TIEU LUAN TRIET HOC CHU DE PHAT GIAO

A: PHẦN MỞ ĐẦU  Mục đích và nhiệm vụ của nghiên cứu: Tìm hiểu sâu hơn về nguồn gốc Phật giáo và sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật giáo đến người con người Việt Nam.  Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng tư tưởng triết học phận giáo Phạm vi con người Việt Nam và giới trẻ.  Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu: +Dựa trên các tài liệu có về Phật giáo và thực tiễn tìm tòi học hỏi  Ý nghĩa lý luận và thực tiễn: +Có cái nhìn đúng đắng hơn về tư tưởng triết học Phật giáo. +Nhìn sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật Giáo trên phép biện chứng.  Kết cấu của đề tài: Gồm 4 chương: Chương mở đầu: giới thiệu đề tài. Chương 1: Tư tưởng triết học Phật giáo Chương 2: Sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật giáo ảnh hưởng đến đời sống và con người Việt Nam Chương 3: Kết luận B: PHẦN NỘI DUNG Chương 1: TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO 1.1. NGUỒN GỐC RA ĐỜI CỦA PHẬT GIÁO 1.1.1. Bối cảnh lịch sử Ấn Độ trước Phật giáo  Về địa lý, phía Bắc của Ấn Độ là dãy Himalaya cao lớn và dài tạo nên một hàng rào cô lập các vùng bình nguyên của xứ này với các vùng còn lại. Để liên lạc với bên ngoài thì chỉ có con đường núi xuyên qua Afghanistan.  Nền văn hóa chính ngự trị thời bấy giờ là văn hóa Vệ Đà (Veda). Các bộ lạc du mục người Aryan đã mở mang và xâm chiếm các vùng lãnh thổ Tây Bắc Ấn và lan rộng ra hầu hết bán đảo Ấn Độ khoảng 1000 năm trước công nguyên Văn hoá Vệ Đà nghiêng về thờ phụng nhiều thần thánh cũng như có các quan điểm thần bí về vũ trụ. Những sự phát triển về sau đã biến Vệ Đà thành một tôn giáo (đạo Bà La Môn) và phân hoá xã hội thành bốn giai cấp chính trong đó đẳng cấp Bà La Môn (tầng lớp tăng lữ) là giai cấp thống trị  Tư tưởng luân hồi cho rằng sinh vật có các vòng sinh tử thoát thai từ đạo Bà La Môn (hay sớm hơn từ tư tưởng Vệ Đà). Đạo Bà La Môn còn cho rằng tồn tại một bản chất của vạn vật, đó là Brahman (hay Phạm Thiên). Việc giai cấp tăng lữ được đề cao và được hưởng mọi ưu đãi bổng lộc trong xã hội đã tạo điều kiện cho việc phân hoá thành phần này ra rất nhiều hướng triết lý hay hành đạo khác nhau và đôi khi chống chọi phản bác nhau. Trong thời gian trước khi Thích Ca thành đạo, đã có rất nhiều trường phái tu luyện. Các xu hướng triết lý cũng phân hoá mạnh như là các xu hướng khoái lạc, ngẫu nhiên, duy vật, hoài nghi mọi thứ, huyền bí ma thuật, tu khổ hạnh, tu đức hạnh, tụng kinh... 1.1.2. Đạo Phật ra đời Đức Phật sinh tại Lumbinī, một thành phố ở gần Kapilavastu, thủ phủ của một vùng mà ngày nay nằm giữa biên giới Ấn Độ và Nêpal, bản địa của bộ tộc Thích Ca (Sakya). Trước kia, dựa vào các tài liệu sử học Sri Lanka cổ xưa, các học giả phương Tây vẫn chấp nhận năm sinh của Đức Phật là 563 trước CN., một truyền thống thứ hai xuất phát từ Ấn Độ đã nhận năm sinh của Đức Phật là 450 trước CN. Các nghiên cứu mới nhất dựa vào Dīpavamsa gợi ý rất có thể Ngài sinh năm 485 trước CN . Buddha vốn là một thái tử tên là Tất Đạt Đa ( Siddharta), con trai của Trịnh Phạn Vương ( Suđhodana) vua nước Trịnh Phạn (Tuy nhiên tham khảo một số tài liệu trích dẫn người ta không gọi ngày là thái tử Thời Đức Phật sinh ra, ở vùng chân núi Hi Mã Lạp Sơn vẫn còn có một số nước cộng hòa sống theo tổ chức bộ tộc chống lại sự bành trướng ngày càng gia tăng của các chế độ quân chủ mới ở vùng lưu vực trung phần sông Hằng. Trong số những nước này có nước của bộ tộc Thích ca (Sakya), và cha của Thích Ca Cồ Đàm là một người cai trị bộ tộc này. Cha của Ngài là một thành viên thuộc thiểu số cầm quyền của bộ tộc và đồng thời Ngài cũng là một chiến binh, và mặc dầu vào thời đó, có thể xã hội Bà La Môn truyền thống như đã mô tả ở chương trước chưa tạo được ảnh hưởng quan trọng nào trong vùng ven lưu vực sông Hằng, nhưng khi Đức Phật đã qua lại giữa xã hội Bà La Môn, Ngài cảm thấy có thể mô tả thích hợp nhất nguồn gốc xã hội của mình là thuộc giai cấp chiến binh ksatriya . Các truyền thống sau này, vì chỉ biết đến những chế độ quân chủ đã từng xâm chiếm các nước cộng hòa trước kia, nên đã ngộ nhận khi gọi Thích Ca Siddhartha là một hoàng tử và cha Ngài là một ông vua) Vào một đêm Mahamaia, người vợ chính của Suđhodana, Vua của người Saia mơ thấy mình được đưa tới hồ thiêng Anavatápta ở Himalaya. Sau khi các thiên thần tắm rửa cho bà ở trong hồ thiêng, thì có một con voi trắng khổng lồ có đoá hoa sen ở vòi bước tới và chui vào sườn bà. Ngày hôm sau các nhà thông thái được vời tới để giải mơ của Hoàng hậu. Các nhà thông thái cho rằng giấc mơ là điềm Hoàng hậu đang có mang và sẽ sinh hạ được một Hoàng tử tuyệt vời, người sau này sẽ trở thành vị chúa tể của thế giới hoặc người thầy của thế giới. Đến ngày, đến tháng, Hoàng hậu Mahamaia trở về nhà cha mình để sinh con. Thế nhưng vừa đến khu vườn Lumbini, cách thủ đô Capilavastu của người Sakia không xa, Hoàng hậu trở dạ và vị Hoàng tử đã ra đời. Vừa ra đời, vị Hoàng tử tí hon đã đứng ngay dậy, đi bảy bước và nói: “ Đây là kiếp cuối cùng của ta, từ nay ta không phải luôn hồi một kiếp nào nữa”. Đến ngày thứ năm một nghi thức trọng thể được tổ chức và Hoàng tử được đặt tên là Siđhartha. Để ngăn cản Hoàng tử không nghĩ tới việc tu hành, đức vua cha đã tìm mọi cách tạo ra quanh người con trai mình một cuộc sống vương giả. Hoàng tử được học mọi kiến thức để sau này trở thành một vị vua tài ba anh minh trị vì một đất nước ấn Độ bao la. Thế rồi, nhà vua và quần thần đã kén cho Hoàng tử một người vợ kiều diễm. Nhưng cuộc đời vương giả không cán dỗ được Hoàng tử trẻ tuổi. Bốn sự việc do các thần tạo ra đã làm thay đổi hẳn cuộc đời Hoàng tử Siddhartha. Đó là một lần khi đang dạo chơi trong vườn, Hoàng tử thấy một ông già gày còm, ốm yếu rồi nhận ra một điều rằng mọi người rồi ai cũng phải già yếu như thế. ít lâu sau Hoàng tử lại được chứng kiến người ốm và người chết. Ba hoàn cảnh trên làm cho Hoàng tử băn khoăn, lo nghĩ về kiếp người và muốn cứu con người khỏi những trầm luôn đau khổ của kiếp luôn hồi: Sinh, lão, bệnh, tử chính sự việc thứ tư đã đem đến cho Hoàng tử niềm hi vọng và an ủi. Lần đó, Hoàng tử nhìn thấy một vị hành khất dáng vẻ bần hàn nhưng lại ung dung tự tại. Vừa nhìn thấy vị hành khất Hoàng tử như bừng tỉnh và quyết định sẽ ra đi trở thành nhà hành khất như thế. Được tin, đức vua Suddhôđana tìm mọi cách ngăn cản Hoàng tử. Thế nhưng Hoàng tử không thể nào xua đi được bốn sự kiện mà mình đã chứng kiến khiến lòng dạ của Hoàng tử không lúc nào được thanh thản. Ngay cả tin mừng công chúa Yashôdhara sinh cho chàng một Hoàng nam cũng không làm cho Hoàng tử Sidhartha vui. Ngày đêm khi đứa con ra đời, khi mọi người ngủ say, Hoàng tử lặng lẽ đến nhìn vợ và con lần cuối rối đánh thức người đánh xe dậy cùng minh cưỡi con ngựa Canthaca yêu quý rời khỏi cung. Khi đã rời khỏi đô thành Hoàng tử trút bộ áo Hoàng tộc và mặc lên người bộ quần áo thường dân. Hoàng tử dùng kiếm cắt bộ tóc dài của mình và nhờ người đánh xe mang mớ tóc và quần áo về trao lại cho đức vua. Còn con ngựa Canthana vì đau khổ phải chia tay với ông chủ của nó nên đã lăn ra chết ngay tại chỗ. Rời hoàng cung, dứt áo ra đi, Hoàng tử Sidhartha đã trở thành nhà tu hành. Thoạt đầu, Hoàng tử đi lang thang đây đó, sống theo kiểu khổ hạnh. Sau đó, ngài vào rừng tu. Nhà hiền triết Alara Calama dạy cho chàng các phép thiền định và những triết lý của upanishad. Học thuyết và thực hành giải thoát cá nhân của Upanishad không hấp dẫn Hoàng tử. Chàng đi tiếp và nhập vào nhóm năm người tu khổ hạnh. Suốt sáu năm trường ép xác Hoàng tử gần như chỉ còn bộ xương khô mà vẫn chưa tìm ra chân lý của sự giải thoát. Ngài bèn bỏ cuộc sống tu hành khổ hạnh và trở lại ăn uống bình thường. Khi Hoàng tử Sidhartha 35 tuổi, một hôm ngài đến ngồi dưới gốc cây bồ đề ở ngoại vi thành phố Gaia thuộc vùng đất của vua Bimbisura, vua nước Magadha. Cho đến một hôm có nàng Sudjata, con gái của một nông dân trong vùng đem cho ngài một bát cơm to nấu bằng sữa. Ăn xong, ngài xuống sông tắm rửa, rồi trở lại gốc cây bồ đề. Ngài ngồi thiền định và nguyện sẽ không đứng dậy nếu không tìm ra sự giải thoát về điều bí ẩn của sự đau khổ. Và Hoàng tử đã ngồi dưới gốc cây bồ đề suốt 49 ngày đêm. Bảy tuần lễ đó là cả một chuỗi ngày đầy thử thách. Để phá sự thiền định của Hoàng tử, con quỹ dữ Mara tìm mọi cách làm chàng nản chí. Thoạt đầu, quỷ Mara biến thành một sứ giả đến báo cho Hoàng tử một tin bịa đặt là em trai Hoàng tử là Đevađatta nổi loạn, bắt nhốt đức vua cha vào ngục và chiếm nàng Yashodrara làm vợ. Thế nhưng tin dữ đó không làm cho Hoàng tử bận tâm. Mara bèn cho gọi các quỷ dữ tới làm ra mưa to, gió lớn gây ra động đất, lụt lội nhưng Hoàng tử vẫn ngồi bình thản dưới gốc cây bồ đề, cảm phục trước ý chí kiên định của Hoàng tử, rắn thần Naga dùng thân làm tán cho mưa gió cho Hoàng tử ngồi. Thấy thế quỷ dữ Mara bèn dùng biện pháp quyết liệt và tinh tế hơn để công phá vào thành trì kiên định của Hoàng tử Sidhartha. Nó cho gọi ba cô con gái xinh đẹp của mình là các nàng Khát vọng, khoái lạc và Dục vọng tới múa nhảy mê hoặc nhà tu hành trẻ tuổi. Thế nhưng biện pháp cuối cùng của quỷ Mara cũng thất bại và lũ quỷ phải dời khỏi gốc cây bồ đề. Rạng sáng ngày 49, Siddhartha đã tìm ra bí mật của sự đau khổ, đã tìm ra được vì sao thế giới lại tràn đầy khổ đau và đã tìm ra được cách để chiến thắng sự đau khổ. Siddhartha đã hoàn toàn giác ngộ và trở thành Buddha (Đấng giác ngộ). Sau khi giác ngộ Đức phật còn ngồi tiếp bảy ngày nữa dưới cây bồ đề suy ngẫm về những chân lý diệu kỳ mà mình đã khám phá. Ngài phân vân không biết có nên phổ biến đạo pháp của mình cho thế giới không vì có huyền diệu quá khó hiểu quá đối với mọi người. Chính thượng đế Brahma phải giáng trần để khích lệ Đức phật truyền bá đạo pháp của mình cho thế gian. Chỉ khi đó Phật mới dời khỏi gốc cây bồ đề đi đến khu vườn Lộc Uyển gần Varanasi để giảng bài thuyết pháp đầu tiên cho năm người bạn tu khổ hạnh của mình. Sự kiện này được ghi chép lại như một sự kiện quan trọng nhất của Đạo phật và được gọi là Phật quay bánh xe Đạo pháp ( chuyển Pháp Luân ). Giáo pháp mới của Đạ phật đã gây ấn tượng mạnh đối với năm nhà tu, họ nhanh chóng trở thành những môn đồ đầu tiên của Đức Phật. Vài ngày sau số môn đồ của Phật đã tăng lên 60 người, theo thời gian số môn đồ Đạo Phật ngày càng tăng và các tổ chức tăng gia đã ra đời.

1

A: PHẦN MỞ ĐẦU

 Mục đích và nhiệm vụ của nghiên cứu:

Tìm hiểu sâu hơn về nguồn gốc Phật giáo và sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật giáo đến người con người Việt Nam

 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng tư tưởng triết học phận giáo

Phạm vi con người Việt Nam và giới trẻ

 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

+Dựa trên các tài liệu có về Phật giáo và thực tiễn tìm tòi học hỏi

 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn:

+Có cái nhìn đúng đắng hơn về tư tưởng triết học Phật giáo

+Nhìn sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật Giáo trên phép biện chứng

 Kết cấu của đề tài:

Gồm 4 chương: Chương mở đầu: giới thiệu đề tài

Chương 1: Tư tưởng triết học Phật giáo

Chương 2: Sự ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật giáo ảnh hưởng đến đời sống và con người Việt Nam

Chương 3: Kết luận

2

B: PHẦN NỘI DUNG Chương 1: TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO

1.1 NGUỒN GỐC RA ĐỜI CỦA PHẬT GIÁO

1.1.1 Bối cảnh lịch sử Ấn Độ trước Phật giáo

 Về địa lý, phía Bắc của Ấn Độ là dãy Himalaya cao lớn và dài tạo nên một hàng rào cô lập các vùng bình nguyên của xứ này với các vùng còn lại

Để liên lạc với bên ngoài thì chỉ có con đường núi xuyên qua Afghanistan

 Nền văn hóa chính ngự trị thời bấy giờ là văn hóa Vệ Đà (Veda) Các bộ lạc du

mục người Aryan đã mở mang và xâm chiếm các vùng lãnh thổ Tây Bắc Ấn và lan rộng ra hầu hết bán đảo Ấn Độ khoảng 1000 năm trước công nguyên

Văn hoá Vệ Đà nghiêng về thờ phụng nhiều thần thánh cũng như có các quan điểm thần bí về vũ trụ Những sự phát triển về sau đã biến Vệ Đà thành một tôn giáo (đạo Bà La Môn) và phân hoá xã hội thành bốn giai cấp chính trong đó đẳng cấp Bà La Môn (tầng lớp tăng lữ) là giai cấp thống trị

 Tư tưởng luân hồi cho rằng sinh vật có các vòng sinh tử thoát thai từ đạo Bà La Môn (hay sớm hơn từ tư tưởng Vệ Đà) Đạo Bà La Môn còn cho rằng tồn tại một bản chất của vạn vật, đó là Brahman (hay Phạm Thiên) Việc giai cấp tăng lữ được

đề cao và được hưởng mọi ưu đãi bổng lộc trong xã hội đã tạo điều kiện cho việc phân hoá thành phần này ra rất nhiều hướng triết lý hay hành đạo khác nhau và đôi khi chống chọi phản bác nhau Trong thời gian trước khi Thích Ca thành đạo, đã

có rất nhiều trường phái tu luyện Các xu hướng triết lý cũng phân hoá mạnh như

là các xu hướng khoái lạc, ngẫu nhiên, duy vật, hoài nghi mọi thứ, huyền bí ma thuật, tu khổ hạnh, tu đức hạnh, tụng kinh

1.1.2 Đạo Phật ra đời

Đức Phật sinh tại Lumbinī, một thành phố ở gần Kapilavastu, thủ phủ của một vùng mà ngày nay nằm giữa biên giới Ấn Độ và Nêpal, bản địa của bộ tộc Thích Ca (Sakya) Trước kia, dựa vào các tài liệu sử học Sri Lanka cổ xưa, các học giả phương Tây vẫn chấp nhận năm sinh của Đức Phật là 563 trước CN., một truyền thống thứ hai xuất phát

3

từ Ấn Độ đã nhận năm sinh của Đức Phật là 450 trước CN Các nghiên cứu mới nhất dựa

vào Dīpavamsa gợi ý rất có thể Ngài sinh năm 485 trước CN

Buddha vốn là một thái tử tên là Tất Đạt Đa ( Siddharta), con trai của Trịnh Phạn

Vương ( Suđhodana) vua nước Trịnh Phạn (Tuy nhiên tham khảo một số tài liệu trích dẫn người ta không gọi ngày là thái tử Thời Đức Phật sinh ra, ở vùng chân núi Hi Mã Lạp Sơn vẫn còn có một số nước cộng hòa sống theo tổ chức bộ tộc chống lại sự bành trướng ngày càng gia tăng của các chế độ quân chủ mới ở vùng lưu vực trung phần sông Hằng Trong

số những nước này có nước của bộ tộc Thích ca (Sakya), và cha của Thích Ca Cồ Đàm là một người cai trị bộ tộc này Cha của Ngài là một thành viên thuộc thiểu số cầm quyền của bộ tộc và đồng thời Ngài cũng là một chiến binh, và mặc dầu vào thời đó, có thể xã hội Bà La Môn truyền thống như đã mô tả ở chương trước chưa tạo được ảnh hưởng quan trọng nào trong vùng ven lưu vực sông Hằng, nhưng khi Đức Phật đã qua lại giữa xã hội

Bà La Môn, Ngài cảm thấy có thể mô tả thích hợp nhất nguồn gốc xã hội của mình là thuộc giai cấp chiến binh ksatriya Các truyền thống sau này, vì chỉ biết đến những chế độ quân chủ đã từng xâm chiếm các nước cộng hòa trước kia, nên đã ngộ nhận khi gọi Thích Ca Siddhartha là một "hoàng tử" và cha Ngài là một "ông vua")

Vào một đêm Mahamaia, người vợ chính của Suđhodana, Vua của người Saia mơ thấy mình được đưa tới hồ thiêng Anavatápta ở Himalaya Sau khi các thiên thần tắm rửa cho bà ở trong hồ thiêng, thì có một con voi trắng khổng lồ có đoá hoa sen ở vòi bước tới

và chui vào sườn bà Ngày hôm sau các nhà thông thái được vời tới để giải mơ của Hoàng hậu Các nhà thông thái cho rằng giấc mơ là điềm Hoàng hậu đang có mang và sẽ sinh hạ được một Hoàng tử tuyệt vời, người sau này sẽ trở thành vị chúa tể của thế giới hoặc người thầy của thế giới Đến ngày, đến tháng, Hoàng hậu Mahamaia trở về nhà cha mình để sinh con Thế nhưng vừa đến khu vườn Lumbini, cách thủ đô Capilavastu của người Sakia không xa, Hoàng hậu trở dạ và vị Hoàng tử đã ra đời Vừa ra đời, vị Hoàng tử tí hon đã đứng ngay dậy, đi bảy bước và nói: “ Đây là kiếp cuối cùng của ta, từ nay ta không phải luôn hồi một kiếp nào nữa!”

Đến ngày thứ năm một nghi thức trọng thể được tổ chức và Hoàng tử được đặt tên

là Siđhartha Để ngăn cản Hoàng tử không nghĩ tới việc tu hành, đức vua cha đã tìm mọi cách tạo ra quanh người con trai mình một cuộc sống vương giả Hoàng tử được học mọi

4

kiến thức để sau này trở thành một vị vua tài ba anh minh trị vì một đất nước ấn Độ bao la Thế rồi, nhà vua và quần thần đã kén cho Hoàng tử một người vợ kiều diễm Nhưng cuộc đời vương giả không cán dỗ được Hoàng tử trẻ tuổi Bốn sự việc do các thần tạo ra đã làm thay đổi hẳn cuộc đời Hoàng tử Siddhartha Đó là một lần khi đang dạo chơi trong vườn, Hoàng tử thấy một ông già gày còm, ốm yếu rồi nhận ra một điều rằng mọi người rồi ai cũng phải già yếu như thế ít lâu sau Hoàng tử lại được chứng kiến người ốm và người chết Ba hoàn cảnh trên làm cho Hoàng tử băn khoăn, lo nghĩ về kiếp người và muốn cứu con người khỏi những trầm luôn đau khổ của kiếp luôn hồi: Sinh, lão, bệnh, tử chính sự việc thứ tư đã đem đến cho Hoàng tử niềm hi vọng và an ủi Lần đó, Hoàng tử nhìn thấy một vị hành khất dáng vẻ bần hàn nhưng lại ung dung tự tại Vừa nhìn thấy vị hành khất Hoàng tử như bừng tỉnh và quyết định sẽ ra đi trở thành nhà hành khất như thế

Được tin, đức vua Suddhôđana tìm mọi cách ngăn cản Hoàng tử Thế nhưng Hoàng

tử không thể nào xua đi được bốn sự kiện mà mình đã chứng kiến khiến lòng dạ của Hoàng

tử không lúc nào được thanh thản Ngay cả tin mừng công chúa Yashôdhara sinh cho chàng một Hoàng nam cũng không làm cho Hoàng tử Sidhartha vui Ngày đêm khi đứa con ra đời, khi mọi người ngủ say, Hoàng tử lặng lẽ đến nhìn vợ và con lần cuối rối đánh thức người đánh xe dậy cùng minh cưỡi con ngựa Canthaca yêu quý rời khỏi cung Khi đã rời khỏi đô thành Hoàng tử trút bộ áo Hoàng tộc và mặc lên người bộ quần áo thường dân Hoàng tử dùng kiếm cắt bộ tóc dài của mình và nhờ người đánh xe mang mớ tóc và quần

áo về trao lại cho đức vua Còn con ngựa Canthana vì đau khổ phải chia tay với ông chủ của nó nên đã lăn ra chết ngay tại chỗ Rời hoàng cung, dứt áo ra đi, Hoàng tử Sidhartha

Khi Hoàng tử Sidhartha 35 tuổi, một hôm ngài đến ngồi dưới gốc cây bồ đề ở ngoại

vi thành phố Gaia thuộc vùng đất của vua Bimbisura, vua nước Magadha Cho đến một

5

hôm có nàng Sudjata, con gái của một nông dân trong vùng đem cho ngài một bát cơm to nấu bằng sữa Ăn xong, ngài xuống sông tắm rửa, rồi trở lại gốc cây bồ đề Ngài ngồi thiền định và nguyện sẽ không đứng dậy nếu không tìm ra sự giải thoát về điều bí ẩn của sự đau khổ Và Hoàng tử đã ngồi dưới gốc cây bồ đề suốt 49 ngày đêm Bảy tuần lễ đó là cả một chuỗi ngày đầy thử thách Để phá sự thiền định của Hoàng tử, con quỹ dữ Mara tìm mọi cách làm chàng nản chí Thoạt đầu, quỷ Mara biến thành một sứ giả đến báo cho Hoàng tử một tin bịa đặt là em trai Hoàng tử là Đevađatta nổi loạn, bắt nhốt đức vua cha vào ngục

và chiếm nàng Yashodrara làm vợ Thế nhưng tin dữ đó không làm cho Hoàng tử bận tâm Mara bèn cho gọi các quỷ dữ tới làm ra mưa to, gió lớn gây ra động đất, lụt lội nhưng Hoàng tử vẫn ngồi bình thản dưới gốc cây bồ đề, cảm phục trước ý chí kiên định của Hoàng

tử, rắn thần Naga dùng thân làm tán cho mưa gió cho Hoàng tử ngồi Thấy thế quỷ dữ Mara bèn dùng biện pháp quyết liệt và tinh tế hơn để công phá vào thành trì kiên định của Hoàng

tử Sidhartha Nó cho gọi ba cô con gái xinh đẹp của mình là các nàng Khát vọng, khoái lạc

và Dục vọng tới múa nhảy mê hoặc nhà tu hành trẻ tuổi Thế nhưng biện pháp cuối cùng của quỷ Mara cũng thất bại và lũ quỷ phải dời khỏi gốc cây bồ đề Rạng sáng ngày 49, Siddhartha đã tìm ra bí mật của sự đau khổ, đã tìm ra được vì sao thế giới lại tràn đầy khổ đau và đã tìm ra được cách để chiến thắng sự đau khổ Siddhartha đã hoàn toàn giác ngộ

và trở thành Buddha (Đấng giác ngộ) Sau khi giác ngộ Đức phật còn ngồi tiếp bảy ngày nữa dưới cây bồ đề suy ngẫm về những chân lý diệu kỳ mà mình đã khám phá Ngài phân vân không biết có nên phổ biến đạo pháp của mình cho thế giới không vì có huyền diệu quá khó hiểu quá đối với mọi người Chính thượng đế Brahma phải giáng trần để khích lệ Đức phật truyền bá đạo pháp của mình cho thế gian Chỉ khi đó Phật mới dời khỏi gốc cây

bồ đề đi đến khu vườn Lộc Uyển gần Varanasi để giảng bài thuyết pháp đầu tiên cho năm người bạn tu khổ hạnh của mình Sự kiện này được ghi chép lại như một sự kiện quan trọng nhất của Đạo phật và được gọi là Phật quay bánh xe Đạo pháp ( chuyển Pháp Luân ) Giáo pháp mới của Đạ phật đã gây ấn tượng mạnh đối với năm nhà tu, họ nhanh chóng trở thành những môn đồ đầu tiên của Đức Phật Vài ngày sau số môn đồ của Phật đã tăng lên 60 người, theo thời gian số môn đồ Đạo Phật ngày càng tăng và các tổ chức tăng gia đã ra đời

Ta muốn viên tịch tại thành phố nơi ta đã trưởng thành”

A Nan nghe xong hết sức đau buồn, ông thưa: “Bạch Ðức Thế Tôn, xin Ngài đừng lìa bỏ chúng con Ðã nhiều năm qua, Ngài là thầy dẫn đường của chúng con Chúng con biết sẽ làm gì đây khi thầy vắng bóng?” Nói xong, ông sụt sùi khóc

Phật an ủi: “Ðừng khóc nữa, A Nan thân yêu của ta Ta luôn luôn dạy rằng, chết là điều tất nhiên của sự sống, không có gì phải lo sợ cả, con phải hiểu rõ điều đó Khi ta viên tịch rồi, hãy lấy những lời dạy của ta làm thầy dẫn đường Nếu con khắc ghi những lời dạy này trong trái tim của con, con sẽ không cần đến ta nữa Bây giờ chúng ta hãy lên đường trở về Ca Tỳ La Vệ”

Ðức Phật và các đệ tử lên đường đi về hướng Bắc Họ đi ngang qua những ngôi làng

ở Câu Thi Na (Kushinagar) cách Ca Tỳ La Vệ không xa Ðức Phật nói với các đệ tử dừng lại nơi đây và nghỉ ngơi Người nói với A Nan rằng: “Ðây là nơi ta sẽ viên tịch”

Mặc dù đây là những ngày cuối cùng của đời sống, Ðức Phật vẫn không ngừng cứu

độ chúng sinh Một ông Phạm chí tên Tu Bạt Ðà La (Subhaddha) đã 120 tuổi xin được gặp Phật và Ngài đã đồng ý Phật đã lắng nghe những thắc mắc của ông về việc tu hành

và Ngài đã ban cho ông những lời chỉ dẫn rất chân tình Sau khi nghe xong, mọi nghi ngờ của ông đều tan biến, và ông đã tìm được nguồn an lạc hạnh phúc ngay khi Ðức Phật nói pháp xong

Sau đó, Ðức Phật đi vào khu vườn và nằm giữa hai thân cây Sa la đang nở hoa trắng xóa Những đệ tử tụ tập vây quanh Ngài Một số người đang sụt sùi khóc, nhưng những người đã hoàn toàn an lạc giải thoát thì im lặng

Ðức Phật ban bố những lời dạy cuối cùng: “Hãy ghi nhớ những gì ta đã dạy các con Tham ái là nguyên nhân của tất cả bất hạnh Mọi vật sớm hay muộn cũng sẽ biến đổi, đừng nên bám víu vào bất cứ cái gì Tốt hơn hết nên dốc lòng thanh lọc tâm trí Hãy tinh tấn lên để đạt tới giải thoát”

Lúc này, Ðức Phật xoay mình về bên phải, đầu đặt lên bàn tay phải Ngài nhắm mắt lại và an nhiên viên tịch Hình ảnh Hoa Sa la được mô tả rụng xuống như mưa

7

1.2 TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO

Những lời của Đức Phật nói ra, ban đầu được gọi là Giáo Pháp (Dhamma), bao

gồm ba phương diện, đó là: Giáo Lý (Pariyatti), Thực Hành (Patipatti) và Chứng

Ngộ (Pativedha)

Phần Giáo Lý còn được gọi là “Pháp Học”

Phần pháp Thực Hành còn gọi là “Pháp Hành”, và

Phần pháp Chứng Ngộ còn được gọi là “Pháp Giác Ngộ” hay “Pháp Thành”

Toàn bộ Giáo Pháp được lưu giữ lại trong Kinh Điển được gọi là Tam Tạng

Kinh (Tipitaka) Những dịch giả dịchTam Tạng Kinh qua Anh ngữ đã ước lượng Tam

Tạng Kinh lớn hơn khoảng 11 lần so với toàn bộ Kinh Thánh củaThiên Chúa Giáo Tam

Tạng Kinh chứa đựng Những Lời Dạy của Đức Phật do chính Đức Phật nói ra

hơn 45năm, từ sau khi Người Giác Ngộ thành đạo cho đến khi Bát-Niết-bàn

Tipitaka trong tiếng Pali có nghĩa là “Ba Cái Rỗ” (Ti = ba, Pitaka = cái rỗ) Nó không chỉ mang ý nghĩa là vật chứa đựng mà mang ý nghĩa ‘truyền thừa’ hay chuyền tay cho nhau,

giống những người thợ chuyền những rỗ đất hay cát từ người này đến người kia theo một hàng dài cho đến cuối cùng để sử dụng, cũng giống như Những Cái Rỗ chứa Giáo

pháp được chuyền tay, truyền thụ qua nhiều thế kỷ từ người Thầy cho đến những học trò (Ở Việt Nam, chúng ta dùng theo cách gọi của người Trung Hoa, gọi là Tam Tạng Kinh, tức là ba cái ‘kho’ chứa kinh điển)

“Ba Rỗ Kinh” hay ba Tạng Kinh đó là: Luật Tạng (Vinaya Pitaka), bao gồm những luật

lệ và quy định của Tăng Đoàn Tu Sĩ (Tăng và Ni); Kinh Tạng (Sutta Pitaka), chứa đựng

những bài thuyết giảng giáo pháp của Đức Phậttruyền dạy cho những cá nhân một người hay cho những nhóm người thuộc đủ mọi tầng lớp trong suốt thời giantại thế sau khi đắc

đạo của Người; và Vi Diệu Pháp Tạng (Abhidhamma Pitaka), giảng dạy bốn vấn đề tột cùng,rốt ráo: Tâm (Citta), Những Yếu Tố thuộc Tâm hay Danh (Cetasikas), Sắc (Rupa, tức Vật Chất) và Niết-bàn (Nibbana)

Theo Hòa Thượng Sayadaw U Thittilan ở Miến Điện, những văn bản Kinh Điển bằng tiếng Pali ở các nước theoPhật Giáo Nguyên Thủy, như Miến Điện, Lào, Cam-bu-chia, Sri Lanka, Thái Lan, về thực chất nội dung, ngữ nghĩa và ngay cả những cụm từ đã được

dùng đều hoàn toàn là giống nhau Tam Tạng Kinh bằng tiếng Pali Tipitaka chứa đựng tất cả mọi điều cần thiết để dẫn đến Con Đường dẫn đến mục đích cứu cánh tột cùng là

Niết-bàn, sựchấm dứt khổ

Mỗi Truyền Thống Có Một Phiên Bản Riêng Của Tam Tạng Kinh Điển Tipitaka

Có tất cả ba phiên bản Tam Tạng Kinh Điển Tipitaka được chấp nhận bởi ba trường

phái Phật Giáo vẫn còn hiện hành cho đến ngày hôm nay, đó là:

8

(1) Tam Tạng Kinh bằng tiếng Pali (Pali Tipitaka) của Phật Giáo Nguyên

Thủy (Theravada, hay còn gọi là truyền thống Trưởng Lão Bộ)

(2) Đại Tam Tạng Kinh của trường phái Phật Giáo Đại Thừa (Mahayana Tripitaka) bằng

tiếng Trung Hoa, vốn là những bản dịch từ kinh điển bằng tiếng Phạn (Sanskrit)

(3) Tam Tạng Kinh Tây Tạng (Tibetan Tripitaka) bằng ngôn ngữ Tây Tạng, còn được gọi

là Kagyur (bao gồmnhững bản dịch từ kinh điển bằng tiếng Phạn và Bốn Đại Kinh Mật Thừa Tây Tạng (Tantras) và Tangyur (bao gồmnhững tác phẩm của những học giả, luận

sư người Ấn Độ và Tây Tạng)

Hình 1.2.1 Nơi lưu giữ các bộ kinh điển (tại Hàn Quốc)

-Tư tưởng triết học Phật giáo trên hai phương diện, về bản thể luận và nhân sinh quan, chứa đựng những tư tưởng duy vật và biện chứng chất phác

Phật giáo cho rằng các sự vật và hiện tượng trong vũ trụ ( chử pháp ) là vô thuỷ, vô chung (vô cùng, vô tận) Tất cả thế giới đều ở quá trình biến đổi liên tục (vô thường ) không có một vị thần nào sáng tạo ra vạn vật cả Tất cả các Pháp đều thuộc về một giới ( vạn vật đều nằm trong vũ trụ) gọi là Pháp giới Mỗi một pháp ( mỗi một sự v iệc hiện tượng, hay một lớp sự việc hiện tượng) đều ảnh hưởng đến toàn Pháp Như vậy các sự vật, hiện tượng hay các quá trình của thế giới là luôn luôn tồn tại trong mối liên hệ, tác động qua lại và qui định lẫn nhau

Tác phẩm “ thanh dung thực luận” của kinh phật viết rằng: “ Có người cố chấp là có Đại

tự nhiên là bản thể chân thực bao khắp cả, lúc nào cũng thường định ra chu pháp(1) đạo Phật cho rằng toàn bộ chư pháp đều chi chi phối bởi luật nhân quả, biến hoá vô thường, không có cái bản ngã cố định, không có cái thực thể, không có hình thức nào tồn tại vĩnh

9

viễn cả Tất cả đều theo luật nhân quả biến đổi không ngừng và chỉ có sự biến hoá ấy là thường còn ( vĩnh viễn ) Cái nhân nhờ có cái duyên mới sinh ra được mà thành quả Quả lại nhờ có duyên mà thành nhân khác, nhân khác lại thành quả Quả lại nhờ có duyên mà thành nhân khác, nhân khác lại nhờ có duyên mà thành quả mới Cứ thế nối nhau vô cùng

vô tận mà thế giới, vạn vật, muôn loài, cứ sinh sinh, hoá hoá mãi

Như vậy ngay từ đầu Phật giáo đã đặt ra mục đích giải quyết vấn đề cơ bản của Triết học một cách biện chứng và duy vật Phật giáo đã gạt bỏ vai trò sáng tạo thế giới của các “đấng tối cao” của “Thượng đế” và cho rằng bản thể của thế giới tồn tại khách quan và không do

vị thần nào sáng tạo ra cả Cái bản thể ấy chính là sự thường hằng trong vận động của vũ trụ, là muôn ngàn hình thức của vạn vật trong vận động, nó có mặt trong vạn vật nhưng nó không dừng lại ở bất kỳ hình thức nào Nó muôn hình vạn trạng nhưng lại tuân hành nghiêm ngặt theo luật nhân quả

Do qui luật nhân quả mà vạn vật ở trong quá trình biến đổi không ngừng, thành, trụ, hoại, diệt ( sinh thành, biến đổi, tồn tại, tan rã và diệt vong) Quá trình đó phổ biến khắp vạn vật, trong vũ trụ, nó là phương thức thay đổi chất lượng của sự vật và hiện tượng

Phật giáo trong quá trình giải thích sự biến hoá vô thường của vạn vật, đã xây dựng nền thuyết “ nhân duyên” trong thuyết “nhân duyên” có ba khái niệm chủ yếu là Nhân, Quả

và Duyên

- Cái gì phát động ra ở vật gây ra một hay nhiều kết quả nào đó, được gọi là Nhân

- Cái gì tập lại từ Nhân được gọi là Quả

- Duyên: Là điều kiện, mối liên hệ, giúp Nhân tạo ra Quả Duyên không phải là một cái

gì đó cụ thể, xác định mà nó là sự tương hợp, điều kiện để giúp cho sự biến chuyển của vạn Pháp

Ví dụ hạt lúa là cái quả của cây lúa đã thành, mà lại là cái nhân của cây lúa sắp thành Lúa muốn thành cây lúa có bông lại phải nhờ có điều kiện và những mối liên hệ thích hợp như đất, nước, không khí, ánh sáng Những yếu tố đó chính là Duyên

Trong thế giới sinh vật, khi đã giải thích về nguyên nhân biến hoá vô thường của nó, từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện đại tới tương lại Phật giáo đã trình bày thuyết “ Thập Nhị Nhân Duyên” ( mười hai quan hệ nhân duyên) được coi là cơ sở của mọi biến đổi trong thế giới hiền sinh, một cách tất yếu của sự liên kết nghiệp quả

10

+ Vô minh: ( là cái không sáng suốt, mông muội, che lấp cái bản nhiên sáng tỏ)

+ Hành: ( là suy nghĩ mà hành động, do hành động mà tạo nên kết quả, tạo ra cái nghiệp, cái nếp Do hành động mà có thức ấy là hành làm quả cho vô minh và là nhân cho Thức) + Thức: ( Là ý thức là biết Do thức mà có Danh sắc, ấy là Thức làm quả cho hành và làm nhân cho Danh sắc)

+ Danh sắc: ( Là tên và hành ta đã biết tên ta là gì thì phải có hình và tên của ta Do danh sắc mà có Lục xứ, ấy danh sắc làm quả cho thức và làm nhân cho Lục xứ)

+ Lục xứ hay lục nhập: ( Là sáu chỗ, sáu cảm giác: Mắt, mũi, lưỡi, tai, thân và tri thức Đã

có hình hài có tên phải có Lục xứ để tiếp xúc với vạn vật Do Lục nhập mà có xúc - tiếp xúc ấy là Lục xứ làm quả cho Danh sắc và làm nhân cho Xúc.)

+ Xúc: ( Là tiếp xúc với ngoại cảnh qua sáu cơ quan xúc giác gây nên cmở rộng xúc, cảm giác Do xúc mà có thụ ấy là xúc làm quả cho Lục xứ và làm nhân cho Thụ.)

+ Thụ: (Là tiếp thu, lĩnh nạp, những tác động bên ngoài tác động vào mình Do thụ mà có

ái ấy là thụ làm quả cho Xúc và làm nhân cho ái.)

+ ái: (Là yêu, khát vọng, mong muốn, thích Do ái mà có Thủ Do ấy, ái làm quả cho Thụ

và làm nhân cho Thủ.)

+ Thủ: ( Là lấy, chiếm đoạt cho minh Do thủ mà có Hữu Do vậy mà Thủ làm quả cho ái

và làm nhân cho Hữu.)

+ Hữu: ( Là tồn tại, hiện hữu, ham, muốn, nên có dục gây thành cái nghiệp Do Hữu mà có sinh, do đó Hữu là quả của Thủ và làm nhân của Sinh)

+ Sinh: ( Hiện hữu là ta sinh ra ở thế gian làm thần thánh, làm người, làm súc sinh Do sinh

mà có Tử, ấy là sinh làm quả cho Hữu và làm nhân cho Tử)

+ Lão tử: ( Là già và chết, đã sinh ra là phải già yếu mà đã già là phải chết Nhưng chết - sống là hai mặt đối lập nhau không tách rời nhau Thể xác tan đi là hết nhưng linh hồn vẫn

ở trong vòng vô minh Cho nên lại mang cái nghiệp rơi vào vòng luân hồi ( khổ não) Thập nhị nhân duyên như nước chảy kế tiếp nhau không bao giờ cạn, không bao giờ ngừng, nên đạo Phật là Duyên Hà Các nhân duyên tự tập nhau lại mà sinh mãi mãi gọ là Duyên

hà mãn Đoạn này do các duyên mà làm quả cho đoạn trước, rồi lại do các duyên mà làm nhân cho đoạn sau Bởi 12 nhân Duyên mà vạn vật cứ sinh hoá vô thường

11

- Mối quan hệ Nhân - Duyên là mối quan hệ biện chứng trong không gian và thời gian giữa vạn vật Mối quan hệ đó bao trùm lên toàn bộ thế giới không tính đến cái lớn nhỏ, không tính đến sự giản đơn hay phức tạp Một hạt cát nhỏ được tạo thành trong mối quan hệ nhân quả của toàn vũ trụ Cả vũ trụ hoà hơp tạo nên nó Cũng như nó hoà hợp tạo nên cả vũ trụ bao la Trong một có tất cả trong tất cả có một Do nhân Duyên mà vạn vật sinh hay diệt Duyên hợp thì sinh, Duyên tan thì diệt

Vạn vât sinh hoá vô cùng là do ở các duyên tan hợp, hợp tan nối nhau mà ra Nên vạn vật chỉ tồn tại ở dạng tương đối, trong dòng biến hoá vô tận vô thường vô thực thể, vô bản ngã, chỉ là hư ảo Chỉ có sự biến đổi vô thường của vạn vật, vạn sự theo nhân duyên là thường còn không thay đổi

Do vậy toàn bộ thế giới đa dạng, phong phú, nhiều hình, nhiều vẻ cũng chỉ là dòng biến hoá hư ảo vô cùng, không có gì là thường định, là thực, là không thực có sinh, có diệt, có người, có mình, có cảnh, có vật, có không gian, có thời gian Đó chính là cái chân lý cho

ta thấy được cái chân thế tuyệt đối của vũ trụ Thấy được điều đó gọi là “ chân như” là đạt tới cõi hạnh phúc, cực lạc, không sinh, không diệt, niết bàn

Thế giới của chúng sinh (loài người) cũng do nhân duyên kết hợp mà thành Đó là sự kết hợp của hai thành phần: Phần sinh lý và phần tâm lý

- Cái tôi sinh lý tức là thể xác, hình chất với yếu tố “ sắc” ( địa, thuỷ, hoá, phong ) tức là cái cảm giác được

- Cái tôi tâm lý ( tinh thần ) linh hồn tức là “tâm” với 4 yếu tố chỉ có tên gọi mà không có hình chất gọi là “ Danh”

Trong “Sắc’ gồm những cái nhìn thấy được cũng như những thứ không nhìn thấy được nếu

nó nằm trong quá trình biến đổi của “sắc” gọi là “vô biến sắc” như vật chất chuyển hoá thành năng lượng chẳng hạn

Bốn yếu tố do nhân duyên tạo thành phần tâm lý ( tinh thần ) của con người là:

+ Thụ: Những cảm giác, cảm thụ về khổ hay sướng, đưa đến sự xúc chạm lĩnh hội thân hay tâm

+ Tưởng: Suy nghĩ, tư tưởng

+ Hành: ý muốn thúc đẩy hành động

+ Thức: Nhận thức, phân biệt đối tượng tâm lý ta là ta

12

Hai thành phần tạo nên từ ngũ uẩn do Nhân - Duyên tạo thành mỗi sinh vật cụ thể có danh

và có sắc Duyên hợp ngũ uẩn thì là ta Duyên tan ngũ uẩn thì là diệt Quá trình hợp tan ngũ uẩn do Nhân - Duyên là vô cùng tận

- Các yếu tố của ngũ uẩn cũng luôn luôn biến hoá theo qui luật nhân hoá không ngừng không nghỉ, nên mọi sinh vật cũng chỉ là vụt mất, vụt còn Không có sự vật riêng biệt, cố định, không có cái tôi, cái tôi hôm qua không còn là cái tôi hôm nay Kinh Phật có đoạn viết “ Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc là không, không là sắc Thụ, Tưởng, Hành, Thức cũng đều như thế”

Như vậy thế giới là biến ảo vô thường, vô định Chỉ có những cái đó mới là chân thực, vĩnh viễn, thường hằng Nếu không nhận thức được nó thì con người sẽ lầm tưởng ta tồn tại mãi mãi, cái gì cũng thường định, cái gì cũng của ta Do đó, mà con người cứ khát ái, tham dục cứ mong muốn và hành động chiếm đoạt tạo ra kết quả mà kết quả đó có thể tốt, có thể xấu gây nên nghiệp báo, rơi vào bể khổ triền miên không bao giờ dứt

Sở dĩ có nỗi khổ là do qui định của Luật nhân quả Vì thế mà ta không thấy được cái luật nhân bản của mình ( bản thể chân thực ) Khi đã mắc vào sự chi phối của Luật Nhân - Duyên, thì phải chịu nghiệp báo và kiếp luân hồi, luân chuyển tuần hoàn không ngừng, không dứt

Nghiệp và luân hồi không những chỉ là những khái niệm của Triết học Phật giáo mà có từ trong Upanishad

Nghiệp chữ phạn và Karma là cái do những hoạt động của ta, do hậu quả việc làm của ta,

do hành động của thân thể ta Được gọi là “ thân nghiệp”, còn hậu quả của những lời nói của ta, phát ngôn của ta thì được gọi làg “ khẩu nghiệp” Hay những cái do ý nghĩ của ta,

do tâm tue của ta gây nên được gọi là ‘ý nghiệp” Tất cả những thân nghiệp, khẩu nghiệp,

ý nghiệp là do ta tham dục mà thành, do ta muốn thoả mãn tham vọng của mình gây nên

Sở dĩ ta tham dục vì ta chưa hiểu đươc chân bản vốn có của ta cũng như vạn vật là luôn luôn biến đổi không có gì là thường định và vĩnh viễn cả

Cuộc đời con người là sự ghánh chịu hậu quả của nghiệp đương thời và các kiếp sống trước rồi nó tiếp tục chi phối cả đời sau

Nghiệp báo trong một đời là sự tổng hợp của các nghiệp gây ra trong hiện tại cộng với các nghiệp gây ra trong quá khứ, nó quyết định đời sau xấu hay tốt, thiện hay ác

13

Luân hồi: Chữ phạn là Samsara Có nghĩa là bánh xe quay tròn Đạo phật cho rằng, sau khi một thể xác sinh vật nào đó chết thì linh hồn sẽ tách ra khỏi thể xác và đầu thai vào một sinh vật khác nhập vào một thể xác khác (có thể là con người, loài vật thậm chí cỏ cây)

Cứ thế mãi do kết quả, quả báo hành động của những kiếp trước gây ra Đó cũng là cách

lý giải căn nguyên nỗi khổ ở đời con người

Sau khi lý giải được nỗi khổ ở cuộc đời con người là do “ thập nhị nhân duyên” làm cho con người rơi vào bể trầm luân Đạo Phật đã chủ chương tìm con đường diệt khổ Con đường giải thoát đó không những đòi hỏi ta nhận thức được nó mà cao hơn ta phải hành động, phải thấm nhuần tứ diệu đế

Tứ diệu đế: Là bốn sự thật chắc chắn, bốn chân lý lớn, đòi hỏi chúng sinh phải thấu hiểu

và thực hiện nó Tứ diệu đế gồm:

1 Khổ đế: Con người và vạn vật sinh ra là khổ, ốm đau là khổ, già yếu là khổ, chết là khổ, ghét nhau mà phải sống gần nhau là khổ, yêu nhau mà phải chia lìa nhau là khổ, mất là khổ

mà được cũng là khổ Những nỗi khổ ấy từ đâu? chúng ta tiếp tục tìm hiểu Tập đế

2 Tập đế: Tập là tập hợp, tụ tập lại mà thành Vậy do những gì tụ tập lại mà tạo ra nỗi khổ cho chúng sinh?

Đó là do con người có lòng tham, dâm (giận dữ ), si ( si mê, cuồng mê, mê muội) và dục vọng Lòng tham và dục vọng của con người xâu xé là do con người không nắm được nhân duyên Vốn như là một định luật chi phối toàn vũ trụ Chúng sinh khômg biết rằng mọi cái

là ảo ảnh, sắc sắc, không không Cái tôi tưởng là có nhưng thực là không Vì không hiểu được ra nỗi khổ triền miên, từ đời này qua đời khác

3 Diệt đế: Là phải thấu hiểu được “ Thập nhị nhân duyên” để tìm ra được căn nguyên của

sự khổ - để dứt bỏ từ ngọn cho đến gốc rễ của cái khổ Thực chất là thoát khỏi nghiệp chướng, luân hồi, sinh tử

4 Đạo đế: Là con người ta phải theo đế diệt khổ, phải đào sâu suy nghĩ trong thế giới nội tâm ( thực nghiệm tâm linh ) Tuy luyện tâm trí, đặc biệt là thực hành YOGA để đạt tới cõi siêu phàm mà cao nhất là đạt tới cõi phận là đạt tới trình độ giác ngộ bát nhã Tới chừng

đó sẽ thấy được chân như và thanh thản tuyệt đối, hết ham muốn, hết tham vọng tầm thường, tức là đạt tới cói “niết bàn” không sinh, không diệt

14

Thực hiện Đạo đế là một quá trình lâu dài, kiên trì, giữ nguyên giới luật tập trung thiên định cao độ Phật giáo đã trình bày 8 con đường hay 8 nguyên tắc ( Bát chính Đạo - buộc

ta phải tuân thủ bát chính đạo gồm:

- Chính kiến: Phải nhận thức đúng, phân biệt được phải trái, không để cho những cái sai che lấp sự sáng suốt

- Chính tư duy: Suy nghĩ phải, phải chính, phải đúng đắn

- Chính nghiệp: Hành động phải chân chính, phải đúng đắn

- Chính ngữ: Nói phải đúng, không gian dối, không vu oan cho người khác

- Chính mệnh: Sống trung thực, không tham lam, vụ lợi, gian tà, không được bỏ điều nhân nghĩa

- Chính tịnh tiến: Phải nỗ lực, siêng năng học tập, có ý thức vươn lên để đạt tới chân lý

- Chính niệm: Phải luôn luôn hướng về đạo lý chân chính, không nghĩ đến những điều bạo ngược gian ác

- Chính định: Kiên định tập trung tư tưởng vào con đường chính, không bị thoái chí, lay chuyển trước mọi cán dỗ

Muốn thực hiện được “ Bát chính đạo” thì phải có phương pháp để thực hiện nhằm ngăn ngừa những điều gian ác gây thiệt hại cho mình và những người làm điều thiện có lợi ích cho mình và cho người Nội dung của các phương pháp đó là thực hiện “ Ngũ giới” ( năm điều răn ) và “Lục độ” (Sáu phép tu )

- “Ngũ giới” gồm:

+ Bất sát: Không sát sinh

+ Bất đạo: Không làm điều phi nghĩa

+ Bất dâm: Không dâm dục

+ Bất vọng ngữ: Không bịa đặt, không vu oan giáo hoạ cho kẻ khác, không nói dối

- “Lục độ” gồm:

+ Bố thí: Đêm công sức, tài trí, của cải để giúp người một cách thành thực chứ không

để cầu lợi hoặc ban ơn

+ Trí giới: Trung thành với điều răn, kiên trì tu luyện

+ Nhẫn nhục: Phải biết kiên nhẫn, nhường nhịn, chịu đựng để làm chủ được mình + Tịnh tiến: Cố gắng nỗ lực vươn lên

15

+ Thiền định: Tư tưởng phải tập trung vào điều ngay, chính không để cho cái xấu cho lấp

+ Bát nhã: Trí tuệ thấy rõ hết, hiểu thấu hết mọi chuyện trên thế gian

Tóm lại: Phật giáo cho rằng chỉ có bằng sự kiên định để thực hiện “Bát hành đạo”, “Ngũ giới”, “Lục độ” thì chúng sinh mới có thể giải thoát mình ra khỏi nỗi khổ Phật giáo không chủ trương giải phóng bằng cách mạng xã hội Mặc dù Phật giáo lên án rất gay gắt chế độ người bóc lột người, chống lại chủ nghĩa duy tâm cua Bàlamôn giáo Đó là một trong những nhược điểm đồng thời cũng là ưu điểm nửa vời của Đạo phật Đứng trước bể khổ của chúng sinh Phật giáo chủ trương cải tạo tâm linh chứ không phải cải tạo thế giới hiện thực Như vậy Phật giáo nguyên thuỷ có tư tưởng vô thần, phủ nhận đấng sáng tạo ( vô ngã, vô tạo giả) và có tư tưởng biện chứng ( vô thường, lý thuyết Duyên khởi ) Tuy nhiên, Triết học Phật giáo cũng thể hiện tính duy tâm chủ quan khi coi thế giới hiện thực là ảo giả và do cái tâm vô minh của con người tạo ra

Hình 1.2.2 Hình ảnh về hai bộ kinh điển (tại Việt Nam)

16

Chương 2: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC

PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 SƠ LƯỢC VỀ QUÁ TRÌNH TRUYỀN BÁ PHẬT GIÁO

2.1.1 Lịch sử truyền bá Phật giáo trên thế giới

Ánh sáng Phật giáo bắt đầu soi đến nhân gian từ khi đức Thích-ca Thành Đạo dưới gốc cây Bồ-đề

Sau khi Thành Đạo Ngài liền tìm đến hóa độ 5 vị Tỷ-kheo lại Lộc uyển, rồi đến

1250 vị tỷ-kheo thường tùy tùng Ngài và vô số Tăng Ni cùng tín đồ khác Với một tinh thần bình đẳng từ bi khác Bà-la-môn giáo, đức Phật đã nhiếp hóa người rất dễ dàng Từ vua chí dân, từ nghèo đến giàu, từ hạng tiện dân đến quý tộc, không một hạng nào Ngài

bỏ rơi mà không nhiếp hóa Bởi vậy, trong giáo đoàn của Ngài đủ các tầng lớp xuất gia tu học Uy danh Ngài và đệ tử mỗi ngày lan rộng nên bên trong đã làm cho những kẻ hiếu danh như ông Đề-bà-đạt-đa mưu phản nghịch, bên ngoài đã làm cho bọn Bà-la-môn tìm

kế chống phá Song rốt cuộc họ đều phải nhượng bộ vì giáo lý viên dung và nhân cách vô thượng của Ngài Ngài vẫn thản nhiên, phân lãnh đồ chúng đi giáo hóa các phương Trải qua 45 năm không biết nhàm mỏi Cho đến ngày cuối cùng, trong rừng Ta-la, Ngài còn

ân cần răn dạy và độ cho ông già Tu-bạt-đa-la xuất gia

17

Trong thời gian truyền bá này có nhiều đệ tử đã quên mình để truyền bá chánh pháp Trong số này có Ngài Tỷ-kheo Phú-lâu-na (Purna) dám xin Phật đi một mình đến xứ Du-lê-na lạ lùng, có tiếng hung dữ, để truyền bá, hoặc như Ngài Mục-kiền-liên đã bị ngoại đạo ám hại trên đường hóa đạo trở về v.v

Nhờ giáo pháp cao thâm cũng như sự tận tâm cố gắng đó nên mặc dù bị ngoại đạo cản trở, trong thời gian non nửa thế kỷ, đạo Phật đã xây dựng một cơ sở đồ sộ khắp lưu vực sông Hằng, sông A-cách-la: phía bắc đến Tuyết sơn, nam đến xứ Ma-da-đà, đông đến Thuận-bạch (Champa) và tây đến Câu-diệm-di (Kosambi)

Sau khi Phật nhập Niết-bàn, Ngài Ma-ha Ca-diếp (MahaKassapa) thay Phật thống lãnh Tăng chúng Đa số hàng vô học (đắc quả) theo Phật mà nhập Niết-bàn, còn hàng hữu học thì buồn bã Ngược lại có những vị Tỷ-kheo thì vui mừng, như ông Tu-bạt-đà-la

đã nói: "Đại Sa môn còn thì ta cứ bị ràng buộc theo những điều tịnh, bất tịnh, nên làm, không nên làm, nay Đại Sa môn mất, ta được tự do, muốn làm thì làm, không muốn thì nghĩ"

Nhân đó Ngài Ca-diếp liền tập họp 500 Thánh chúng tại núi Thất-diệp-khốt ở thành Vương-xá do A-xà-thế làm ngoại hộ để kiết tập Pháp và Luật

của Phật dạy trong vòng 7 tháng, kể từ đầu hạ an cư tiếp theo năm Phật Niết-bàn Đồng thời ở chỗ khác, Ngài Bà-sư-ca (Cuspa) cũng chiêu tập hàng vạn Tăng chúng kiết tập Pháp tạng Nhân đó manh nha chia thành hai bộ phái: Thượng tọa và Đại chúng, để sau này biệt lập hẳn nhau

Sau Phật nhật diệt độ 100 năm, Ngài trưởng lão Da-xá, qua nước Tỳ-xá-ly, nhân nghe phái Tỷ-kheo xứ Bạc-kỳ ra 10 điều luật mới (mà về sau phái Thượng tọa cho đó là

10 điều phi pháp) nên mở hội cùng thảo luận ráo riết, rốt cuộc 10 điều đó vẫn được phái Bạt-kỳ khư khư bảo thủ, lại được vua nước Ma-kiệt-đà là Ca-la A-dục binh vực Ngài Da-xá trước sự tình ấy, liền họp 700 Tăng chúng tuyên bố 10 điều kia là phi pháp và kiết tập Pháp tạng lần thứ hai Do vậy hai bộ phái thành hình rõ rệt, rồi mỗi ngày vì càng cách

sơn đại vương tuy rút đi nhưng sự liên lạc giữa người Ấn Độ và người Ai Cập, Hy Lạp vẫn còn, nên Phật giáo không những chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Hy Lạp để tạo thành nghệ thuật riêng cho mình mà còn truyền bá giáo lý Phật giáo vào hai nước kia Phật giáo thời này như vậy kể ra có phần phát triển song vì còn chấp chặc hình thức truyền thống địa phương, thậm chí bảo thủ tư tưởng bộ phái nên sự lưu truyền vẫn còn ở các địa hạt như xưa

Đến thời A-dục vương triều Khổng tước, nghĩa là sau Phật nhập diệt trên 200 trăm, trong Phật giáo lại có biến đổi lần thứ hai Khác với lần biến đổi trước thuộc phạm vi tranh cãi về giáo luật, lần này cũng nghe họ tranh cãi về 5 sự (Du sở dụ, vô tri, do dự, tha linh nhập, đạo nhân thanh cố khởi) của ông Tỷ-kheo Đại Thiên Nghĩa là tranh cãi về phạm vi giáo lý và A-la-hán, về ý nghĩa thành tựu của quả vị A-la-hán Phái đa văn thì tôn trọng ông là bậc Đại thừa Bồ-tát và công nhận 5 sự kia, trái lại phái Đại đức thì cho ông là kẻ ngoại đạo lẫn lộn trong Phật giáo, là kẻ phạm tội nghịch và công kích 5 sự kia, trong chúng lại có nhiều kẻ ngoại đạo xen vào lộn xộn khiến nhiều năm chúng Tăng không Bồ-tát được Vua A-dục đã phát tâm hộ pháp gạn lọc thánh phàm Kết quả là lần kiết tập thứ ba được triệu tập tại thành Hoa Thị xứ trung

Ấn (kinh đô của đế quốc Ấn Độ) dưới sự chủ trì của Trưởng lão Tỷ kheo tử-đế-tu, cộng với sự ủng hộ triệt để của vua A-dục

A-dục là một ông vua Phật tử có công lớn trong lịch sử truyền bá Phật giáo, hơn nữa là một vĩ nhân trong lịch sử nhân văn của thế giới Trước khi đầu Phật ông là một

19

ông vua thông minh, đảm lược hợp với tánh tàn bạo độc đoán (vì ác, nên người sau gọi là Chiên-đà-la A-dục) đã nối nghiệp ông nội và phụ hoàng, mở rộng đế quốc Ma-kiệt-đà thống nhất lãnh thổ Ấn Độ dồn các tiểu quốc Ấn Độ về dưới sự cai trị của mình, làm cho các lân bang thấy vậy khiếp sợ Nhưng sau nhờ gặp Tỷ-kheo Bi-cu-đà giáo hóa cho, liền hối hận về tội lỗi đã gây ra chiến tranh và giết hại hàng triệu sanh linh, nên qui đầu theo Phật, trở thành một ông vua nhân từ, không còn dùng uy quyền để sát hại mà lại dùng uy thế ấy để truyền bá Phật pháp trong nhân dân (vì vậy người sau gọi là Đạt-ma A-dục) Ông thường ban hành các Sắc dụ khuyên nhân dân thực hành Phật pháp, khắc ghi lời Phật dạy vào các trụ đá để kỷ niệm các nơi Phật tích và dựng khắp nơi để truyền bá rộng rãi lời Phật trong dân chúng Xây 84.000 bảo tháp để tôn thờ Xá-lợi, lại cho em ruột là Tỳ-địa-du-ca, con trai là Ma-hê-đà (Mahinda) con gái là Tăng-già-mật (Sanghamita)xuất gia qua Tích Lan (Sư Tử quốc, Đồng Diệp),

Để truyền bá Chánh pháp và các Ngài Mahajna và Sahadeva qua các xứ gần sơn Ngài Sama và Indra qua Miến điện Các xứ Cận đông như Syria dưới thời vua An-tochus II, Ai Cập (Egypte) dưới thời vua Ptolémée IV, Macédoine dưới thời vua

Hy-mã-lạp-Antogono Goratras, Epire dưới thời vua Alexandre, Magas dưới thời vua Cyrène (cứ theo vua đá số của vua) Đồng thời với sự truyền bá mãnh liệt và có phương pháp ấy, lại có những vị Cao Tăng như Ngài Đàm Vô đức, Mục-kiền-liên-tử-đế-tu lo chỉnh đốn nội bộ, nên Phật giáo thời này cực thịnh gây được ảnh hưởng cả bề sâu lẫn bề rộng trong dân chúng Phật giáo về trước lưu hành ở chung quanh lưu vực sông Hằng và Kha-cách-la, nay vượt biên cương truyền khắp lãnh thổ Ấn Độ và lan đến các nước ngoài trị quyền của nhà vua Qua thành tích công nghiệp và nội dung những sắc lệnh của vua A-dục như:

"Này các người, đây là bản chất và cội rễ của chúng ta: phụng sự tôn giáo của mình và không làm giảm giá trị hay mạt sát các tôn giáo khác" Và "các Tỷ-kheo sẽ thuyết pháp cho các người Bà-la-môn, cho các Tướng sĩ, cho các giòng họ Sát-đế-lỵ, Tỳ-xá, Thủ-đà-

la, cho tất cả mọi người ở các đẳng cấp Các người sẽ thành đạo trong khắp các cõi trong đất nước" v.v Nhà sử học Gustave Lebon trong cuốn Les Civilisations de I'Inde đã nêu lên và ca ngợi 3 đặc điểm của sắc lịnh ấy như sau:

20

1 Một lòng từ bao la rộng rãi bao trùm mọi người mọi vật cho đến loài muôn thú

2 Một tinh thần bình đẳng hoàn toàn, khuyên răn tất cả mọi người ở tất cả mọi đẳng cấp nên học và tu các thiện nghiệp

3 Một lòng tôn trọng đối với tất cả các tôn giáo

Nhà văn hào Masson Oursel đã phải tán thán" "Vua A-dục không những là một đế vương hùng cường nhất Ấn Độ mà còn là một bậc hiền nhân đàn anh của nhân loại" Sau khi vua A-dục qua đời, phương nam có Ma-hê-đà (Mahinda) truyền Phật giáo đến nước Sư-tử (tức là Tích Lan ngày nay) được quốc dân sùng bái nhiệt liệt, nên thêm một lần nữa kiết tập đã được tổ chức tại nước này và dùng văn Pà-li để chép Tam-tạng, làm nơi căn cứ của hệ thống Phật giáo nam phương sau này

Phương bắc, có Trưởng lão Mạc-điền-địa (Majjhantika - Thera)truyền Phật giáo và

2 nước Ca-thấp-di-la, Kiền-đà-ra, (Kasmìra Gandhàra) cảm hóa hàng vạn triệu người theo Phật Ngài Đại-lặc (Mahàrakita) khi truyền đạo vào vùng Yona tây bắc Ấn thuộc đế quốc Hy Lạp (Ionians, Baktrian Greek) đã giảng kinh Ca-la-ra-ma (Kàlakàrama-sutta) khiến cho dân cư ở đó đều thấm nhuần Phật

giáo, về sau vào những năm 153 trước Tây lịch ở vùng này có vị vua Di-lan-đà (Millinda) rất thâm tín và ủng hộ Phật giáo Những đạo lý thảo luận giữa ông và Tỷ-kheo Nàgasena

- Thera, được chép lại thành sách có tên là Millinda Panha (Pali)

Thời này kéo dài đến 600 năm sau Phật nhập diệt, tức là lúc các bộ phái cùng nhau

ly, hiệp, biến, hóa đến cực điểm, lại là lúc đế quốc Ma-kiệt-đà bị vua Ấn đạt-la ở nam Ấn lật đổ, lập nên An-đạt-la vương triều, Bà-la-môn thừa cơ hoạt động lấn át Phật giáo, nên

đa số Tăng đồ miền Bắc Ấn đi qua nước Đại-nhục-chi gặp được Ca-nị-sắc-ca (Kaniska)

là một ông vua ủng hộ Phật giáo không kém vua A-dục, chiêu tập 500 vị đại đức kiết tập Pháp tạng lần thứ 4 tại nước Ca-thấp-di-la vào những năm 150 sau Tây lịch (nếu kể lần kiết tập tại Tích-lan vị chi 5 lần) để dung hòa các mối quan kiến giải dị đồng của bộ phái, lần này một tác phẩm mới vĩ đại - Luận Tỳ-bà-sa 200 cuốn - xuất hiện, tóm thâu hết thảy kiến giải xuất sắc vào trong ấy Do đó trung tâm Phật giáo nay lại đổi sang tây bắc Ấn chứ không phải là trung tâm Ấn như trước nữa