Khai thác điểm sáng trong "Truyện Kiều"

PHỊNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO ĐỨC LINHTRƯỜNG THCS VÕ XU TỔ: NGỮ VĂN **** Đề tài: Khai thác điểm sáng nghệ thuật trong Truyện Kiều và trong các tác phẩm thơ ở chương trình Ngữ văn 9 Người viết:

PHỊNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO ĐỨC LINH

TRƯỜNG THCS VÕ XU TỔ: NGỮ VĂN

****

Đề tài:

Khai thác điểm sáng nghệ thuật trong Truyện Kiều và trong các tác phẩm thơ ở chương trình Ngữ văn 9

Người viết:

Hoàng Thị Tình

Tháng 04 – 2009

Đó chính là vai trò của người đứng trên bục giảng Chính vì vậy, mỗi thầy

cô giáo dạy văn là một “ nghệ sĩ” giúp học sinh khám phá những giá trị nộidung và nghệ thuật của mỗi tác phẩm Từ đó đánh thức niềm đam mê vănchương, khơi dậy tâm hồn văn học ở mỗi học sinh Một giờ dạy thành côngkhông phải chỉ là một giờ dạy để học trò cảm thấy thoải mái mà phải là mộtgiờ dạy học để trò cảm thấy yêu thích Chỉ có yêu thích thì học sinh mới cónhu cầu đọc và muốn được khám phá tác phẩm một cách thực sự Để làmđược điều đó đòi hỏi người giáo viên phải biết cách dẫn dắt, hướng dẫn họcsinh tiếp cận tác phẩm, tìm ra cái chân giá trị của tác phẩm Nghĩa là giúphọc sinh biết sống với từng nhân vật trong tác phẩm; biết say sưa với vẻ đẹpcủa thiên nhiên trong từng áng thơ ; biết yêu thương chan chứa; biết giậnhờn ngọt ngào; biết phẫn nộ trước cái ác; biết căm thù kẻ phản bội; biết baodung, độ lượng với người sám hối… Phải giúp học sinh thấy rằng: con

đường tìm đến giá trị cuộc sống chân, thiện, mĩ của các em sẽ rộng mở nếu

các em biết yêu và hiểu được ý nghĩa đích thực của từng tác phẩm

Mặt khác, tác phẩm văn chương là bức tranh thu nhỏ của hiện thựcđời sống Nó có tác động sâu sắc đến ý thức và tâm lí của người đọc thôngqua hệ thống nhân vật, sự việc, tình huống …( truyện); ngôn từ, nhịp thơ,cách gieo vần…( thơ) Như vậy, học sinh tiếp nhận tác phẩm chịu sự tác

động của hai nhân tố: hiện thực khách quan được phản ánh thông qua lăng kính chủ quan của tác giả và quá trình chủ thể rung cảm trước hiện thực cuộc sống đó Việc tiếp nhận tác phẩm văn chương của mỗi học sinh chịu

sự chi phối của tâm lí xã hội và các tiêu chuẩn thẩm mĩ chung của xã hội,

của thời đại, của dân tộc.

Thực tế, đại đa số học sinh không thích học văn Học để đối phó, để

đủ điều kiện đạt danh hiệu …không vì niềm đam mê Mọi sự gượng ép chỉ

là cái mà thầy cố thách thức trò và trò đáp lại bằng sự chống đối Các emhọc văn thường chỉ hiểu nội dung chính một cách máy móc; cảm nhận tácphẩm theo ý kiến của những nhà phê bình chứ bản thân các em chưa tự rút

ra vấn đề từ tìm hiểu tác phẩm Khả năng khai thác nghệ thuật, phát hiệnnhững nét độc đáo, điểm ấn tượng trong tác phẩm của học sinh rất hạn chế

Và như vậy các tác phẩm lần lượt trôi theo chương trình, theo từng khối lớp

và dễ dàng bị quên lãng mà không để lại trong các em ấn tượng nào từ tác

phẩm

Tình trạng trên do nhiều nguyên nhân Theo tôi nguyên nhân chính làcác em chưa biết khai thác điểm sáng nghệ thuật trong tác phẩm – nhất làthơ – nên chưa chủ động tiếp nhận và rung động trước tác phẩm Đó là điều

mà tôi luôn trăn trở, băn khoăn và tìm hướng giải quyết Truyện Kiều – mộttác phẩm tiêu biểu mà tôi chọn để thể hiện đề tài Bởi tác phẩm là tinh hoacủa nền văn học dân tộc – nhất là về nghệ thuật Bên cạnh đó, các tác phẩmthơ và đoạn trích trong chương trình Ngữ Văn 9 cũng rất tiêu biểu của nghệthuật thơ hiện đại

Trên đây là những lí do chọn đề tài Khai thác điểm sáng nghệ thuật trong truyện Kiều và các tác phẩm thơ trong chương trình Ngữ Văn 9

của tôi

B KHẢO SÁT THỰC TRẠNG:

1 Vài nét về đặc trưng của tác giả và tác phẩm:

Đương thời, tác giả Truyện Kiều trăn trở, băn khoăn và tự hỏi rằng:

“Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?”

(Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa

Thiên hạ ai là người khóc Tố Như?”)

( Độc tiểu thanh kí)Nguyễn Du là thế đó, bao giờ ông cũng băn khoăn, lo nghĩ cho đời

Cái tâm hồn vĩ đại ấy luôn hướng về quần chúng, về những người bất hạnhtrong xã hội, đặc biệt là người phụ nữ tài hoa nhưng bạc mệnh Suốt cuộcđời thiên tài Nguyễn Du đã dùng ngòi bút và tài năng của mình khôngngừng phấn đấu vì cuộc sống con người Trong vòng nghiệt ngã của xã hộiphong kiến với bao thủ tục, lề thói hà khắc nhưng ông vẫn không thôi lên

án, tố cáo xã hội đương thời đẩy con người vào bước đường cùng Mười lămnăm lưu lạc của Thúy Kiều là một minh chứng cho những gì xấu xa, bỉ ổinhất của xã hội phong kiến và cũng là những gì tốt đẹp, cao quý nhất màNguyễn Du ban tặng cho con người

Thành công của Truyện Kiều thể hiện ở tấm lòng lao động nghệ thuậthết mình của Tố Như Nó là tác phẩm ưu tú nhất trong mọi tác phẩm ưu túcủa nền văn học nước nhà: mẫu mực cổ điển bởi nó mang trong mình những

tư tưởng triết lý mới và sâu săc Có thể nói triết lí, tư tưởng tác phẩm đã trởthành kiểu mẫu tư duy, khuôn thước, hành động, có khả năng tạo động lựcthúc đẩy nhân vật đến với những hành động đặc thù mang tinh thần hướng

về chân thiện mĩ Để đạt được những yếu tố cần có phương pháp tối ưu, haynói cách khác cần có những hình thức nghệ thuật phù hợp để truyền đến chongười đọc, người nghe chân lý của đời sống

Có thể nói rằng Nguyễn Du đã thành công sâu sắc trên hai bình diệnnội dung và nghệ thuật Khám phá ở phương diện nào ta cũng bắt gặp nhữngđiểm sáng, những thành công rực rỡ của tác giả Đi vào phương diện nghệthuật của Truyện Kiều ta bắt gặp một thế giới lung linh màu sắc, càng khaithác càng trở nên giàu có, càng khám phá ta càng đi đến chân lí nghệ thuật

Trong phạm vi dạy Truyện Kiều ở lớp 9 THCS với khả năng chophép tôi xin trình bày cách khai thác một số chi tiết nghệ thuật đặc sắc trongTruyện Kiều của Nguyễn Du mà tôi đã thực hiện qua dạy một số đoạn trích

ở Ngữ Văn lớp 9 THCS và một số đoạn trích thơ của các nhà thơ khác

Trước hết tôi xin trình bày những khó khăn khi dạy Truyện Kiều vàcác đoạn thơ khác ở lớp 9 THCS

2 Tình hình thực tế:

-Do điều kiện tài liệu liên quan đến Truyện Kiều và tư liệu về các nhàthơ khác rất hạn chế ( trong thư viện trường không có ) nên việc cung cấpcho học sinh tài liệu tham khảo không có Các em chỉ có sách giáo khoaNgữ Văn 9

-Việc đầu tư về tư liệu, thời gian cho tìm tòi nghiên cứu Truyện Kiều

và các thể thơ khác còn hạn chế; cả năm học không có tiết ngoại khóa đểminh họa những tác phẩm hay… nên không gây hứng thú và ham mê họctập cho học sinh

-Thời gian đầu tư cho việc tìm hiểu văn học ở nhà ít, đại đa số họcsinh dành nhiều thời gian để học các môn tự nhiên hơn và hầu như khôngthích học văn Có chăng cũng để đối phó, để đủ điều kiện đạt danh hiệu …không vì yêu thích văn học Trước những khó khăn ấy tôi đã cố gắng tìm tòinghiên cứu và chuẩn bị chu đáo để tìm ra những hướng đi trong việc khaithác nghệ thuật đặc sắc của Truyện Kiều giúp các em tiếp thu tốt, ham mêtìm hiểu cái hay cái đẹp của tác phẩm

C PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH:

1 Hướng dẫn các em đọc tác phẩm, hướng dẫn hệ thống câu hỏi:

Chuẩn bị bài, làm phiếu điều tra hứng thú, yêu cầu thị hiếu của các

em với tác phẩm sẽ học …, người giáo viên cần chú ý tạo bầu không khívăn chương trong giờ học trên lớp Bầu không khí văn chương được hìnhthành từ việc giải một vấn đề nào đó trong tác phẩm bài giảng của giáo viên,

từ suy luận của thầy, từ một vấn đề cần đưa ra tranh luận hoặc trò chuyệnvới học sinh để tìm ra ý kiến chung Xây dựng hệ thống câu hỏi có vấn đềnhằm bao quát và tạo lập bầu không khí văn chương trong lớp học Ngườigiáo viên phải là người phê bình văn học trong nhà trường Giáo viên vừacảm thụ tác phẩm trên cơ sở vốn sống, vốn hiểu biết, vừa phải đem nhữngđiều mình hiểu biết đó trao cho học sinh để nâng cao trình độ cảm thụ vănchương của các em Họ phải là sợi dây để liên kết giữa tác phẩm văn họcvới học sinh Vấn đề là người giáo viên phải tạo điều kiện cho học sinh chủđộng tiếp thu tác phẩm văn chương chứ không tiếp thu kiến thức do giáo

viên áp đặt Đừng quá tham vọng nhồi nhét những kiến thức mà mình biếtdựa trên tài liệu tham khảo.Vì vậy không khí lớp học phải được xây dựngtrên hành vi của học sinh, phải xuất phát từ sự chủ động của các em Hãycùng học trò học lại bằng cách cảm nhận tác phẩm từ việc bám sát văn bản.Đặt vấn đề cho đúng lúc, biết thận trọng gạt bỏ những đánh giá sai lầm và

khuyến khích những ý tưởng mới, độc đáo, thông minh Điều đó đòi hỏi kỹ thuật của người giáo viên vì giờ học văn học là giờ học sinh giao tiếp với

tác phẩm Mọi sự áp đặt một chiều không mang lại hiệu quả mong muốn

2 Hướng dẫn học sinh tìm tòi thể thơ và ngôn từ:

Phải nói rằng thành công của Truyện Kiều trước hết thể hiện rõ ở thểthơ lục bát Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Du chọn thể thơ này nhằmminh họa cho nội dung, tư tưởng tác phẩm của mình Có thể nói thơ lục bát

là thể thơ truyền thống có sức chứa đựng những khả năng tu từ lớn Khảnăng tu từ ấy chủ yếu thể hiện ở sự kết hợp những từ thanh bằng với những

từ thanh trắc, ở cách gieo vần và cách ngắt nhịp của nó Dưới ngòi bút củaNguyễn Du, thể thơ lục bát đạt đỉnh cao điệu luyện, được sử dụng nhuầnnhuyễn linh hoạt do yêu cầu lớn của việc biểu đạt và truyền tải nội dung củaTruyện Kiều Thể thơ lục bát đã tạo được cho truyện một ngôn từ chính xác,súc tích, giàu tình cảm, giàu nhạc tính Khả năng tu từ của Tiếng Việt và thểthơ được tác giả khai thác triệt để để dẫn đến hiệu quả bất ngờ Từ việcchuyển câu thơ chữ Hán sang câu thơ lục bát cho đến việc sử dụng các từláy, sử dụng tiết tấu, nhịp điệu và vần…Nguyễn Du đều thực hiện với mộttài năng sáng tạo lớn Vì vậy thơ lục bát trong Truyện Kiều không nhữngđảm nhận được chức năng tự sự, trữ tình, miêu tả, độc thoại nội tâm… màcòn có cả trào phúng nữa Những câu thơ giới thiệu các nhân vật phản diệnbao giờ cũng hàm ý mỉa mai, thái độ chê bai của tác giả Vì vậy khi dạy cácđoạn trích trong Truyện Kiều ở Ngữ văn lớp 9 tôi chú ý cho các em nhậndiện thể thơ, tìm hiểu vẻ đẹp nghệ thuật của câu thơ lục bát trong truyện để

từ đó khái quát giá trị nghệ thuật và làm bộc lộ nội dung của nó

Ví dụ : Khi dạy đoạn trích : “Chi em Thúy Kiều” (đoạn trích học đầutiên của tác phẩm) sau khi cho các em đọc văn bản, tôi đặt câu hỏi để cho

lỗ Khi phân tích câu thơ này tôi đặc biệt cho các em phát hiện từ “ngồi tót”.Tôi cho rằng đây là từ mang tính nghệ thuật cao Bởi vì chỉ cần một từ “tót”

mà nhân vật gần như hiện ra đầy đủ tính cách và bản chất cuả nó

a Sử dụng thành ngữ, tục ngữ, khẩu ngữ:

Một thành công nữa của Truyện Kiều là việc Nguyễn Du đã sử dụnglinh hoạt các thành ngữ và tục ngữ, khẩu ngữ của nhân dân một cách linhhoạt, và nhiều khi ông còn tạo ra những thành ngữ, tục ngữ mới Tuy nhàthơ sử dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ nhưng tính uyển chuyển của câu thơlục bát cũng không hề mất đi mà ngược lại có hiệu quả cao trong biểu đạtnội dung:

Ví dụ: Khi dạy đoạn trích “Chị em Thúy Kiều” chúng tôi đã chú ý gợidẫn cho các em phát hiện nhận xét cách sử dụng có hiệu quả thành ngữ củanhà thơ như ở câu thơ:

“Một hai nghiêng nước nghiêng thành”

Nhờ sử dụng thành ngữ “ nghiêng nước nghiêng thành” mà câu thơđạt hiệu quả cao trong việc miêu tả vẻ đẹp tuyệt sắc của Thúy Kiều, và làmcho câu thơ lục bát càng thêm phần uyển chuyển nhịp nhàng hơn.

“Ra tuồng mèo mả gà đồng

Ra tuồng lúng túng chẳng ra bề nào”

Ngoài việc sử dụng nhuần nhuyễn tục ngữ, thành ngữ Nguyễn Du cònđưa vào Truyện Kiều cách nói cửa miệng của quần chúng nhân dân mà vẫn

thơ Trong khuôn khổ thơ lục bát mà Nguyễn Du vẫn viết được những câu:

“Hỏi tên, rằng Mã Giám Sinh”

Hay: “Hỏi quê rằng Huyện Lâm Thanh cũng gần”

( Mã Giám Sinh mua Kiều)Qua phân tích tôi đã giúp học sinh cảm nhận được câu nói thườngngày của nhân dân nhưng khi ông vận dụng vào Truyện Kiều nó vẫn khônglàm mất đi sự uyển chuyển nhịp nhàng của thơ lục bát, ngược lại còn gópphần biểu đạt nội dung cao: cụ thể với hai câu thơ giới thiệu Mã Giám Sinhbằng cách nói “cửa miệng” nhà thơ đã bộc lộ được tính cách của một conngười ra vẻ có học mà vô học: thô lỗ, kệch cỡm và giả dối

Vậy rõ ràng ca dao, thành ngữ, tục ngữ và lời ăn tiếng nói hằng ngàycủa quần chúng nhân dân đã được Nguyễn Du sử dụng khéo léo tinh tế tạonên sự thu hút mạnh mẽ

3 Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên:

Miêu tả thiên nhiên là điều bình thường trong mọi tác phẩm văn học,nhưng để thiên nhiên hiện lên nói thay con người bằng ngôn ngữ của chính

nó thì chỉ có một Nguyễn Du mà thôi Nguyễn Du là người xuất chúng trongmảng ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên Ngoài nghệ thuật đặc sắc trong tả cảnhngụ tình đã phân tích ở phần trên, trong Truyện Kiều còn có những câu thơ

tả thiên nhiên hay bậc nhất trong văn học dân tộc như:

“Long lanh đáy nước in trời

Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng”

Hay câu thơ:

“Cỏ non xanh tận chân trời

Cành lê trắng điểm một vài bông hoa”

Tôi đã hướng dẫn khơi gợi cho các em hiểu và thấy được giá trịnghệ thuật miêu tả cảnh vật của Nguyễn Du trong hai câu thơ trên Bằnghai câu thơ lục bát với cách sử dụng từ “điểm” đặc sắc tác giả đã vẻ nên mộtbức tranh xuân thật sinh động có hồn mang những nét riêng của mùa xuân:tinh khôi, mới mẻ, khoáng đạt, trong trẻo, nhẹ nhàng mà tràn đầy sức sống

Bức tranh mùa xuân được mở rộng cả ba chiều không gian với sự kết hợphài hoà của các gam màu cùng sức sống đang trỗi dậy, dâng trào của conngười, cảnh vật, muôn loài trong mùa xuân.

Hay trong 6 câu thơ cuối đoạn trích “ Cảnh ngày xuân” thiên nhiênđược thể hiện lên mang đậm cái thanh, cái điệu của mùa xuân: Có nắngnhạt, khe nước nhỏ, nhịp cầu nhỏ bắc ngang cuối ghềnh tất cả đều được cảmnhận qua tâm trạng và bộc lộ tâm trạng con người Đó là sự bâng khuângxao xuyến về một ngày xuân đang còn mà con người lại phải chia tay vàmột sự linh cảm điều sắp xảy ra khi xuất hiện dòng nước “nao nao” uốnquanh, đó là việc xuất hiện mộ Đạm Tiên và gặp gỡ một “ phong thư tàimạo tót vời ” là Kim Trọng Đây chính là nốt nhạc dạo đầu của cuộc đờiKiều

Rõ ràng với cách tả cảnh thiên nhiên trong Truyện Kiều nhà thơ vừabiểu đạt được sắc thái cảnh vật lại vừa bộc lộ tâm trạng nhân vật Đây làđiều chúng ta cần làm rõ khi phân tích Truyện Kiều

4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình:

Truyện Kiều đã thành công xuất sắc trong việc xây dựng nhân vậtđiển hình Những thành tựu của nhà thơ đã đưa lại những giá trị to lớn cho

việc xây dựng nhân vật Đó là lối xây dựng nhân vật điển hình hóa Ta thấyrằng trong Truyện Kiều, Từ Hải và Kim Trọng được xây dựng theo lối lítưởng hóa Các nhân vật phản diện như Tú Bà, Sở Khanh, Mã Giám Sinh…đều được xây dựng theo lối điển hình hóa chủ nghĩa hiện thực Còn ThúyKiều là “ dạng nhân vật được coi là điển hình hóa truyền thống theo lí tưởnghóa đến điển hình hóa của chủ nghĩa hiện thực”(giáo sư Nguyễn Lộc) Còncái tên Hoạn Thư đã trở thành một danh từ chung bất hủ mà Nguyễn Duđóng góp vào vốn từ vựng Tiếng Việt Ông đã thành công xuất sắc khi khắchọa một điển hình ghen tuông có một không hai trong nền văn học (đoạntrích đọc thêm Thúy Kiều báo ân báo oán) Nhưng phải nói rằng thành côngrực rỡ nhất vẫn là nhân vật Thúy Kiều - đứa con tinh thần của đại thi hàoNguyễn Du.

Kiều không chỉ là con người tài sắc vẹn toàn mà còn là con người cótâm hồn trong sáng, tấm lòng bao dung độ lượng: Khi dạy các đoạn tríchchúng tôi chú ý hướng dẫn phân tích tìm hiểu giúp các em thấy được nghệthuật xây dựng nhân vật Thúy Kiều thể hiện qua hai bình diện sau:

* Đó là bút pháp miêu tả và phân tích tâm lý nhân vật Đây là thànhcông lớn của Truyện Kiều Mỗi tình tiết câu chuyện được kể qua hoàn cảnh

sự việc, hành động và phân tích tâm lý nhân vật Hai bút pháp này đã gópphần không nhỏ vào việc tô đậm tính chất điển hình làm cho tính chất miêu

tả và phân tích của nhà thơ thống nhất với nhau Miêu tả để tự sự nên cáchmiêu tả của Nguyễn Du nhằm giúp người đọc thấy rõ nội tâm nhân vật đểrồi từ đó tác giả đi sâu vào phân tích tâm lý nhân vật Đây là điểm khác biệt

so với tiểu thuyết chương hồi

Để làm được điều này khi dạy đoạn trích “Chị em Thúy Kiều” tôi đãhướng dẫn các em đi vào khám phá nghệ thuật miêu tả chân dung hai chị emKiều của Nguyễn Du Đây là một bút pháp nghệ thuật đặc sắc được thể hiệnqua cách tả ngoại hình, tài năng, tính cách và số phận của nhân vật bằng bútpháp nghệ thuật cổ điển Đó là lấy các hình tượng cao đẹp trong thiên nhiên

để làm nổi bật vẻ đẹp nhân vật ( đó là nghệ thuật ước lệ tượng trưng cổđiển) từ đó gợi tả và tác động đến người đọc thông qua phán đoán, tưởng

tượng bằng những biện pháp so sánh ẩn dụ, cường điệu tượng trưng, nghệthuật đòn bẩy Điều đó thể hiện rõ trong những câu thơ sau :

- Vân xem trang trọng khác vời

Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang

- Hoa cười ngọc thốt đoan trang

Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da.

- “Làn thu thủy nét xuân sơn

Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh.

Một hai nghiêng nước nghiêng thành…”

( Chị em Thúy Kiều)Nguyễn Du còn là một nhà thơ đặc sắc trong việc miêu tả phân tíchtâm lý nhân vật Đặc biệt trong việc thể hiện tâm trạng Thúy Kiều bị giamlỏng ở Lầu Ngưng Bích Đây chính là bức tranh diễn biến tâm trạng củaKiều qua ngôn ngữ độc thoại và tả cảnh ngụ tình: đó là nỗi nhớ quê hương,nhớ cha mẹ và người yêu, nỗi buồn của Kiều trước cảnh chiều hôm ở lầuNgưng Bích Đặc sắc nhất là ở tám câu cuối trong đoạn trích tiêu biểu chonghệ thuật miêu tả tâm trạng nhân vật đặc sắc trong văn chương cổ Với bốnnét tâm trạng khác nhau của Kiều được tác giả bộc lộ qua bốn nét cảnh: