cuộc chiến tranh trước đây Cuộc chiến tranh nàyđặc trưng áp đảo bởi hình thức chiến tranh trận địa mà điển hình nhất là hệ thống chiến hào trởthành phương tiện phòng thủ chính yếu, thành quách pháo đài đã không còn vai trò phòng ngựquan trọng nữa Các bên phòng thủ trong chiến hào với hệ thống ụ súng máy, dây thép gai, bãimìn và trận địa pháo dày đặc với chiến tuyến ngăn đôi giữa hai phía đối địch Chiến tranh trậnđịa hay chiến tranh chiến hào ở thời kỳ đó thường có tính chất là rất khó tấn công và rất dễphòng thủ nên chiến tranh có diễn biến chậm chạp ít năng động ít có các chiến thắng quân sự dứtkhoát Kết cục chiến tranh phụ thuộc vào sự chịu đựng dẻo dai của các bên đối kháng đối vớigánh nặng chiến tranh tiêu hao tổng lực

Trong lực lượng Hiệp Ước, Anh-Pháp và Nga chia sẻ gánh nặng chiến tranh tương đối đồngđều trong khi phe Đức chỉ có thể trông cậy vào nước Đức là chủ yếu

Nguyên nhân, bản chất chiến tranh

Nguyên nhân trực tiếp

Xem bài chính về Vụ ám sát thái tử Áo-Hung

Sự việc Đại công tước (tiếng Đức: Erzherzog) Franz Ferdinand của Áo – Hung bị một phần

tử dân tộc chủ nghĩa người Serbia tên là Gavrilo Princip ám sát tại Sarajevo vào ngày 28 tháng 6

năm 1914 được coi là khởi nguồn của cuộc thế chiến này, nhưng thực ra đó chỉ là "giọt nướctràn ly" Chiến tranh là "phải nổ ra" do mâu thuẫn giữa các quốc gia của các bên đã chín muồi vàcác bên tham chiến từ lâu đã chuẩn bị chiến tranh để giải quyết các mâu thuẫn đối kháng vớinhau và phân chia lại thế giới

Nguyên nhân và bản chất của chiến tranh này là rất phức tạp, đa diện và được nhiều phíatổng kết theo cách nhìn của mình:

Chủ nghĩa đế quốc

Vladimir Ilyich Lenin và những người Bolshevik, cùng một phần lớn những người xã hộichủ nghĩa của châu Âu phân tích có cơ sở và cho rằng chiến tranh là mâu thuẫn của sự phát triểncủa các chủ nghĩa đế quốc cầm đầu ở châu Âu và chiến tranh có tính chất chiến tranh đế quốc: là

sự phân chia lại thế giới của các đế quốc, là cuộc chiến tranh phi nghĩa đối với tất cả các phetham chiến Nguyên nhân theo phân tích của Lenin: sự lớn mạnh của Đế quốc Đức sau Chiếntranh Pháp-Phổ: những tham vọng thuộc địa và chia lại thị trường thế giới của nước này gặpphải sức phản kháng của các "đế quốc già" là Anh, Pháp và Nga Đế chế Áo – Hung và Đế chếOttoman đã suy yếu không còn đủ "tư cách" và vai trò để có ảnh hưởng trong khu vực Trung

Âu, Balkans và Kavkaz Các cường quốc khác can thiệp vào khu vực đó để tranh giành ảnhhưởng Sự mâu thuẫn mang tính chất đế quốc chủ nghĩa đòi hỏi một cuộc "chém giết lớn" đểphân ngôi thứ và lập lại trật tự thế giới có lợi cho kẻ thắng trên cơ sở những mất phần của kẻthua

Liên minh quân sự, chạy đua vũ trang, quân phiệt

Một nhóm nguyên nhân khác cũng được các nhà nghiên cứu chỉ ra là hệ thống các liên minhquân sự, sự chạy đua vũ trang và chủ nghĩa quân phiệt của các đế chế:

• Liên minh quân sự theo khối: Trong các mâu thuẫn

và tương đồng quyền lợi, các quốc gia tìm kiếm lôi kéothành lập các hiệp ước liên minh quân sự để tăng cường thếlực, bành trướng ảnh hưởng Việc này làm cho tình hình thếgiới càng trở nên cực kỳ căng thẳng vì bất cứ một xung độtquốc gia nào đều có thể trở thành xung đột quốc tế, điều này

là rất điển hình cho Thế chiến I Và thực tế cho thấy từ một

sự kiện ám sát có tính dân tộc trong một Đế chế Áo – Hung,mâu thuẫn đã được cộng hưởng, khuếch đại và trở thànhchiến tranh thế giới

Lính Áo trên chiến trường

• Chạy đua vũ trang: điển hình là trước thế chiến Anh

cho hạ thuỷ lớp chiến liệt hạm Dreadnought với các tínhnăng chiến đấu cách mạng trên biển, tạo nên chạy đua vũtrang quyết liệt giữa Anh và Đức Việc các quốc gia chạyđua vũ trang để duy trì và giành ưu thế quân sự trên bộ vàtrên biển dẫn đến sự phản ứng tương ứng của phía đối địch.Kết quả là cả hai phe đều cảm thấy bị đe doạ từ phía bên kia

và lại càng chạy đua vũ trang và lại bị đe doạ ở mức độ mớicao hơn Đây cũng là một nguyên nhân gây nên chiến tranh

• Chủ nghĩa quân phiệt: tại các quốc gia quân chủ

chuyên chế như Đế quốc Nga, Đức Kaiser, Đế chế Áo –Hung và Đế chế Ottoman và cả ở các quốc gia khác thì tầnglớp quân nhân, tướng lĩnh có một thế lực và ảnh hưởng rấtlớn Họ không bị kiểm soát bởi các thiết chế dân chủ, lại rấtgần gũi Quân vương, Hoàng đế và luôn có xu hướng hiếuchiến và tinh thần ái quốc cực đoan của chủ nghĩa Sôvanh

(chauvinism)

Chủ nghĩa dân tộc

Sau thế kỷ 19 tại châu Âu khi những giá trị tự do cá nhân và quyền tự quyết của cá nhânđược nhận thức thì hiển nhiên nhận thức về quyền dân tộc tự quyết của các dân tộc đang bị điềukhiển bởi các dân tộc cường quốc sẽ trỗi dậy và gặp phải sự ngăn trở của các dân tộc khác Sựthức tỉnh tình cảm dân tộc thường đi kèm với chủ nghĩa xô-vanh và trên con đường tìm vị thếcủa mình các dân tộc nhỏ thường tìm sự bảo trợ của các đồng minh lớn để chống lại các kẻ thùcận kề Điều đó dẫn đến các xung đột được tích luỹ và chiến tranh là cách giải toả cuối cùng

Thường dân Đức bị quân Ngathảm sát ở Đông Phổ năm 1914

Chủ nghĩa dân tộc là nguyên nhân chính của vụ ám sát hoàng tử Áo-Hung tại Bosna Đếquốc Nga và Đế chế Ottoman đã đi đến chiến tranh tại Balkan năm 1878 Sau cuộc chiến, Nga

có ảnh hưởng lớn ở Balkan Áo-Hung lại điều khiển chính phủ ở Bosna và năm 1908 thì gạt ThổNhĩ Kỳ ra khỏi đây, nắm toàn bộ ảnh hưởng ở Bosna Nga vận động các nước còn lại trên bánđảo Balkan lập ra Liên minh Balkan hi vọng khối này sẽ đẩy lùi Áo-Hung Nhưng do nhữngmâu thuẫn trước kia đối với Đế chế Ottoman, khối này đã không chống lại Áo-Hung mà gâyChiến tranh Balkan lần thứ nhất năm 1912 và Chiến tranh Balkan lần thứ hai năm 1913 với ThổNhĩ Kỳ.Đến năm 1914, Thổ Nhĩ Kỳ gần như không còn ảnh hưởng ở bán đảo này Áo-Hung lạitrở thành kẻ thù lớn của Liên minh Balkan Serbia, nước theo chủ nghĩa dân tộc mạnh mẽ nhấttại Balkan lúc này đã vận động chủ nghĩa dân tộc Bosna là nước có chung đường biên giới vớiSerbia để đánh đuổi Áo-Hung ra khỏi Balkan Một phần tử được trợ giúp bởi tổ chức dân tộcBàn tay đen của Serbia đã ám sát hoàng tử Áo-Hung vào 28 tháng 6 năm 1914 Sau đó, Áo-

Hung đe dọa Serbia và một tháng sau, Áo-Hung tuyên bố chiến tranh với Serbia vào ngày 28tháng 7 năm 1914.

Chiến tranh là tất yếu?

Trong các học giả thế giới khi đề cập nguyên nhân chiến tranh có xuất hiện câu hỏi: Liệu cóthể tránh được cuộc chiến tranh này không? Với những nguyên nhân khách quan và chủ quannhư vậy thì ở tầm quốc tế và lịch sử nhân loại có thể nói: với trình độ giác ngộ chính trị củanhân loại vào đầu thế kỷ 20, khi tư duy chính trị vẫn là tư duy nước lớn, tư duy đế quốc chủnghĩa, khi cách tiếp cận các vấn đề quốc tế luôn theo nguyên tắc "tối đa quyền lợi cho mình, tốithiểu cho đối phương" thì Thế chiến thứ nhất là "phải xảy ra và không thể tránh được" Cuộcchiến này sẽ cùng với Thế chiến thứ hai sẽ tập cho nhân loại phải suy nghĩ theo kiểu tư duy mới

là "cùng tồn tại hoà bình, các bên cùng có lợi" Để nhận thức được như vậy nhân loại phải trảgiá gần trăm triệu mạng trong hai cuộc đại chiến và các cuộc chiến khác trong thế kỷ 20 Đó làbài học chính trị quý giá nhất của đại chiến mà nhiều khi nơi này hay nơi khác bài học đó vẫncòn bị "quên"

Các quan tâm quyền lợi của các bên tham chiến

• Anh: Chặn đứng tham vọng tranh giành thuộc địa,

chia lại thị trường của Đức Ngăn cản ảnh hưởng của nướcnày, cố gắng giới hạn Đức trong phạm vi châu Âu không đểnước này thành cường quốc đại dương đe doạ quyền lợithương mại thuộc địa của mình Hạ cấp Ottoman và Áo –-Hung xuống thành cường quốc hạng hai để chiếm lĩnh quyềnlợi tại khu vực Trung Cận Đông rất nhiều dầu mỏ

• Pháp: Cũng giống như Anh nhưng ngoài ra còn để

phục thù Chiến tranh Pháp – Phổ (1871) quyết giành lại haitỉnh Alsace và Lorraine từ Đức Hạ bậc Đế quốc Đức để trừmối hoạ sau này (sau chiến tranh phía Pháp đề nghị trongHội nghị Versailles một hình thức bồi thường chiến phíkhủng khiếp để Đức không bao giờ ngóc đầu dậy được)

• Nga: Loại bỏ sự can thiệp và ảnh hưởng của Đức tại

Ba Lan, Ukraina và vùng Baltic Loại bỏ sự cản trở củaOttoman khỏi các vùng Kavkaz và Balkans Xâm chiếm cácvùng ảnh hưởng của Ottoman

• Đức: Thoát khỏi sự kiềm toả của Anh-Pháp, đòi hỏi

một thị trường, thuộc địa tương xứng với tiềm lực cườngquốc thế giới của mình Mở rộng vùng ảnh hưởng của mình

về phía Đông tại Ba Lan, Ukraina, Baltic, sau đó là PhầnLan

• Áo – Hung: Nỗ lực cuối cùng chứng tỏ mình còn là

một cường quốc, cố giữ lại những gì còn giữ được trước sựnhòm ngó của các cường quốc khác Hai địch thủ trước mắtcủa Áo – Hung là Nga và Ý

• Ý: Một cường quốc đang lên nhưng chưa định hình,

muốn có một vai trò và tiếng nói lớn hơn ở châu Âu và đặcbiệt tại Balkans Trở lực chính của nước này đầu tiên là Anhsau đó định hướng lại chĩa mũi nhọn đấu tranh vào Áo –Hung

• Đế chế Ottoman: "Người Hồi ốm yếu" ở Trung CậnĐông bị các ảnh hưởng của Anh, Pháp, Nga chung tay chèn

ép ở Cận Đông (Anh, Pháp) và tại Kavkaz và Balkans (Nga).Đây là nỗ lực cuối cùng để duy trì đế chế

Ngoài ra các đế chế quân chủ Nga, Đức, Ottoman muốn dùng chiến thắng trong chiến tranhvới tinh thần yêu nước dâng cao để trì hoãn cải cách dân chủ, xã hội trong nước

Diễn biến

Bài chi tiết: Diễn biến Thế chiến thứ nhất

Quân Đức tiến công Bỉ năm 1914

Thế chiến thứ nhất diễn ra chủ yếu trên 3 chiến trường chính: Mặt trận phía Tây, mặt trậnphía Đông và mặt trận phía Nam Trong đó mặt trận phía Tây giữa liên quân Pháp – Anh chốnglại quân Đức có vai trò chính yếu quyết định số phận chiến tranh vì ở đây tập trung binh lực lớnnhất có chất lượng cao nhất của cả hai phía Mặt trận phía Đông là chiến trường giữa quân Ngachống Đức và Áo – Hung, mặt trận này có quy mô và tầm quan trọng không bằng mặt trận phíaTây và quân Nga thường thất bại trước quân Đức nhưng luôn làm quân đội Đức, Áo phải chiếnđấu trên hai mặt trận không thể huy động tổng lực lực lượng khả dĩ cho một chiến thắng quyếtđịnh trong chiến tranh Mặt trận phía Nam có tầm quan trọng thấp chủ yếu với một lực lượngquân đội nhỏ bé và chỉ có ý nghĩa khu vực Mặt trận phía Nam lại phân nhỏ thành các chiếntrường: chiến trường Ý-Áo – đối chọi của quân Ý – Áo tại vùng biên giới hai nước; chiếntrường Balkans: liên quân Đức, Áo – Hung, Bulgaria chống Serbia và về sau có trợ giúp củaAnh, Pháp cho Serbia; chiến trường Trung Cận Đông: Liên quân Anh, Pháp chủ yếu là Anhchống Ottoman; chiến trường Kavkaz: Nga chống Ottoman

1914: Đức phải chiến đấu trên hai mặt trận

Kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của Đức bị phá vỡ:

Ngày 1 tháng 8 năm 1914 Đức tuyên chiến với Nga, 3 tháng 8 với Pháp; ngày 4 tháng 8 Anhtuyên chiến với Đức và đổ bộ vào lục địa Chiến tranh lớn đã nổ ra.

Mặt trận phía Tây

Kế hoạch Schlieffen và chiến sự tại mặt trận phía tây 1914

Ngày 2 tháng 8 năm 1914 quân Đức chiếm Luxembourg và hai ngày sau tràn vào Bỉ, viphạm tình trạng trung lập của nước này để lấy đường tiến vào miền bắc nước Pháp Kế hoạchSchlieffen của bộ tổng chỉ huy Đức tính toán rằng bằng cuộc tấn công bất ngờ qua Bỉ đánhthẳng vào Bắc Pháp, là khu vực ít bố phòng, sẽ nhanh chóng loại nước này ra khỏi chiến tranhtrước khi quân đội Nga kịp tổng động viên và tập hợp; sau khi đánh tan quân Pháp sẽ quay sang

mặt trận phía Đông giải quyết quân Nga và kết thúc chiến tranh Kế hoạch này là quá xa thực tế:

mặc dù quân Đức giành được lợi thế trong các trận đánh biên giới và tiến nhanh về phía Paris

nhưng khi đi sâu vào đất Pháp đã dần sa lầy và trong trận sông Marne lần thứ nhất vào tháng 9năm 1914 quân Đức đã bị liên quân Pháp - Anh phản công và đẩy lùi ra xa phải đi vào phòngngự Chiến tranh trên mặt trận phía Tây dần đi vào hình thức chiến tranh chiến hào

Tại mặt trận phía Đông

Lính Nga tại Warsaw, nay là thủ đô Ba Lan năm 1914

Để giúp đồng minh đang khó khăn tại mặt trận Pháp – Bỉ, đầu tháng 9 năm 1914 quân độiNga tổng tấn công trên hướng Galicia và đặc biệt là tấn công rất nhanh, mạnh vào Đông Phổ,các tấn công ban đầu của quân Nga đã thắng lợi nhưng thiệt hại nặng về nhân mạng: đánh luiquân đội Áo – Hung tại Galicia và quân Đức tại Đông Phổ, Đông Phổ có nguy cơ mất vào tayNga Để cứu nguy cho tập đoàn quân số 8 của mình đang phòng thủ Đông Phổ, Đức điều bớtnhững lực lượng xung kích từ phía Tây sang Đông Phổ và trong nửa cuối tháng 9 quân Đức đãđánh tan nát quân Nga ở Tannenberg, Nga mất 30,000 lính và bị bắt 95,000 tù binh, phía Đứcchỉ mất 3,436 người chết và 6,800 bị thương: chặn đứng tập đoàn quân số 1 và bao vây tiêu diệthoàn toàn tập đoàn quân số 2 của phương diện quân Tây Bắc của Nga buộc tư lệnh tập đoànquân số 2 tướng Aleksandr Vassilievich Samsonov tự sát, đuổi quân Nga ra khỏi Đông Phổ.Đồng thời quân Áo – Hung cũng đẩy lùi quân Nga tại Galicia Quân Nga rõ ràng chưa chuẩn bịtốt cho chiến tranh và trình độ sỹ quan và binh lính lạc hậu nên không thể chống lại các cuộc tấncông có tổ chức tốt của Đức và Áo – Hung Quân đội Nga phải chuyển sang phòng ngự QuânĐức cũng không tấn công thêm, mặt trận phía Đông đi vào ổn định.

Như vậy Đức đã phải bị động đánh nhau trên hai mặt trận và kế hoạch đánh nhanh thắngnhanh của nước này đã thất bại Các bên tham chiến đi vào chiến tranh chiến hào

Bộ binh Nga ra chiến trường

Diễn biến ở các chiến trường khác trong năm 1914

Nhật Bản lợi dụng việc các cường quốc đang tham gia cuộc chiến tranh ở Châu Âu đã quyếtđịnh thực hiện kế hoạch kế hoạch bành trướng ở Viễn Đông Ngày 15 tháng 8 1914 Nhật Bảngửi tối hậu thư cho Đức đòi nước này chuyển cho Nhật Bản vùng Giao Châu ( Trung Quốc) vàhạn cho Đức phải trả lời trong 8 ngày Đức không trả lời tối hậu thư của Nhật Bản nên ngày 23tháng 8 1914 Nhật Bản tuyên chiến với Đức và nhanh chóng chiếm Giao Châu và tuyến đườngsắt Thanh Đảo-Tế Nam ( Trung Quốc ) và 1 loạt hòn đảo là thuộc địa của Đức tại Thái BìnhDương Ngày 11 tháng 11 1914, Thanh Đảo thuộc địa của Đức ở Trung Quốc đầu hàng NhậtBản sau 43 ngày bị bao vây Sau những hoạt động quân sự này, Nhật Bản không có 1 hoạt độngnào khác tham gia chiến tranh thế giới thứ nhất

Ngày 21 tháng 9 1914, Úc chiếm đóng New Guinea là thuộc địa của Đức ở Thái BìnhDương Ngày 5 tháng 11 1914, quân Đức chiến thắng quân Anh ở Đông Phi thuộc Đức ( nay là

Tanzania )

1915 – 1916: Đức chủ động tấn công

Chiến tranh chiến hào trên các chiến trường:

Sau thất bại của kế hoạch năm 1914 nhằm loại nước Pháp ra khỏi vòng chiến, Đức đã rơivào thế bị động: tiềm năng kinh tế quân sự không bằng liên minh Anh – Pháp – Nga mà lại thực

tế phải một mình đối đầu trên hai mặt trận Tình trạng này càng kéo dài thì càng bất lợi cho Đức

Để thoát thế kẹt trên hai mặt trận, năm 1915 Đức tấn công quy mô lớn ở phía Đông để loại Nga

ra khỏi chiến tranh và năm 1916 tổng tấn công để loại Pháp nhưng đều không thành Trong hainăm này đánh nhau rất to thương vong của hai bên là cực lớn nhất là năm 1916 tại mặt trận phíaTây

Mặt trận phía Đông 1915 – 1916

Năm 1915 Đức quyết định tập trung lực lượng loại nước Nga ra khỏi vòng chiến, xoá bỏmặt trận phía Đông Quân Đức trên mặt trận phía Tây chủ động chuyển sang phòng ngự trướcliên quân Anh, Pháp và từ tháng 4 đến tháng 8 năm 1915 dồn binh lực sang mặt trận phía Đông

để đánh đòn tiêu diệt đối với quân đội Nga Cuộc tấn công đã thắng lợi to lớn: trong chiến dịchGorlice phía nam Ba Lan quân Nga thua to phải thực hiện cuộc rút lui lớn: bỏ Galicia, bỏ BaLan và sau đó phải bỏ cả một phần vùng Baltic Tuy thắng lợi to lớn, chiếm được một vùng rộnglớn đất đai của Đế quốc Nga nhưng Đức không thể buộc Nga ra khỏi chiến tranh Nga hoàng

vẫn quyết tâm theo đuổi chiến đấu đến thắng lợi cuối cùng Và đến cuối năm 1915 thì thực lựccủa Đức cũng đã cạn, không thể phát triển thêm nữa Mặt trận phía Đông đến cuối năm 1915 lại

đi vào ổn định của chiến tranh chiến hào

Sĩ quan Đức đang chuẩn bị nạp đạn pháo 250 mm Minenwerfer

Từ tháng 6 đến cuối tháng 8 năm 1916 quân đội Nga (phương diện quân Tây Nam, tư lệnh

Aleksei Alekseevich Brusilov) lại một lần nữa lợi dụng quân Đức đang mải bận đánh trậnVerdun bên Pháp tiến hành tấn công thắng lợi lớn tại Galicia đánh tan quân đội Áo – Hung thực

sự làm quân đội nước này mất khả năng tiến hành các chiến dịch lớn chống lại Entente ba bên

Để cứu vãn tình hình mặt trận phía đông, Đức lại kéo quân từ mặt trận phía Tây về can thiệp vàđánh bẹp quân Nga, sau đó tràn sâu vào chiếm cả Ukraina lẫn Belarus, nước Nga trên bờ sụp đổnhưng sau đó Đức phải chuyển quân sang phía Tây, Nga được cứu thoát, hai bên lại đi vào cầm

cự trong chiến hào cho đến khi Nga ra khỏi chiến tranh cuối năm 1917 vì sụp đổ trong cáchmạng

Mặt trận phía Tây 1915 - 1916

Phút giải lao của binh sỹ Anh trong chiến hào - Chiến trường Sông Somme 1916

Trong các năm 1915, 1916 mặt trận phía Tây đánh nhau cực kỳ quyết liệt nhưng không cónhiều đột biến: các chiến dịch tại Ypres (bắc Bỉ), Champagne và Artois (bắc Pháp) quân hai bênnhiều lần cố gắng chọc thủng phòng tuyến của nhau nhưng đều thất bại Tại đây đầu tiên là quânĐức đã sử dụng vũ khí hoá học sau đó quân Entente ba bên đáp trả gây chết ngạt rất nhiều choquân sỹ hai bên Năm 1916 diễn ra trận Verdun nổi tiếng nhất trong thế chiến này, diễn ra trênđất Pháp (từ 21 tháng 2 đến 18 tháng 12 năm 1916) đây là nỗ lực của Đức tấn công đánh bạiquân Pháp chiếm Paris loại Pháp ra khỏi chiến tranh: quân Đức tấn công rất mãnh liệt thành cổ

Verdun để hướng về Paris và quân Pháp cố thủ đến cùng, hai bên tranh chấp chiến tuyến vôcùng ác liệt, chết vô số nhưng chiến tuyến chỉ dịch chuyển lên xuống được dưới 10 km Sau nàyVerdun vì số lượng thương vong quá lớn được gọi là "cối xay thịt" Để phản công giải nguy choVerdun tháng 9 năm 1916 quân Anh đã tấn công tại trận sông Somme nhưng cũng không có kếtquả rõ rệt Trận này lần đầu tiên trong lịch sử quân sự thế giới quân Anh đã sử dụng xe tăng tấncông và đã đạt hiệu quả chiến thuật rất cao

Tại các mặt trận phía Nam 1915 – 1916

Ngày 23 tháng 5 năm 1915 Ý gia nhập khối Đồng minh ba bên (Anh- Pháp- Nga) để chống

Áo, 14 tháng 10 năm 1915 Bulgary tham gia vào phe liên minh Đức, Áo để chống Serbia Mặttrận phía Nam tuy quy mô nhỏ nhưng sôi động hẳn lên

• Chiến trường Ý – Áo: tháng 5 năm 1915 quân Ý mở

chiến dịch Isonzo chống quân Áo nhưng thất bại và bị Áophản công chiếm Gorizia sau lợi thế nhỏ bé này mặt trận Ý –

Áo đi vào ổn định cho đến tận cuối năm 1917

• Chiến trường Balkans: Tại Balkans tháng 10 năm

1915 liên quân Đức – Áo – Bulgaria đánh tan quân Serbia tạiNovo Brdo và quân Serbia phải rút lui sâu vào Albania và

Hy Lạp Để cứu nguy cho Serbia và gây áp lực lên Hy Lạptham gia chống Liên minh Trung tâm, cuối năm 1915 liênquân Anh, Pháp tiến hành chiến dịch đổ bộ lên Salonica của

Hy lạp nhưng nước này không tham gia chống Đức, Áo,Bulgaria Chiến sự tại mặt trận Balkans tại Salonica ổn định,yên tĩnh lạ thường và các bên dường như không muốn đánh

nhau cho đến tận cuối chiến tranh Người ta gọi mặt trậnSalonica là "trại tù binh lớn"

• Chiến trường Trung Cận Đông: từ tháng 2 năm

1915 đến tận tháng 1 năm 1916 liên quân Anh, Pháp mởchiến dịch hải quân đổ bộ rất lớn trong lịch sử chiến tranhthế giới – chiến dịch Dardanelles đổ bộ gần 60 vạn quân đểchiếm hai eo biển Dardanelles, Bosporus và thủ đô Istambul

để buộc Đế quốc Ottoman ra khỏi chiến tranh Chiến dịch đãthất bại: Đế quốc Ottoman vẫn đứng vững và giáng trả hiệuquả, Entente ba bên phải di tản quân về Hy Lạp

Người Armenia bị Đế quốc Ottoman thảm sát

• Chiến trường Kavkaz: Tại Kavkaz quân Nga có lực

lượng nhỏ hơn nhưng đã đại thắng quân Ottoman tại trậnSarikamis (từ 29 tháng 12 năm 1914 đến 4 tháng 1 năm1915) sau đó trong năm 1915, 1916 và cho đến tận cuối năm

1917 khi Nga sụp đổ vì cách mạng, quân Nga tại Kavkazliên tiếp đánh lui quân Ottoman, tiến lên chiếm xứ nay là

Armenia Vì người Armenia theo Chính thống giáo có cảmtình với Nga nên chính quyền Đế quốc Ottoman đã thi hànhchính sách diệt chủng người Armenia làm gần 1 triệu ngườiArmenia chết, có chấn động lớn trong dư luận châu Âu vàthế giới về Thế chiến I

1917 Năm bản lề

Năm này là năm bản lề của chiến tranh: Tại mặt trận phía tây, liên quân chuyển sang tấncông Chiến tranh tàu ngầm không hạn chế trên biển, Hoa Kỳ tham chiến chống Đức Cáchmạng tại Nga nước này rời bỏ chiến tranh

Quân Đồng minh chuyển sang tấn công

Trong năm 1917 lợi thế đã nghiêng sang phía Anh-Pháp-Nga ba bên, vòng vây trên biển siếtchặt kinh tế Đức của Hải quân Hoàng gia Anh đã cho thấy các kết quả Liên quân Pháp-Anh liêntục mở các cuộc tấn công lớn trên tất cả các mặt trận

Quân Đức tiến sâu vào đất Nga năm 1917

• Chiến trường Trung Cận Đông: quân Anh liên tiếp

chiến thắng quân Ottoman và chiếm Baghdad (Iraq) tháng 3năm 1917 và tổ chức thành công chiến dịch Sinai và chiếndịch Palestine chiếm Jerusalem vào tháng 12 năm 1917

• Chiến trường Ý – Áo: tại chiến trường này cuối năm

1917 khi cách mạng nổ ra ở Nga, không còn mặt trận phíaĐông, quân Đức – Áo được tiếp viện một lực lượng hùnghậu trong đó có các đơn vị xung kích của Đức làm nòng cốt,

đã tổ chức chiến dịch Caporetto (26 tháng 10 năm 1917) và

đã thắng lợi vang dội tiêu diệt 6 vạn và bắt gần 30 vạn quân

Ý Quân Anh, Pháp phải cứu viện lập phòng tuyến cố thủ tạisông Piave Và thế trận dừng lại ở đây cho đến hết chiếntranh Tuy thắng lợi của Đức, Áo tại Caporetto rất to lớnnhưng vai trò thứ yếu của mặt trận Ý – Áo không làm đảolộn thế chiến lược của chiến tranh và thực lực của phe Trungtâm cũng không cho phép phát triển thành quả

Lính Úc trên mặt trận phía tây - Ypres 1917

• Mặt trận phía Tây: Liên quân Anh, Pháp đã nắm

quyền chủ động chiến trường, trong năm 1917 tại mặt trậnnày chỉ có họ tấn công nhưng không thể chọc thủng nổituyến phòng thủ rắn chắc của quân Đức Các cuộc tấn côngtại Verdun, Ypres, Cambrai với sử dụng ồ ạt xe tăng đều thấtbại Đặc biệt từ 9 tháng 4 đến 5 tháng 5 năm này quân độiPháp mở chiến dịch Nivelle (theo tên của Tổng tư lệnh quânđội Pháp Robert Georges Nivelle – người soạn thảo kếhoạch) với số lượng áp đảo gấp 2 lần quân Đức, kết quả: với

số thương vong 50 vạn và đã thất bại và ngày nay trận nàyđược gọi là "lò mổ của Nivelle" Đến cuối năm 1917 phòngtuyến Đức tại mặt trận phía Tây vẫn chưa thể phá vỡ nổi

Chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, Hoa Kỳ tham chiến

Sau này nhiều nhà nghiên cứu Anh đã công nhận Anh thực tế đã trên nguy cơ thua trận nếuchiến tranh tàu ngầm của Đức hiệu quả hơn nữa Ban đầu Đức trông cậy vào hạm đội tàu nổicủa mình nhưng hạm đội Đức không thể đua tranh được với hạm đội hùng hậu của Hải quânHoàng gia Anh nên nhiệm vụ bóp nghẹt kinh tế Anh được giao cho hạm đội tàu ngầm rất nổitiếng của Đức Đức chạy đua với thời gian xây dựng lực lượng tàu ngầm và sử dụng chúng hiệuquả để đánh phá tuyến vận tải biển quan trọng sống còn đối với Anh