Báo cáo nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh phổ thông. Dự án thuộc lĩnh vực sinh học Khoa học động vật. Nghiên cứu về phương pháp hạn chế sự phát triển của ốc bưu vàng trong ruộng lúa. Ứng dụng để bắt các loại ốc nước ngọt làm thực phẩm
Trang 1CUỘC THI KHOA HỌC, KỸ THUẬT CẤP TỈNH DÀNH CHO HỌC SINH TRUNG HỌC NĂM HỌC 2016-2017
Trang 2PHẦN III GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 12
PHẦN VI PHÂN TÍCH SỐ LIỆU – KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 23
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tham gia cuộc thi khoa học kỹ thuật là một hoạt động bổ ích, là cơ hội cho chúng em thử sức, vận dụng kiến thức và hiểu biết của mình để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống Đây cũng là dịp cho chúng em làm quen với lĩnh vực nghiên cứu khoa học.
Dự án: Giải pháp hạn chế sự phát triển của ốc bươu vàng trên ruộng lúa ở xã Khánh Nhạc là một nghiên cứu thực tiễn giúp chúng em tìm ra
phương pháp phù hợp, cùng với các cô bác nông dân ngăn chặn tình trạng ốc bươu vàng phát triển và gây hại bảo vệ mùa màng Sau một thời gian làm việc tận tâm, khoa học, với sự cố gắng của nhóm nghiên cứu, sự hướng dẫn tận tình của các thầy cô giáo Dự án đã được hoàn thành
Chúng em xin trân trọng cảm ơn ban tổ chức cuộc thi, các bác lãnh đạo, các thày cô giáo, đã tạo điều kiện cho chúng em có được sân chơi bổ ích này.
Chúng em xin trân trọng cảm ơn các tác giả, các nhà khoa học đã có các công trình nghiên cứu về ốc bươu vàng giúp cho chúng em có thêm tư liệu Chúng em xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của bố mẹ, anh chị, các bác nông dân, các chủ cửa hàng dịch vụ thuốc bảo vệ thực vật.
Trong quá trình thực hiện, không tránh khỏi những thiếu sót, chúng em xin tiếp thu các ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo, các nhà khoa học và các bác lãnh đạo để chúng em ngày càng tiến bộ trong học tập cũng như trong nghiên cứu khoa học.
Chúng em xin trân trọng cảm ơn!
Khánh Nhạc , ngày 09 tháng 11 năm 2016
Các tác giả
Vũ Hồng Tiến Phạm Thị Vân Ngọc
Trang 4PHẦN I TÓM TẮT NỘI DUNG DỰ ÁN
Bảo vệ cây trồng là việc làm quan trọng để đảm bảo năng suất và chấtlượng sản phẩm Trong sản xuất nông nghiệp cây lúa là cây lương thực hàngđầu Đối với cây lúa nước bên cạnh các loại sâu hại như: Đục thân, cuốn lá, rầunâu… Bệnh hại như: Đạo ôn, khô vằn, bạc lá và bị chuột phá thì còn một loàigây hại nghiêm trọng đó là ốc bươu vàng
Dự án: Giải pháp hạn chế sự phát triển của ốc bươu vàng trên ruộng lúa ở
xã Khánh Nhạc là một nghiên cứu về đặc điểm sinh sống của ốc bươu vàng trênđịa bàn từ đó tìm ra phương pháp thu gom ốc, hạn chế ốc sinh sống phát triểntrên đồng ruộng
Dự án: Giải pháp hạn chế sự phát triển của ốc bươu vàng trên ruộng lúa ở xã Khánh Nhạc gồm các nội dung chính như sau:
1 Nghiên cứu tài liệu, khái quát về tình hình phát triển và gây hại của ốcbươu vàng đối với cây lúa
2 Khảo sát thực tế:
2.1 Đặc điểm địa hình ruộng lúa ở xã Khánh Nhạc
2.2 Khảo sát sự tồn tại và phát triển của ốc bươu vàng ở ruộng lúa
2.3 Khảo sát các biện pháp diệt ốc, mức độ sử dụng thuốc hóa học vànhững ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người
3 Nghiên cứu giải pháp:
3.1 Nghiên cứu tìm cách diệt ốc, hạn chế sự phát triển của ốc bươuvàng ở ruộng lúa với phương trâm không sử dụng chất hóa chất độc hại
3.2 Ngăn chặn sự xâm nhập của ốc bươu vàng vào ruộng lúa
+ Ngăn chặn từ hệ thống kênh tiêu nước từ trong làng ra kênh mươngtưới tiêu ngoài đồng ruộng
+ Ngăn chặn ốc từ kênh mương tưới tiêu nước xâm nhập vào ruộng lúa.+ Các hình thức bẫy ốc để bắt ốc hiệu quả, tận dụng ốc làm thức ănchăn nuôi
4.Tiến hành áp dụng thực nghiệm trên đồng ruộng, đánh giá kết quả
Trang 54.1 Thực nghiệm ngăn chặn sự xâm nhập của ốc bươu vàng vào ruộnglúa
4.2 Thực nghiệm các hình thức bẫy ốc, bắt ốc
Cuối cùng là kết luận và một số kiến nghị đề xuất
Con người sẽ hạn chế được sự phát triển của ốc bươu vàng trên ruộnglúa Có thể quy hoạch những khu ruộng không có ốc bươu vàng nhằm mụcđích giảm thiểu tối đa việc sử dụng thuốc hóa học diệt ốc, bảo vệ môi trường
PHẦN II GIỚI THIỆU VÀ TỔNG QUAN VỀ DỰ ÁN:
GIẢI PHÁP HẠN CHẾ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA ỐC BƯƠU VÀNG
TRÊN RUỘNG LÚA Ở XÃ KHÁNH NHẠC
A Giới thiệu dự án:
Dự án “ Giải pháp hạn chế sự phát triển của ốc bươu vàng trên ruộng lúa
ở xã Khánh Nhạc” được nhóm học sinh trường THCS Khánh Nhạc thực hiện
Khánh nhạc là một xã thuộc vùng nông nghiệp, lúa nước là cây nôngnghiệp chính Trong quá trình gieo cấy lúa người nông dân phải sử dụng nhiềuloại thuốc bảo vệ thực vật đối với cây lúa Thuốc diệt ốc bươu vàng là một hóachất độc hại đang được người nông dân sử dụng ngày càng nhiều, do ốc bươuvàng vẫn tiếp tục phát triển mạnh trên đồng ruộng Dự án tập trung tìm hiểunhững điều kiện tạo nên mật độ ốc bươu vàng không hề giảm, từ đó nghiên cứucác giải pháp cụ thể áp dụng trên cánh đồng xã Khánh Nhạc
I Phạm vi nghiên cứu: Cánh đồng lúa xã Khánh Nhạc, huyện YênKhánh, tỉnh Ninh Bình
II Đối tượng nghiên cứu:
1 Ốc bươu vàng
2 Đặc điểm đồng lúa ở địa phương
III Thời gian và kế hoạch thực hiện dự án
1 Thời gian từ ngày 5/7/2016 đến ngày 30/10/2016
2 Kế hoạch thực hiện
2.1 Kế hoạch chung
2.1.1 Nghiên cứu tài liệu
Trang 6- Tài liệu về ốc bươu vàng
- Tài liệu về sản xuất nông nghiệp
- Tài liệu về các phương pháp tiêu diệt ốc bươu vàng
2.1.2 Nghiên cứu thực tiễn
- Nghiên cứu về ốc bươu vàng trên địa bàn
- Tác hại của ốc bươu vàng đối với cây lúa
- Các biện pháp phòng trừ và tiêu diệt ốc đang áp dụng
2.1.3 Dự kiến các biện pháp và tiến hành khảo sát
- Cách bắt ốc bươu vàng bằng bẫy
- Cách ngăn ốc vào ruộng bằng dụng cụ cống ngăn ốc
- Làm thử trên đồng ruộng và đánh giá kết quả
2.1.4 Kết luận và phân tích tính hiệu quả của giải pháp2.1.5 Trình bày thành văn bản – BÁO CÁO KHOA HỌC2.2 Kế hoạch cụ thể:
Nắm được đặcđiểm ốc bươuvàng
Nắm được tìnhhình ốc bươuvàng trên địa bàn.Đưa ra phươngpháp diệt ốc
Ngọc - Tiến Hoàn thành báocáo
Trang 7B.Tổng quan về dự án
1 Đặc điểm của ốc bươu vàng
1.1 Nguồn gốc - Môi trường sống - Thức ăn:
- Nguồn gốc: Ốc bươu vàng có tên khoa học là Pomacea, thuộc lớp chânbụng, ngành thân mềm, có nguồn gốc ở Trung và Nam Mỹ Ốc được du nhậpvào nước ta trong những năm 1985 - 1988, sau đó lan rộng ra cả nước và trởthành sinh vật ngoại lai gây hại nghiêm trọng nhất cho nền nông nghiệp
- Môi trường sống: Là động vật thủy sinh, ưa sống ở vùng nước tĩnh,mực nước thấp, có nhiều cây cỏ thủy sinh như ao, đàm lầy đầm sen, kênhmương nước, ruộng lúa Ốc bươu vàng vùa hô hấp bằng mang dưới nước vừa
hô hấp bằng ống thở giống như phổi khi ở trên cạn nên khi nước cạn ốc vùixuống bùn “ngủ” đến khi có nước bò dần lên sinh sống, gây hại Ốc sống trongđiều kiện thiếu nước khá lâu khoảng 6 tháng Thường thấy ốc bươu vàng sinhsống với mật độ cao ở các kênh mương gần nơi dân cư và đồng lúa, ít thấychúng sinh sống ở các sông lớn có nước lên xuống theo thủy triều
Sông Cầu Thượng - Hiếm thấy ốc bươu vàng sống
Trang 8- Thức ăn: Ốc non mới nở rơi từ ổ trứng xuống nước, nổi lập lờ trên mặtnước hoặc bám vào cành cây Trong 2-3 ngày đầu không ăn, từ ngày thứ 4-5 trở
đi bắt đầu ăn các chất nổi trên mặt nước và động vật phù du Lớn hơn ăn rongrêu, lá cây mềm Nói chung ốc ăn thực vật, kể cả thực vật, động vật đang phânhủy, Ốc phàm ăn, ăn cả ngày lẫn đêm, ốc ăn mạnh nhất vào lúc chiều tối, và lớnrất nhanh
1.2 Đặc điểm hình thái
- Ốc trưởng thành: Màu vàng nâu, khi sống ở ao tù có màu nâu đậm Ốcđực bé hơn ốc cái, hình cầu, nắp miệng vồng lên, vỏ miệng loe Ốc cái hình bầudục, nắp miệng lõm xuống, vỏ miệng thẳng
- Trứng ốc bươu vàng: hình cầu hoặc ô van, cỡ như hạt đậu xanh nhỏ,khoảng 1.5 - 2 mm, màu hồng tươi được đẻ thành ổ Sắp nở chuyển sang màuhồng nhạt Khi nở song để lại vỏ màu trắng
- Ốc non: vỏ rất mềm, hình cầu, màu vàng nâu, hoặc nâu đen Ốc rất dễtrôi theo dòng nước chảy
Trứng ốc bươu vàng Trứng ốc đang nở
Trang 9và nở hết trong 2 - 5 ngày Tỉ lệ nở khoảng 70%, tỉ lệ sống sau 10 ngày tuổikhoảng 80% ( Tài liệu nghiên cứu ốc bươu vàng viện khoa học nông nghiệp).Tốc độ sinh trưởng, phát triển của ốc bươu vàng nhanh hay chậm tuỳ thuộc vàotừng loại thức ăn và môi trường sinh sống
- Ốc bươu vàng có thể sống từ 4 - 6 năm
Ốc bươu vàng cỡ to
Ốc con mới nở
Trang 10Ốc đẻ trứng bám vào que, cọc Trứng ốc - Ốc con - Ốc trưởng thành
1.4 Tác hại và lợi ích của ốc bươu vàng
1.4.1 Tác hại:
Trong tự nhiên, ốc bươu vàng có rất ít kẻ thù kiểm soát được chúng Hiện nay, ốc bươu vàng đang là loài sinh vật phá hại nguy hiểm và gâynên những tổn thất nặng nề cho người nông dân trồng lúa trên thế giới trong đó
có Việt Nam Ở nước ta trung bình mỗi năm ốc bươu vàng “ ăn” hết hơn200.000ha lúa ( Tài liệu viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam)
Khi ốc bươu vàng sinh sống ở ruộng lúa, cây lúa trở thành thức ăn chínhcủa ốc Ốc ăn lúa rất mạnh, một con ốc trưởng thành trong một ngày đêm có thể
ăn hết 5 đến 7 khóm lúa mới cấy Đối với lúa gieo sạ, ngay sau khi sạ ốc tìm ănmầm lúa và lúa non cho tới khi cây lúa cao hơn mặt nước khoảng 20cm Sau đóđến khi lúa đẻ nhánh ốc tiếp tục ăn các nhánh lúa non Nếu không can thiệp thìđối với lúa gieo sạ sau 10 ngày thì 5-7 con ốc có thể ăn hết 1 m2 lúa trong 3ngày Khi ốc con bắt đầu vào giai đoạn trưởng thành ( to khoảng 1,5 đến 2.5cm,bằng đầu ngón tay) là lúc ốc phá lúa mạnh nhất Ruộng bị ốc phá hại ngườinông dân tốn nhiều công dặm tỉa nếu không thì sẽ làm giảm năng xuất hoặckhông được thu hoạch Vỏ ốc bươu vàng trong ruộng lúa rất rễ gây ra thương tích cho người làm nông nghiệp, thời gian vỏ ốc bị phân hủy rất lâu.
Trang 11Ốc trong ruộng lúa
1.4.2 Lợi ích:
Bên cạnh tác hại phá hoại mùa màng thì về một khía cạnh thực tiễnnàođó, ốc bươu vàng không những có giá trị khoa học mà còn là một nguồnthức ăncó giá trị kinh tế cho chăn nuôi Cũng như nghêu, sò, ốc, hến nóichung và ốc bươu vàng nói riêng là loại thức ăn giàu đạm (37%) nên trong việcchăn nuôi ốc đang được dùnglàm thức ăn bổ sung cung cấp đạm, các chất khoángcho gia cầm, gia súc
Tuy nhiên do tác hại của ốc bươu vàng quá lớn đối với sản xuất nôngnghiệp ở nước ta nên ngày 29/9/1994 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nghịđịnh số 528- TTg : Về việc cấm nuôi và diệt trừ ngay ốc bươu vàng
Tiến sĩ Nguyễn Trường Thành – Viện khoa học nông nghiệp Việt nam
cho biết: “ Điều quan trọng lúc này không phải và không thể loại bỏ ốc bươu
vàng ra khỏi hệ sinh thái mà làm thế nào để hạn chế thấp nhất ảnh hưởng có hại của chúng và sử dụng chúng vì lợi ích con người”
2 Sự phát triển của ốc bươu vàng ở cánh đồng lúa trên địa bàn xã Khánh Nhạc.
2.1 Đặc điểm cánh đồng lúa.
Khánh Nhạc là một xã phía nam huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình, đây
là một xã nông nghiệp, cây lúa là cây nông nghiệp chủ lực
- Diện tích 11,14km2 Trong đó diện tích trồng lúa trên 600 ha
Trang 12Cánh đồng của xã gồm nhiều khu đồng nằm tập trung, tách rời khu dân
cư, về phía nam, đông nam và tây nam xã Bao gồm 12 khu đồng chính: ĐồngNhất, Đồng Nhì, Đồng Tam, Đồng Tứ, Đồng Ngũ, Đồng Lục, Tư Điền, GiangNội, Giang Ngoại, Trên Mương, Dưới Mương, Đồng Rộc
Đặc điểm cần quân tâm của cánh đồng Khánh Nhạc đó là hầu hết các kênhmương tiêu nước từ trong khu dân cư đều chảy vào kênh mương tưới tiêunước cho lúa ngoài cánh đồng
2.2 Sự phát triển của ốc bươu vàng ở cánh đồng lúa trên địa bàn xã khánh nhạc.
Hầu hết ở tất cả các ruộng lúa hiện nay đều có ốc sinh sống nếu ốc trongruộng đã bị diệt trừ bằng thuốc hóa học thì chỉ sau những lần lấy nước vàoruộng ốc tiếp tục từ kênh mương tràn vào
Ốc bươu vàng sống ngoài kênh mương không hề bị tiêu diệt hàng loạt,thậm chí những đoạn cống, kênh mương tiêu nước từ trong làng ra cánh đồngthì ốc bươu vàng sinh sống với mật độ dày đặc, trứng ốc đẻ đỏ trên bờ khôngmột ai can thiệp
2.3 Các biện pháp diệt ốc đang áp dụng tại địa phương.
2.3.1Phương pháp bắt thủ công:
- Là phương pháp dùng tay nhặt từng con trong ruộng lúa Khi mật độ ốckhông nhiều khoảng 1 - 2 con/m2 thì nông dân thường dùng cách này kết hợptrong khi cấy, làm cỏ, khi tỉa dặm
+ Ưu điểm: Không ảnh hưởng đến môi trường và hệ sinh thái
+ Nhược điểm: Phương pháp này tốn công lao động, năng xuất thu gomkhông cao (từ 5 đến 7 kg/1 công lao động)
Diện tích thu gom không nhiều (2 sào/ngày) Chỉ bắt được khi nước trongmắt nhìn thấy ốc nên dễ bị sót
2.3.2 Phương pháp dùng lưới ngăn ốc:
- Là phương pháp ngăn ốc vào ruộng theo cống tưới tiêu nước bằng cáchcắm cọc sau đó căng lưới hoặc bịt lưới vào ống nhựa đặt thông qua bờ
+ Ưu điểm: Ngăn được ốc theo nước vào ruộng
Trang 13+ Nhược điểm: Dùng cọc căng lưới thì chỉ được thời gian ngắn, dễ hỏng.Nếu bịt lưới trực tiếp vào ống thì khi bị tắc do rêu, vấn rác khó sửa chữa Khicần tiêu nước nhanh cũng khó xử lý.
2.3.3 Phương pháp sử dụng thuốc hóa học:
- Là phương pháp sử dụng các chế phẩm hóa học được sản xuất để diệt
ốc bươu vàng Thường dùng bình phun trực tiếp hoặc trộn cùng phân bón rắcvào ruộng lúa
+ Ưu điểm: Thốc hóa học diệt trừ ốc trên diện rộng, hiệu quả cao, chiphí thấp ( 5000đ/ 12g thuốc catfit 70WP/ 1 sào ruộng)
+ Nhược điểm:
Thuốc diệt ốc cũng tiêu diệt tất cả các động vật thủy sinh trong ruộng lúagây mất cân bằng sinh thái Đặc biệt loài giun đất sống trong ruộng lúa là loàirất có lợi cho sự phát triển của cây lúa cũng bị tiêu diệt Một số loài chim ănđộng vật thủy sinh trong ruộng lúa có phun thuốc ốc cũng bị chết
Thuốc hóa học diệt ốc gây độc đối với người lao động trực tiếp trên đồngruộng, nếu phun buổi sáng và cấy lúa vào buổi chiều có người bị sưng đỏ chân
và tay Về lâu dài thuốc diệt ốc gây ô nhiễm môi trường đất và nước
PHẦN III GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
1 Giả thuyết khoa học.
- Ốc bươu vàng là sinh vật có khả năng phát triển rất nhanh là đối tượng gâynguy hiểm nhất đối với cây lúa Nếu chúng ta không kiểm soát được sự pháttriển của ốc bươu vàng ở tất cả những nơi chúng sinh sống thì không thể diệthết ốc bươu vàng trong ruộng lúa Dẫn đến thường xuyên phải dùng thuốc hóahọc để diệt ốc gây ra ô nhiễm môi trường nước và đất ảnh hưởng đến sản xuấtnông sản sạch
- Các phương pháp diệt ốc bằng thuốc hóa học hay thảo mộc đều không thểkhai thác khía cạnh có lợi của ốc đó là sử dụng làm nguồn thức ăn chăn nuôi
Trang 14Phương pháp bắt ốc thủ công, phương pháp quản lý đồng ruộng vẫn cần thiếtkhi còn ốc bươu vàng.
2 Mục đích nghiên cứu.
Dự án xuất phát từ thực tế hiện nay, đó là nền nông nghiệp ở nước ta đangphát triển theo mục tiêu nền nông nghiệp sạch Có thể khẳng định, trước nhucầu đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, việc phát triển nền nông nghiệp sạchnhằm đóng góp vào việc cung cấp các sản phẩm an toàn phục vụ cho nhu cầutiêu dùng là việc hết sức cần thiết và quan trọng
Canh tác nông nghiệp sạch không những giúp nông dân tiết kiệm chi phísản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn đưa người nông dân tới gầnhơn với nền sản xuất hiện đại, tạo nền tảng cho nông nghiệp phát triển, hướngtới xây dựng nông thôn mới bền vững Có thể nhận thấy một thực tế hiện nay làviệc sản xuất, canh tác của bà con còn dựa quá nhiều vào các loại phân bón hoáhọc và lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật Những điều về lâu về dài sẽ gây ảnhhưởng trực tiếp đến việc sản xuất khi đất canh tác bị nhiễm độc, mất dần độmàu mỡ, làm giảm năng suất, chất lượng cây trồng và ảnh hưởng đến thu nhập
và cả môi trường sống của con người Hiện nay để bảo vệ cây lúa người nôngdân phải dùng nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật bao gồm: Nhóm thuốc diệt cỏdại, nhóm thuốc trừ sâu, nhóm thuốc trừ bệnh Nhóm thuốc diệt ốc Nhómnghiên cứu tập trung nghiên cứu về ốc bươu vàng và đặc điểm cánh đồng lúa ởđịa phương nhằm mục đích:
2.1 Hạn chế sự phát triển của ốc bươu vàng tại địa phương, kể cả trong vàngoài ruộng lúa
Thực tế hiện nay ở hầu hết nhiều nơi chỉ chú ý diệt ốc bươu vàng trongruộng lúa Ốc bươu vàng sinh sống khu vực khác thì chúng không được kiểmsoát Đây lại chính là nguyên nhân dẫn đến ốc luôn xâm nhập vào đồng ruộng
2.2 Giảm tối đa việc sử dụng thuốc hóa học diệt ốc, không sử dụng thuốcnhiều lần trên một diện tích
Vậy vấn đề cấp thiết hiện nay là tìm ra giải pháp diệt trừ ốc bươu vàngnhưng không gây ô nhiễm môi trường Trong thực tế đã có nhiều công trình