Tài liệu bao gồm nội dung bồi dưỡng học sinh thi học sinh giỏi cấp tỉnh môn giáo dục công dân cấp thpt ở tỉnh Bến Tre. Trích dẫn nội dung có trong tài liệu: 1. Quan niệm về đạo đức a) Đạo đức là gì? Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng, của xã hội. VD: giúp đỡ một cụ già muốn qua đường, nhường chỗ ngồi cho một phụ nữ bế em nhỏ trên xe buýt… Người có hành vi tham nhũng chà đạp lên lợi ích của Nhà nước và công dân, là người thiếu đạo đức. Pháp luật Việt Nam quy định (tại Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005), tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. VD: Hành vi tham nhũng: nhận hối lộ, tham ô tài sản Nhà nước Hành vi không phải tham nhũng: lấy trộm tài sản Nhà nước b) Phân biệt đạo đức với pháp luật trong sự điều chỉnh hành vi của con người Đạo đức và pháp luật đều là những phương thức có khả năng điều chỉnh nhất định đối với hành vi của con người. Tuy nhiên, sự điều chỉnh hành vi của đạo đức có khác biệt với sự điều chỉnh hành vi của pháp luật: Sự điều chỉnh hành vi của pháp luật là sự điều chỉnh mang tính bắt buộc, tính cưỡng chế. VD: đi xe đạp điện phải đội mủ bảo hiểm, dừng xe trước đèn đỏ > vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính. Sự điều chỉnh hành vi của đạo đức lại mang tính tự nguyện và thường là những yêu cầu cao của xã hội đối với con người. VD: lễ phép chào hỏi người lớn, con cái hiếu thảo với cha mẹ, anh em yêu thương nhau > vi phạm sẽ bị xã hội lên án (Trăm năm bia đá cũng mòn, Ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ) Phong tục, tập quán: Con người phải tuân theo những thói quen, tục lệ, nề nếp có từ lâu đời. VD: Thờ cúng ông bà tổ tiên, quét mộ, … Phân biệt đạo đức với pháp luật liên quan đến môi trường: Bảo vệ môi trường cũng là một chuẩn mực đạo đức, mỗi người cần phải tuân theo. Có những hành vi ảnh hưởng xấu đến môi trường, tuy chưa đến mức bị xử lí nhưng vẫn bị dư luận xã hội lên án. VD: Một số việc làm hàng ngày gây hại cho môi trường như: Xả rác bừa bãi nơi công cộng, vứt rác sinh hoạt hàng ngày xuống sông gây ô nhiễm. Trước đây săn bắt động vật hoang dã, chặt cây rừng đốt làm củi, đốt than, phá rừng làm nương không bị coi là vi phạm đạo đức thì ngày nay bị coi là vi phạm đạo đức.
Trang 1Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà nhờ đó con người tự giác
điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng, của xã hội
VD: giúp đỡ một cụ già muốn qua đường, nhường chỗ ngồi cho một phụ nữ
bế em nhỏ trên xe buýt…
Người có hành vi tham nhũng chà đạp lên lợi ích của Nhà nước và công dân, là người thiếu đạo đức
Pháp luật Việt Nam quy định (tại Luật phòng, chống tham nhũng năm
2005), tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ,
quyền hạn đó vì vụ lợi
VD:
- Hành vi tham nhũng: nhận hối lộ, tham ô tài sản Nhà nước
- Hành vi không phải tham nhũng: lấy trộm tài sản Nhà nước
b) Phân biệt đạo đức với pháp luật trong sự điều chỉnh hành vi của con người
Đạo đức và pháp luật đều là những phương thức có khả năng điều chỉnh nhất định đối với hành vi của con người Tuy nhiên, sự điều chỉnh hành vi của đạo đức có khác biệt với sự điều chỉnh hành vi của pháp luật:
- Sự điều chỉnh hành vi của pháp luật là sự điều chỉnh mang tính bắt buộc, tính cưỡng chế
VD: đi xe đạp điện phải đội mủ bảo hiểm, dừng xe trước đèn đỏ -> vi phạm
sẽ bị xử phạt hành chính
- Sự điều chỉnh hành vi của đạo đức lại mang tính tự nguyện và thường là những yêu cầu cao của xã hội đối với con người
VD: lễ phép chào hỏi người lớn, con cái hiếu thảo với cha mẹ, anh em yêu
thương nhau -> vi phạm sẽ bị xã hội lên án (Trăm năm bia đá cũng mòn, Ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ)
- Phong tục, tập quán: Con người phải tuân theo những thói quen, tục lệ, nề nếp có từ lâu đời
VD: Thờ cúng ông bà tổ tiên, quét mộ, …
Phân biệt đạo đức với pháp luật liên quan đến môi trường: Bảo vệ môi trường cũng là một chuẩn mực đạo đức, mỗi người cần phải tuân theo Có những hành vi ảnh hưởng xấu đến môi trường, tuy chưa đến mức bị xử lí nhưng vẫn bị dư luận xã hội lên án
VD: Một số việc làm hàng ngày gây hại cho môi trường như: Xả rác bừa bãi nơi
công cộng, vứt rác sinh hoạt hàng ngày xuống sông gây ô nhiễm
Trước đây săn bắt động vật hoang dã, chặt cây rừng đốt làm củi, đốt than, phá rừng làm nương không bị coi là vi phạm đạo đức thì ngày nay bị coi là vi phạm đạo đức
Trang 22 Vai trò của đạo đức trong sự phát triển của cá nhân, gia đình và xã hội
a) Đối với cá nhân
Đạo đức góp phần hoàn thiện nhân cách con người, giúp cá nhân có ý thức sống thiện, sống có ích, tăng thêm tình yêu đối với Tổ quốc, đồng bào và rộng hơn là toàn nhân loại Một cá nhân thiếu đạo đức thì mọi phẩm chất, năng lực khác sẽ không còn
ý nghĩa
VD: Câu nói của Bác: “Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó, có tài
mà không có đức thì là người vô dụng”
b) Đối với gia đình
Đạo đức là nền tảng của hạnh phúc gia đình, tạo ra sự ổn định và phát triển vững chắc của gia đình Đạo đức là nhân tố không thể thiếu của một gia đình hạnh phúc
Sự tan vỡ của một số gia đình hiện nay thường có nguyên nhân từ việc vi phạm ngiêm trọng các quy tắc, chuẩn mực đạo đức như con cái không nghe lời cha mẹ, các thành viên trong gia đình không tôn trọng lẫn nhau, vợ chồng không chung thủy
c) Đối với xã hội
Một xã hội trong đó các quy tắc, chuẩn mực đạo đức được tôn trọng và luôn được củng cố, phát triển thì xã hội đó có thể phát triển bền vững Ngược lại trong một môi trường xã hội mà các chuẩn mực đạo đức bị xem nhẹ, không được tôn trọng thì nơi
ấy dễ xảy ra sự mất ổn định, thậm chí còn có thể dẫn đến sự đỗ vỡ nhiều mặt trong đời sống xã hội
BÀI TẬP
1) Hàng loạt ca nhiễm bệnh được đưa vào cấp cứu, rất nhiều người bị tử vong do
dịch lợn tai xanh gây nên Trong khi Nhà nước, chính quyền địa phương cùng cơ quan y tế kêu gọi tiêu hủy đàn gia súc vùng bị dịch thì gia đình ông A vẫn lén lút mang lợn đi bán nơi khác
Em đánh giá như thế nào về hành vi của gia đình ông A? Theo em, hành vi
đó sẽ ảnh hưởng như thế nào đến xã hội?
2) Hải nói với Minh: “Theo tớ, để có cuộc sống hạnh phúc thì con người chỉ cần có
tài, kiếm được nhiều tiền là đủ Đạo đức không có cũng không sao”
a) Em có đồng ý với ý kiến của Hải hay không? Tại sao?
b)Theo em, đạo đức có vai trò như thế nào đối với cá nhân?
3) Hùng và Minh là học sinh lớp 10 Do mâu thuẫn trong một trận đấu bóng đã dẫn
đến hai bạn đánh nhau ngoài cổng trường gây thương tích cho Hùng Kết quả là cả hai bạn đều bị nhà trường kỷ luật tạm đình chỉ học trong ba ngày và hạ một bậc hạnh
kiểm Theo em, hành vi đánh nhau của Hùng và Minh có vi phạm đạo đức hay
không? Vì sao?
5) A, B và C đi dàn hàng ngang 3 xe đạp điện trên đường với tốc độ nhanh, đến ngã
tư đã đâm mạnh vào một xe máy A và B bị thương nặng phải vào bệnh viện cấp cứu
a) Hành vi của A, B và C là hành vi vi phạm pháp luật hay vi phạm đạo đức? Tại sao?
b) Em hãy chỉ ra các dấu hiệu cơ bản của hành vi vi phạm pháp luật trong tình huống trên?
c) Theo em, hành vi của A, B, C nên xử lí như thế nào?
Trang 34) Bà Mai làm nghề kinh doanh mặt hàng gạo Bà luôn thực hiện nghĩa vụ nộp thuế
cho Nhà nước đúng qui định nhưng hàng ngày Bà cân gạo cho khách bằng cân riêng không đủ số lượng
a) Theo em, hành vi của bà Mai là vi phạm đạo đức hay vi phạm pháp luật? b) Hành vi của bà Mai nên xử lí như thế nào?
6) Sau khi nuôi người con trai duy nhất khôn lớn và lấy vợ cho con xong, bà M
quyết định bán ngôi nhà mình đang ở để lấy tiền cho con Sau khi bán nhà, bà dọn về
ở với vợ chồng người con trai Hàng ngày, người con dâu thường to tiếng quát nạt bà
M Mỗi khi ốm đau, bà M phải tự chăm sóc bản thân, nhiều khi bà còn bị người con
dâu bỏ đói mấy ngày liền Theo em, con dâu của bà M có phải là người thiếu đạo
đức hay không? Vì sao?
7) Bạo lực học đường không còn là vấn đề mới nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp
hiệu quả để ngăn ngừa tình trạng này Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo gần đây nhất thì trong một năm học toàn quốc xảy ra 1.600 vụ việc học sinh đánh nhau ở trong và ngoài trường học (trung bình 5 vụ/ ngày) Khoảng 5.200 học sinh thì có một vụ đánh nhau, khoảng 11.000 học sinh thì có một em buộc thôi học
vì đánh nhau
a) Em có suy nghĩ gì về vấn đề bạo lực học đường qua những thông tin trên? Nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng bạo lực học đường?
b) Những học sinh tham gia đánh nhau có vi phạm đạo đức không? Đạo đức
là gì? Theo em cần có biện pháp giáo dục đạo đức như thế nào để đẩy lùi được tình trạng bạo lực học đường?
c) Giả sử trong giờ ra chơi em bị bạn khác lớp đánh vì cho rằng em “nhìn điểu” Em sẽ xử lí như thế nào trước tình huống đó? Vì sao?
*8) Đạo đức hiện nay của một bộ phận thanh thiếu niên xuống cấp trầm trọng, thể
hiện qua rất nhiều vụ án cướp của, giết người hàng loạt, đặc biệt hơn hiện tượng này
đã và đang diễn ra chính trong môi trường giáo dục Em hãy nêu nguyên nhân, hậu
quả và phương hướng tác động của gia đình, nhà trường và xã hội nhằm ngăn chặn
và đẩy lùi vấn nạn trên
*9) Tìm hiểu về bệnh vô cảm của người Việt Nam ta hiện nay: khái niệm, nguyên
nhân, những biểu hiện của bệnh vô cảm trong cuộc sống, hậu quả, bài học nhận thức
và hành động
10) Tại sao nói: Đạo đức là vấn đề luôn được đặt ra với tất cả các cá nhân để đảm
bảo cho sự tồn tại và phát triển của gia đình và xã hội
Em có nhận xét gì về thực trạng suy thoái đạo đức ở một số thanh thiếu niên hiện nay?
Bản thân em có những suy nghĩ và biện pháp gì để không ngừng tự rèn luyện phẩm chất đạo đức cho bản thân và gia đình mình
11) Nhà Sử học, Triết học người Mỹ Will Durant đã từng nói: “Chuẩn mực đạo đức
tự biến đổi phù hợp với điều kiện môi trường”
Bằng kiến thức đã được học trong chương trình GDCD 10, em hãy cho biết:
a) Em hiểu như thế nào về câu nói đó?
b) Hãy liên hệ thực tế để chứng minh câu nói của Will Durant là đúng
c) Ngày xưa, một người lấy việc chặt củi, đốt than trên rừng làm nghề sinh
sống được coi là người lương thiện Ngày nay, nếu chặt củi, đốt than thì bị dư luận phê phán, cho rằng đó là kẻ phá hoại rừng, thiếu ý thức bảo vệ môi trường và cộng
đồng Em giải thích thế nào về việc này?
Trang 4CÔNG DÂN VỚI TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
1 Tình yêu
a) Tình yêu là gì?
Tình yêu là sự rung cảm và quyến luyến sâu sắc giữa 2 người khác giới, ở họ có
sự phù hợp về nhiều mặtlàm cho họ có nhu cầu gần gũi, gắn bó với nhau, tự nguyện sống vì nhau và sẵn sàng hiến dâng cho nhau cuộc sống của mình
b) Thế nào là một tình yêu chân chính?
Tình yêu chân chính là tình yêu trong sáng, lành mạnh, phù hợp với các quan
niệm đạo đức tiến bộ của xã hội
*Biểu hiện:
- Có tình cảm chân thực, sự quyến luyến, gắn bó giữa một nam và một nữ, biểu hiện bằng sự mong muốn luôn được gần gũi bên nhau, sự đồng cảm sâu sắc về tâm
tư, nguyện vọng, ước mơ, hoài bão…, sự hòa hợp về tính cách của hai người
- Có sự quan tâm sâu sắc đến nhau, không vụ lợi, thể hiện bằng sự chăm lo đến những nhu cầu, lợi ích của nhau, tự nguyện xác định cho mình những nghĩa vụ đối với người mình yêu Tình yêu chân chính đòi hỏi mỗi người phải biết sống vì nhau, trong nhiều trường hợp phải biết hi sinh cho nhau để đạt được những ước mơ, hoài bão tốt đẹp
- Có sự chân thành, tin cậy và tôn trọng từ cả hai phía
- Có lòng vị tha và sự thông cảm
- Làm cho con người trưởng thành và hoàn thiện hơn
c) Một số điều nên tránh trong tình yêu của nam nữ thanh niên
- Yêu đương quá sớm
+ Tâm, sinh lí vẫn đang trong quá trình phát triển
+ Chưa thực sự trưởng thành, chín chắn về nhận thức để có thể đưa ra những quyết định đúng đắn, hệ trọng
+ Yêu đương quá sớm dễ dẫn đến quan hệ tình dục sớm, để lại nhiều hậu quả tai hại đối với bản thân, gia đình và xã hội (người bị thiệt thòi nhiều nhất là các bạn nữ) + Những bạn yêu đương sớm thường sao nhãng việc học tập
- Yêu một lúc nhiều người, yêu để chứng tỏ khả năng chinh phục bạn khác giới hoặc yêu đương vì mục đích vụ lợi
- Có quan hệ tình dục trước hôn nhân
2 Hôn nhân
a) Hôn nhân là gì?
Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi đã kết hôn
b) Chế độ hôn nhân ở nước ta hiện nay
- Thứ nhất: Hôn nhân tự nguyện và tiến bộ
+ Tình yêu chân chính là cơ sở của hôn nhân tự nguyện và tiến bộ
+ Tự nguyện trong hôn nhân thể hiện qua việc cá nhân được tự do kết hôn theo luật định và không phủ nhận vai trò khuyên nhủ, cố vấn của gia đình, người thân và bạn bè
+ Hôn nhân tiến bộ là hôn nhân bảo đảm về mặt pháp lí
Trang 5+ Hôn nhân tự nguyện và tiến bộ còn thể hiện ở việc đảm bảo quyền tự do li hôn
- Thứ hai: Hôn nhân một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng
+ Hôn nhân một vợ một chồng là biểu hiện của tình yêu chân chính
+ Bình đẳng trong quan hệ vợ chồng là nguyên tắc cơ bản trong gia đình mới hiện nay Nguyên tắc này có nghĩa là vợ chồng có quyền và nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, điều này thể hiện trong quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản
3 Gia đình
a) Gia đình là gì?
Gia đình là một cộng đồng người chung sống và gắn bó với nhau bởi hai mối
quan hệ cơ bản là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống
b) Chức năng của gia đình
- Chức năng duy trì nòi giống
- Chức năng kinh tế
- Chức năng tổ chức đời sống gia đình
- Chức năng nuôi dưỡng, giáo dục con cái
c) Mối quan hệ gia đình và trách nhiệm của các thành viên
- Quan hệ giữa vợ và chồng: Quan hệ vợ chồng được hình thành dựa trên cơ sở
tình yêu và được pháp luật công nhận Vợ chồng phải có trách nhiệm chung thủy, yêu thương, quý trọng, chăm sóc, giúp đỡ nhau cùng xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc
- Quan hệ giữa cha mẹ và con cái: Cha mẹ có trách nhiệm yêu thương, nuôi
dưỡng và tạo điều kiện cho con cái được học tập nên người, không phân biệt đối xử với các con, tôn trọng ý kiến và quyền lợi hợp pháp của các con Cha mẹ có trách nhiệm dạy dỗ, giáo dục con cái trở thành người con hiếu thảo trong gia đình, là công dân có ích cho xã hội
Con cái có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo với cha mẹ, biết lắng nghe những lời khuyên bảo đúng đắn của cha mẹ, giữ gìn danh dự và truyền thống tốt đẹp của gia đình Đối với cha mẹ già, con cái có nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc chu đáo, không được có những hành vi ngược đãi, xúc phạm
- Quan hệ giữa ông bà và các cháu: Ông bà có trách nhiệm yêu thương, quan tâm
chăm sóc, giáo dục các cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu Cháu
có bổn phận yêu thương, kính trọng, hiếu thảo và có trách nhiệm phụng dưỡng ông
bà
- Quan hệ giữa anh, chị em: Anh chị em luôn có quan hệ gắn bó, vì vậy, giữa anh
chị em phải có trách nhiệm thương yêu, tôn trọng, đùm bọc và biết bảo ban, chăm sóc, giúp đỡ nhau trong cuộc sống
BÀI TẬP
1) Hoa mới học lớp 10, xinh đẹp và dịu dàng nên có nhiều chàng đến tìm hiểu Hoa
băn khoăn không biết lựa chọn ai Thấy vậy, Bình là bạn thân của Hoa khuyên Hoa: Mày dại thế, cứ “yêu” thử hai, ba chàng xem chàng nào hơn thì chọn lấy một chàng vừa đẹp, vừa giàu có để yêu thực sự
a) Em có đồng ý với ý kiến của Bình không? Vì sao?
b) Nếu là Hoa, em sẽ suy nghĩ và ứng xử như thế nào?
Trang 62) Hiện nay, trong học sinh có những bạn nam và nữ chơi thân với nhau và giúp đỡ
nhau trong học tập cũng như trong hoạt động hàng ngày Chúng ta có nên gán ghép
và cho rằng hai bạn đó yêu nhau hay không? Theo em, ở lứa tuổi này đã nên yêu
đương hay chưa? Tại sao?
3) Hiện nay, có một số người chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không
muốn đăng kí kết hôn vì ngại sự ràng buộc của pháp luật Em có đồng tình với cách
sống này không? Vì sao?
4) Ngọc tâm sự với Hoa: Tớ và anh ấy chia tay rồi
Hoa hỏi: Sao mà chia tay? Anh ấy làm gì không phải với cậu à?
Ngọc: Ừ Anh ấy không yêu tớ
Hoa: Sao cậu biết anh ấy không yêu cậu? Anh ấy nói thế à?
Ngọc: Không, nhưng nếu yêu tớ thì anh ấy phải chìu tớ chứ Đằng này, tớ muốn mua mấy bộ áo quần để đi chơi mà anh ấy không mua cho tớ Tớ mặc đẹp cũng là nghĩ cho anh ấy đấy chứ
Em có đồng ý với suy nghĩ của Ngọc không? Tại sao?
5) Có người nói: “Ngày nay tỉ lệ phụ nữ Nhật Bản sống độc thân là rất lớn Khi họ
có nghề nghiệp ổn định và có thể tự lo cho cuộc sống của bản thân thì họ cho rằng
có gia đình sẽ vướng bận và đánh mất tự do” Theo em liệu con người có thể sống
mà không cần có gia đình hay không? Tại sao?
6) (Đề thi HSG năm học 2015 – 2016) Một gia đình hạnh phúc không chỉ mang lại
những điều tốt đẹp cho mỗi thành viên mà còn trở thành tế bào lành mạnh của xã hội
a) Gia đình là gì? Một gia đình bất hòa thì sẽ ảnh hưởng như thế nào đối với các con?
b) Các thành viên trong gia đình cần có trách nhiệm và cách cư xử như thế nào để tạo dựng một gia đình hạnh phúc?
c) Em phải làm gì để xây dựng gia đình mình hòa thuận, yêu thương, hạnh phúc?
7) Tại sao nói: Tự do yêu đương là quyền của mỗi người, nhưng gia đình, nhà
trường, xã hội vẫn phải có trách nhiệm quan tâm, định hướng cho nam nữ bước vào tuổi thanh niên có được những quan niệm, nhận thức đúng đắn về tình yêu lứa đôi?
Trang 7CÔNG DÂN VỚI SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC
1 Lòng yêu nước
a) Lòng yêu nước là gì?
Lòng yêu nước là tình yêu quê hương, đất nước và tinh thần sẵn sàng đem hết
khả năng của mình phục vụ lợi ích của Tổ quốc
b) Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam
Yêu nước là một truyền thống đạo đức cao quý và thiêng liêng nhất của dân tộc Việt Nam, là cội nguồn của hàng loạt các giá trị truyền thống khác của dân tộc
*Biểu hiện:
- Tình cảm gắn bó với quê hương, đất nước Người Việt Nam yêu nước luôn
hướng về nguồn cội, về ông bà, cha mẹ, tổ tiên và quê hương mình (Dù ai đi ngược
về xuôi/ Nhớ ngày giỗ tổ mùng mười tháng ba; Quê hương nếu ai không nhớ/ Sẽ
không lớn nổi thành người)
- Tình yêu thương đối với đồng bào, giống nòi, dân tộc Đồng bào, giống nòi, dân
tộc là những gì thiêng liêng nhất gắn bó con người Việt Nam với nhau Mỗi người dân yêu nước luôn biết cảm thông sâu sắc với nỗi đau của đồng bào dân tộc, mong muốn đồng bào mình được ấm no hạnh phúc Hôm nay chiến tranh không còn nhưng thiên tai dịch họa thì luôn ập đến bất ngờ gây nên bao mất mát đau thương Biết bao tấm lòng nhân ái, nhường cơm sẻ áo, đùm bọc yêu thương giúp đỡ lẫn nhau xuất hiện (HS liên hệ thực tế)
- Lòng tự hào dân tộc chính đáng (HS tự liên hệ thực tế)
- Đoàn kết, kiên cường, bất khuất chống giặc ngoại xâm Đoàn kết là sức mạnh,
điều này thể hiện rõ nhất trong chiến tranh giành độc lập tự do của nhân dân ta trong những năm qua Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay chúng ta phải đoàn kết một lòng chống thiên tai, chống nghèo nàn lạc hậu, chống quan liêu tham nhũng lãng phí, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh (HS tự liên hệ thực tế)
- Cần cù và sáng tạo trong lao động (HS tự liên hệ thực tế)
2 Trách nhiệm xây dựng Tổ quốc
- Chăm chỉ, sáng tạo trong học tập, lao động; có mục đích, động cơ học tập đúng đắn
- Tích cực rèn luyện đạo đức, tác phong; sống trong sáng, lành mạnh, tránh xã các tệ nạn xã hội; biết đấu tranh với các biểu hiện lối sống lai căng, thực dụng, xa rời các giá trị văn hóa - đạo đức truyền thống của dân tộc
- Quan tâm đến đời sống chính trị, xã hội của địa phương, của đất nớc Thực hiện tốt mọi chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; đồng thời vận động mọi người xung quanh cùng thực hiện
- Tích cực tham gia góp phần xây dựng quê hương bằng những việc làm thiết thực, phù hợp với khả năng như: bảo vệ môi trường, phòng chống tệ nạn xã hội, xóa đói giảm nghèo, chống tiêu cực, tham nhũng
- Phê phán, đấu tranh với những hành vi đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc
Trang 83 Trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc
- Trung thành với Tổ quốc, với chế độ XHCN Cảnh giác trước mọi âm mưu chia
rẽ, xuyên tạc của các thế lực thù địch; phê phán, đấu tranh với những thái độ, việc làm gây tổn hại đến an ninh quốc gia, xâm phạm chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của
Tổ quốc
- Tích cực học tập, rèn luyện thân thể, giữ gìn vệ sinh, bảo vệ sức khoẻ
- Tham gia đăng ký nghĩa vụ quân sự khi đến tuổi; sẵn sàng lên đường làm nghĩa
vụ bảo vệ Tổ quốc
- Tích cực tham gia các hoạt động an ninh, quốc phòng ở địa phương; tham gia các hoạt động đền ơn đáp nghĩa các gia đình thương binh, liệt sĩ, các bà mẹ Việt Nam anh hùng do nhà trường, địa phương tổ chức
- Vận động bạn bè, người thân thực hiện tốt nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc
*Lưu ý: Lòng yêu nước là cơ sở, là động lực đạo đức của việc nhận thức và thực
hiện tốt trách nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Ngược lại, thực hiện tốt trách nhiệm xây dựng và bào vệ Tổ quốc là sự thể hiện lòng yêu nước của người công dân
BÀI TẬP
1) Anh trai Hùng có giấy gọi nhập ngũ Bố mẹ Hùng không muốn con đi bộ đội nên
bàn nhau tìm cách xin cho anh ở lại
Theo em, Hùng nên làm gì khi biết ý định của bố mẹ? Vì sao?
2) Thanh được địa phương cử và cấp kinh phí cho đi học để sau này trở về phục vụ
quê hương Nhưng sau khi học xong, Thanh đã tìm mọi cách để được ở lại thành
phố Nếu là bạn của Thanh, em sẽ làm gì?
3) Khi thảo luận về trách nhiệm bảo vệ đất nước trong giai đoạn hiện nay, bạn Thanh
cho rằng trong điều kiện hiện nay thì nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội mới là quan trọng, còn nhiệm vụ bảo vệ đất nước chỉ quan trọng khi đất nước còn đang
trong thời kì chiến tranh Em nghĩ như thế nào về ý kiến của bạn Thanh?
4) Bác Hồ đã dạy: “Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng
nhau giữ lấy nước”
Em hiểu thế nào về lời dạy của Bác? Theo em, chứng ta cần làm gì để thực hiện lời dạy của Bác?
5) Tại sao bảo vệ Tổ quốc lại được coi là quyền và nghĩa vụ thiêng liêng, cao quý
của mỗi công dân? Học sinh nên và cần làm gì để thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ thiêng liêng, cao quý đó?
6) Nhìn thấy các bạn đang làm tình nguyện giữ gìn trật tự an toàn giao thông đường
phố, Hà reo lên và nói với Mạnh: Thích thật, tuần tới mình cũng đăng kí tham gia vào đội tình nguyện của lớp
Mạnh: Tốt nhất là cậu ở nhà làm “tình nguyện” cho bố mẹ: nấu cơm, rửa bát, quét nhà, giặt quần áo Trời nắng lại ra đứng đường hít bụi, mệt người mà chẳng được gì cả!
Em đồng ý với quan điểm của ai? Tại sao?
Trang 9CÔNG DÂN VỚI MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẤP THIẾT CỦA NHÂN LOẠI
1 Ô nhiễm môi trường và trách nhiệm của công dân trong việc bảo vệ môi trường
a) Ô nhiễm môi trường
b) Trách nhiệm của công dân trong việc bảo vệ môi trường
Công dân có nghĩa vụ thực hiện tốt pháp luật và các chính sách của Nhà nước ta về bảo vệ môi trường Cụ thể là:
+ Giữ gìn trật tự, vệ sinh lớp học, trường học, nơi ở và nơi công cộng: không vứt rác, xả nước thải bừa bãi
+ Bảo vệ và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên: bảo vệ nguồn nước, bảo vệ các giống loài động, thực vật; không đốt phá rừng, khai thác khoáng sản một cách bừa bãi; không dùng chất nổ, điện, để đánh bắt thủy, hải sản; không tham gia vào các hành vi vận chuyển, mua bán động vật quý hiếm
+ Tích cực tham gia tổng vệ sinh trường lớp, nơi ở, đường làng, ngõ xóm; tích cực trồng cây, trồng rừng phủ xanh đất trống, đồi trọc
+ Có thái độ phê phán đối với các hành vi làm ảnh hưởng không tốt đến môi trường; phát hiện, tốt cáo những hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường
2 Sự bùng nổ dân số và trách nhiệm của công dân trong việc hạn chế sự bùng
nổ dân số
a) Sự bùng nổ dân số
b) Trách nhiệm của công dân trong việc hạn chế sự gia tăng dân số
- Nghiêm chỉnh thực hiện Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình của Nhà nước: không kết hôn sớm, không sinh con ở tuổi vị thành niên, thực hiện mỗi gia đình chỉ có từ 1 đến 2 con
- Tích cực tuyên truyền, vận động gia đình và mọi người xung quanh thực hiện tốt Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình của Nhà nước
3 Những dịch bệnh hiểm nghèo và trách nhiệm của công dân trong việc phòng ngừa, đẩy lùi những dịch bệnh hiểm nghèo
có thể gây hại cho cuộc sống của bản thân, gia đình và xã hội
+ Tích cực tham gia công tác tuyên truyền phòng tránh những bệnh hiểm nghèo; tuyên truyền phòng chống ma tuý, mại dâm và các tệ nạn xã hội khác trong cộng đồng
Trang 10BÀI TẬP 1) Tài nguyên thiên nhiên và môi trường có ý nghĩa như thế nào đối với cuộc sống
con người? Thực trạng tài nguyên thiên nhiên và môi trường hiện nay? Biện pháp bảo vệ?
2) Hãy kể về những hoạt động bảo vệ tài nguyên, môi trường và cho biết ý nghĩa của
những hoạt động đó đối với bản thân
3) Vì sao ô nhiễm môi trường, bùng nổ dân số, các dịch bệnh hiểm nghèo,… là
những vấn đề cấp thiết của nhân loại hiện nay? Nguyên nhân nào khiến chúng xuất
hiện vầ gây nguy hại cho cuộc sống của con người?
4) Hãy quan sát các sơ đồ sau:
1) Ô nhiễm môi trường -> bùng nổ dân số -> dịch bệnh hiểm nghèo
2) Bùng nổ dân số -> dịch bệnh hiểm nghèo -> ô nhiễm môi trường
3) Bùng nổ dân số -> ô nhiễm môi trường -> dịch bệnh hiểm nghèo
Trong 3 sơ đồ trên, sơ đồ nào thể hiện đúng nhất mối quan hệ nhân - quả giữa ba vấn đề cấp thiết của nhân loại? Tại sao?
5) Giả sử, em là giám đốc một công ty hóa chất Chất thải của sản phẩm mà công ty
em sản xuất rất độc hại có thể gây ung thư Tuy nhiên, nếu đầu tư vào việc xử lí chất
thải sẽ làm giảm 50% lợi nhuận của công ty Em nên xử lí như thế nào?
6) Vô tình em nghe thấy cuộc trao đổi giữa hai bạn Hồng và Hà:
Hồng: Này Hà, tớ còn nhớ cô giáo dạy GDCD từng dạy cho chúng mình là con người làm ra của cải vật chất, vậy sao hôm nay trong giờ GDCD cô lại bảo dân
số mà tăng quá nhanh thì sẽ dẫn tới đói nghèo
Hà: Ừ tớ cũng thấy vô lí làm sao ấy, đáng lẽ càng đông dân thì càng giàu nhanh chứ nhỉ
Em sẽ giải thích như thế nào về thắc mắc của Hồng và Hà?
7) Thế nào là bùng nổ dân số và hậu quả của bùng nổ dân số? Cần có giải pháp như
thế nào để khắc phục?
8) Những bệnh hiểm nghèo hiện nay đang đe dọa cuộc sống của con người như thế
nào? Cần có giải pháp gì để khắc phục?
9) Là công dân học sinh, em cần suy nghĩ và cần có những việc làm như thế nào về
các hoạt động góp phần phải quyết một số vấn đề cấp thiết của nhân loại do nhà trường tổ chức?
Trang 11a Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa
- Công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi cơ bản, toàn diện các hoạt động sản xuất từ sử
dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động dựa trên sự phát triển của công nghiệp cơ khí
- Hiện đại hóa là quá trình ứng dụng và trang bị những thành tựu khoa học và công nghệ
tiên tiến, hiện đại vào quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lí kinh tế - xã hội
=> Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện
các hoạt động kinh tế và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến, hiện đại nhằm tạo ra năng suất lao động xã hội cao
*Lưu ý: Ở nước ta, CNH phải gắn liền với HĐH vì ba lí do sau đây:
+ Cho đến nay, nhân loại đã trải qua hai cuộc cách mạng kĩ thuật Cuộc cách
mạng kĩ thuật lần thứ nhất gắn với khái niệm CNH (tức là quá trình biến một nước nông nghiệp thành nước công nghiệp), gắn với quá trình chuyển từ lao động dựa trên công cụ thủ công là chính lên lao động dựa trên công cụ cơ khí Cuộc cách mạng kĩ thuật lần thứ hai (cách mạng khoa học – công nghệ hiện đại), gắn với khái niệm HĐH (tức là quá trình trang bị kĩ thuật – công nghệ của một nước ngang trình độ kĩ thuật – công nghệ mà thời đại hiện có), gắn với quá trình chuyển từ lao động dựa trên dựa trên công cụ cơ khí hóa lên lao động dựa trên công cụ tự động hóa và sử dụng rộng rãi người máy
+ Nước ta bước vào CNH với điểm xuất phát thấp, muốn nhanh chóng thu hẹp khoảng cách lạc hậu so với các nước đi trước, khi tiến hành CNH đòi hỏi phải phát triển theo mô hình CNH rút ngắn về thời gian, do đó phải gắn CNH với HĐH Nói cách khác, do yêu cầu phải rút ngắn khoảng cách tụt hậu của nước ta so với các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới
+ Xu hướng toàn cầu hóa đã mở ra cơ hội cho các nước đi sau, trong đó có nước ta, thực hiện mô hình CNH rút ngắn thời gian
b Tính tất yếu khách quan và tác dụng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
- Tính tất yếu khách quan của công nghiệp hóa, hiện đại hóa:
+ Do yêu cầu phải xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội
(*Lưu ý: Ở nước ta, muốn đi theo mô hình CNH, phát triển rút ngắn thì việc xây dựng cơ sở vật chất – kĩ thuật của CNXH bằng 2 cách:
Cách 1: Thông qua việc ứng dụng những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại để tự tạo ra cơ sở vật chất – kĩ thuật, cách này gọi là « nội sinh hóa » cơ sở vật chất – kĩ thuật
Trang 12Cách 2: Thông qua nhận chuyển giao kĩ thuật, công nghệ mới từ các nước tiên tiến vào nước ta, cách này được gọi là « ngoại sinh hóa » cơ sở vật chất – kĩ thuật.)
+ Do yêu cầu phải rút ngắn khoảng cách tụt hậu về kinh tế, kỹ thuật công nghệ giữa nước ta với các nước trên khu vực và thế giới
+ Do yêu cầu phải tạo ra năng suất lao động xã hội cao, đảm bảo cho sự tồn tại
và phát triển của xã hội
- Tác dụng to lớn và toàn diện của công nghiệp hóa, hiện đại hóa:
+ Tạo điều kiện để phát triển lực lượng sản xuất và tăng năng suất lao động xã hội, thúc đẩy tăng cường và phát triển kinh tế, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và nâng cao đời sống nhân dân
+ Tạo ra lực lượng sản xuất mới làm tiền đề cho việc củng cố quan hệ sản xuất XHCN, tăng cường vai trò của Nhà nước XHCN, tăng cường mối quan hệ liên minh giữa công nhân – nông dân – trí thức
+ Tạo tiền đề hình thành và phát triển nền văn hóa mới XHCN – nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
2 Nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta
a Phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất
- Thực hiện cơ khí hóa nền sản xuất xã hội, bằng cách chuyển nền kinh tế từ chỗ dựa trên kĩ thuật thủ công sang dựa trên kĩ thuật cơ khí, chuyển nền văn minh nông nghiệp sang nền văn minh công nghiệp
- Áp dụng những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại vào các ngành của nền kinh tế quốc dân Thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại thường gắn với
« hiện đại hóa », gắn với cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, gắn với bước chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh hậu công nghiệp
- Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong quá trình CNH, HĐH đất nước, thực hiện bằng cách gắn CNH, HĐH với phát triển kinh tế tri thức
b Xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý, hiện đại và hiệu quả
- Cơ cấu kinh tế là tổng thể hữu cơ giữa cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh
tế và cơ cấu thành phần kinh tế, trong đó, cơ cấu ngành kinh tế là quan trọng nhất vì nó
là cốt lõi của cơ cấu kinh tế Thực hiện nội dung này thông qua quá trình chuyển dịch
cơ cấu kinh tế
- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự chuyển đổi từ cơ cấu kinh tế lạc hậu, kém hiệu quả và bất hợp lí, sang một cơ cấu kinh tế hợp lí, hiện đại và hiệu quả
Xu hướng của sự chuyển dịch này là đi từ cơ cấu kinh tế nông nghiệp lên cơ cấu kinh tế công, nông nghiệp và dịch vụ hiện đại
Đi đôi với chuyển dịch cơ cấu kinh tế phải chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng CNH, HĐH gắn với phát triển kinh tế tri thức Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển kinh tế tri thức là tiền đề chi phối xu hướng chuyển dịch cơ cấu lao động trong từng thời kỳ ở nước ta
c Củng cố và tăng cường địa vị chủ đạo của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa
và tiến tới xác lập địa vị thống trị của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong toàn
bộ nền kinh tế quốc dân
Địa vị chủ đạo của quan hệ sản xuất XHCN quyết định tính chất XHCN của lực lượng
sản xuất, của CNH, HĐH Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất thông qua CNH,
Trang 13HĐH càng củng cố và tăng cường địa vị chủ đạo của quan hệ sản xuất XHCN trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân
3 Trách nhiệm của công dân đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
- Nhận thức đúng đắn về tính tất yếu khách quan và tác dụng to lớn của CNH, HĐH đất nước
- Trong sản xuất, kinh doanh cần lựa chọn ngành, mặt hàng có khả năng cạnh tranh cao, phù hợp với nhu cầu của thị trường trong nước và thế giới, nhất là khi nước
ta là thành viên của WTO
- Tiếp thu và ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại vào sản xuất để tạo
ra nhiều sản phẩm chất lượng cao, giá thành thấp, có khả năng chiếm lĩnh thị tường nhằm tối
đa hóa lợi nhuận
- Thường xuyên học tập nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn, nghiệp vụ theo hướng hiện đại, đáp ứng nguồn lao động có kĩ thuật cho sự nghiệp CNH, HĐH, gắn với phát triển kinh tế tri thức
BÀI TẬP: Là học sinh, em cần phải làm gì để trở thành người lao động đáp ứng được
yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước ?
(Gợi ý đáp án: HS cần nêu tinh thần quyết tâm học tập, rèn luyện để trang bị cho mình
kiến thức cần thiết, sau này lớn lên sẽ công tác trong lĩnh vực nào cũng có thể đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước.)
Trang 14CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
1 CNXH và những đặc trưng cơ bản của CNXH ở Việt Nam
a CNXH là giai đoạn đầu của xã hội CSCN
- Lịch sử phát triển của XH loài người trải qua 5 chế độ xh từ thấp đến cao: + XH Cộng sản nguyên thuỷ
+ XH Chiếm hữu nô lệ
+ Giai đoạn đầu (giai đoạn thấp - CNXH): Sự phát triển của lực lượng sản xuất
mới đạt tới giới hạn đảm bảo cho xã hội thực hiện nguyên tắc phân phối “Làm theo năng lực, hưởng theo lao động”
+ Giai đoạn sau (giai đoạn cao - XH CSCN): Sự phát triển mạnh mẽ xủa nền
sản xuất xã hội, đặc biệt là sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ tạo ra năng suất lao động rất cao và ngày càng tăng, các nguồn của cải dồi dào, xã hội có đủ điều kiện vật chất và tinh thần để thực hiện nguyên tắc phân phối “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”
b Những đặc trưng cơ bản của CNXH ở Việt Nam
- Là một xã hội dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh;
- Do nhân dân làm chủ;
- Có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên LLSX hiện đại và QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX;
- Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc;
- Con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện;
- Các dân tộc trong cộng đồng VN bình đẳng, đoàn kết, tương trợ và giúp đỡ nhau cùng tiến bộ;
- Có nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới
sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản;
- Có quan hệ hữu nghị và hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới
2 Quá độ lên CNXH ở nước ta
a Tính tất yếu khách quan đi lên CNXH ở Việt Nam
Sau khi hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn con đường phát triển tiếp theo là đi lên CNXH bỏ qua chế độ TBCN Đây là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng và nhân dân ta Bởi vì:
+ Chỉ có đi lên CNXH thì đất nước mới thực sự độc lập
+ Chỉ có CNXH mới xoá bỏ được áp bức, bóc lột
+ Đi lên CNXH mới có cuộc sông ấm no, tự do và hạnh phúc; mọi người có điều kiện phát triển toàn diện
Trang 15=>Như vậy tất yếu đi lên CNXH bỏ qua giai đoạn phát triển TBCN là sự lựa chọn đúng đắn của Đảng và nhân dân ta, là xu thế phát triển tất yếu của thời đại
*Lưu ý: Quan niệm về các kiểu quá độ lên CNXH:
- Theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin, từ xã hội tư bản hay tiền tư bản lên CNXH tất yếu đều phải trải qua một thời kỳ quá độ - gọi là thời kỳ quá độ lên CNXH Thời kì này bắt đầu từ khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền nhà nước và kết thúc khi xây dựng xong về cơ bản cơ sở vật chất –
kĩ thuật của CNXH Sở dĩ phải trải qua một thời kỳ quá độ như vậy là vì: ngay sau khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền nhà nước, chúng ta vẫn chưa có CNXH với đầy đủ và hoàn chỉnh những đặc trưng của nó Ví dụ như:
+ Chưa có nền đại công nghiệp – cơ sở vật chất kĩ thuật của CNXH
+ Chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân cũng phải qua một quá trình cải tạo và xây dựng mới có được
- Các nhà kinh điển của CNXH khoa học đã nêu ra hai kiểu quá độ lên CNXH: + Quá độ trực tiếp từ CNTB lên CNXH Đây là kiểu quá độ lên CNXH của các nước đã qua giai đoạn phát triển TBCN (VD như nước Nga – Liên Xô cũ)
+ Quá độ gián tiếp từ xã hội tiền tư bản lên CNXH không qua chế độ TBCN Đây là kiểu quá độ lên CNXH của những nước chưa qua giai đoạn phát triển TBCN (VD như: Việt Nam (từ 1945 đến nay); Trung Quốc (từ 1949 đến nay); Cuba (từ 1959 đến nay), ) Vì chưa qua giai đoạn phát triển của CNTB, cho nên nền kinh tế của những nước này còn ở trình độ kém phát triển, lạc hậu Do đó, thời kì quá độ lên CNXH của những nước này tất yếu sẽ khó khăn hơn, gian khổ hơn và lâu dài hơn so với những nước đã qua giai đoạn phát triển TBCN
b Đặc điểm thời kì quá độ lên CNXH ở nước ta
- Chính trị: Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản VN đối với xã hội ngày càng được tăng cường; Nhà nước XHCN VN ngày càng được củng cố và hoàn thiện để trở thành Nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân
- Kinh tế: Do lực lượng sản xuất còn ở trình độ phát triển thấp, lại chưa đồng
đều nền trong thời kỳ này nền kinh tế ở nước ta là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, phát triển theo định hướng XHCN; trong đó thành phần kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo
- Tư tưởng, văn hóa: còn tồn tại nhiều loại, nhiều khuynh hướng tư tưởng, văn hóa khác nhau Bên cạnh những tư tưởng, văn hóa XHCN vẫn còn tồn tại những tàn
dư tư tưởng và văn hóa của chế độ cũ
- Xã hội: Do đặc điểm kinh tế trên đây quy định, trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta còn tồn tại nhiều giai cấp, tầng lớp khác nhau, trong đó, giai cấp công nhân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản là hạt nhân đoàn kết các giai cấp, tầng lớp trong xã hội để xây dựng thành công CNXH
Trang 16CHÍNH SÁCH TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
1 Tình hình tài nguyên, môi trường ở nước ta hiện nay
- Về tài nguyên: Khoáng sản có nguy cơ cạn kiệt, diện tích rừng đang bị thu hẹp, nhiều loài động, thực vật quý hiếm đã bị xóa sổ hoặc đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, chất lượng đất suy giảm, đất canh tác bị thu hẹp dần, tài nguyên biển ở vùng gần bờ cũng suy giảm đáng kể
- Về môi trường: Ô nhiễm nước, không khí và đất đã xuất hiện ở nhiều nơi, nhiều vấn đề vệ sinh môi trường đã phát sinh ở cả thành thị và nông thôn Môi trường biển bắt đầu bị ô nhiễm, trước hết là do khai thác dầu Các sự cố môi trường như bão, lụt, hạn hán ngày càng tăng lên
2 Mục tiêu, phương hướng cơ bản của chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường
- Mục tiêu: Sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh
học, từng bước nâng cao chất lượng môi trường, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân
- Phương hướng cơ bản:
+ Tăng cường công tác quản lí của Nhà nước về bảo vệ môi trường từ trung
ương đến địa phương Hoàn chỉnh hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường; ban hành
các chính sách về phát triển kinh tế phải gắn với bảo vệ môi trường; mọi tài nguyên đưa vào sử dụng đều phải nộp thuế hoặc trả tiền thuê
+ Thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, xây dựng ý thức trách nhiệm bảo vệ
TN, MT cho mọi người dân Nhà nước tạo điều kiện để mọi người tiếp nhận được các
thông tin về môi trường, xây dựng nếp sống vệ sinh, tiết kiệm, đẩy mạnh các phong trào quần chúng tham gia bảo vệ môi trường
+ Coi trọng công tác nghiên cứu khoa học và công nghệ, mở rộng hợp tác quốc
tế, khu vực trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, tham gia các chương trình hợp tác để
giải quyết các vấn đề về bảo vệ môi trường chung với các quốc gia có liên quan
+ Chủ động phòng ngừa ngăn chặn ô nhiễm, cải thiện MT, bảo tồn thiên nhiên
Nhà nước áp dụng những biện pháp hiệu quả để tăng tỉ lệ che phủ rừng, bảo vệ động, thực vật, nhất là những động, thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng, xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, bảo vệ đa dạng sinh học, chống ô nhiễm đất, nước, không khí
+ Khai thác, sử dụng hợp lí, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên Trước mắt, chúng
ta cần chấm dứt tình trạng khai thác bừa bãi gây lãng phí tài nguyên rừng, suy thoái đất và ô nhiễm môi trường
+ Áp dụng công nghệ hiện đại để khai thác tài nguyên và xử lí chất thải, rác,
bụi, tiếng ồn, nhất là ở các thành phố lớn
3 Trách nhiệm của công dân đối với chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường
- Chấp hành chính sách và pháp luật về bảo vệ TN, MT
- Tích cực tham gia vào các hoạt động bảo vệ TN, MT
- Vận động mọi người cùng thực hiện; đồng thời chống lại các hành vi vi phạm pháp luật về tài nguyên và bảo vệ môi trường
Trang 17CHÍNH SÁCH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO, KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, VĂN HOÁ
1 Chính sách giáo dục và đào tạo
a Nhiệm vụ của giáo dục và đào tạo
Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài nhằm phát triển tiềm
năng trí tuệ, cung cấp cho đất nước nguồn lao động có chất lượng cao
b Phương hướng cơ bản để phát triển giáo dục và đào tạo
- Nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo Muốn vậy, chúng ta phải
thực hiện giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phương pháp dạy học; cơ cấu tổ chức,
cơ chế quản lí, có chính sách đúng đắn trong việc phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng nhân tài
- Mở rộng qui mô giáo dục Trên cơ sở chất lượng và hiệu quả, gắn với yêu cầu
phát triển kinh tế - xã hội, Nhà nước mở rộng quy mô giáo dục từ giáo dục mầm non đến giáo dục đại học, tăng nhanh dạy nghề và trung cấp chuyên nghiệp
- Ưu tiên đầu tư cho giáo dục Nhà nước huy động mọi nguồn lưc để phát triển
giáo dục và đào tạo, xây dựng cơ sở vật chất cho các trường học, thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa nhà trường
- Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục Đây là vấn đề mang ý nghĩa nhân
văn sâu sắc của sự nghiệp giáo dục nước ta, bảo đảm học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân, tạo mọi điều kiện để người nghèo có cơ hội học tập, người giỏi được phát huy tài năng
- Xã hội hoá sự nghiệp giáo dục Phát triển giáo dục là sự nghiệp của Nhà nước
và của toàn dân, vì vậy cần đa dạng hóa các loại hình trường và các hình thức giáo dục, xây dựng xã hội học tập đáp ứng nhu cầu học thường xuyên, học suốt đời của nhân dân
- Tăng cường hợp tác quốc tế về giáo dục và đào tạo Tiếp cận chuẩn mực giáo
dục tiên tiến của thế giới phù hợp với yêu cầu phát triển của nước ta, tham gia đào tạo nhân lực khu vực và thế giới
2 Chính sách khoa học và công nghệ
a Nhiệm vụ của khoa học và công nghệ
+ Giải đáp kịp thời những vấn đề lí luận và thực tiễn do cuộc sống đặt ra;
+ Cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước;
+ Đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân; + Nâng cao trình độ quản lí, hiệu quả của hoạt động KH và CN
b Phương hướng cơ bản để phát triển khoa học và công nghệ
- Đổi mới cơ chế quản lí KH và CN nhằm khai thác mọi tiềm năng sáng tạo
trong nghiên cứu khoa học, lí luận Nhà nước đầu tư ngân sách vào các chương trình nghiên cứu quốc gia đạt trình độ khu vực và thế giới; huy động các nguồn lực để đi nhanh vào một số lĩnh vực sử dụng công nghệ cao, công nghệ tiên tiến
- Tạo thị trường cho KH và CN Để có thị trường khoa học và công nghệ, nước
ta phải tạo ra một môi trường cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy việc áp dụng tiến bộ khoa
Trang 18học và công nghệ, đổi mới công nghệ, hoàn thiện cơ sở pháp lí và nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật về sở hữu trí tuệ, trọng dụng nhân tài
- Xây dựng tiềm lực cho KH và CN, tập trung ngiên cứu cơ bản định hướng ứng
dụng Nhà nước coi trọng việc nâng cao chất lượng, tăng thêm số lượng đội ngũ cán
bộ khoa học; tăng cường cơ sở vật chất – kỹ thuật; đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học và công nghệ
- Tập trung vào các nhiệm vụ trọng tâm của khoa học và công nghệ, đẩy mạnh
nghiên cứu các lĩnh vực khoa học xã hội, ứng dụng, chuyển giao công nghệ phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, phát triển công nghệ thông tin, công nghệ sinh học
và công nghệ vật liệu mới
3 Chính sách văn hoá
a Nhiệm vụ của văn hoá: Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
b Phương hướng cơ bản để xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc
- Làm cho Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo
trong đời sống tinh thần của nhân dân
+ Chủ nghĩa Mác - Lênin giúp ta nhận thức đúng đắn các quy luật của tự nhiên,
xã hội và tư duy để xây dựng xã hội mới
+ Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự vận dụng sáng tạo Chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể nước ta và trở thành những giá trị tinh thần, tài sản quí báu của dân tộc ta Những giá trị ấy đã và đang cổ vũ dân tộc ta trong công cuộc xây dựng, bảo vệ
Tổ quốc và xây dựng nền văn hóa mới
- Kế thừa, phát huy những di sản và truyền thống văn hóa dân tộc
+ Phải kế thừa, phát huy những giá trị tinh thần, đạo đức, thẩm mĩ, văn hóa, nghệ thuật, thuần phong mĩ tục của dân tộc
+ Đảng, Nhà nước ta coi trọng việc bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử, di sản văn hóa và danh lam thắng cảnh của đất nước
- Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại
+ Tiếp thu những tư tưởng tiến bộ, nhân đạo, những thành tựu của nhân loại để làm giàu cho trí tuệ, tâm hồn người Việt Nam
+ Ngăn chặn sự xâm nhập của văn hóa độc hại, tệ sùng bái đồng tiền, coi thường đạo lí, các giá trị nhân văn, kiên quyết chống các hủ tục, bài trừ mê tín dị đoan
- Nâng cao hiểu biết và mức hưởng thụ văn hóa, phát huy tiềm năng sáng tạo
văn hóa của nhân dân
+ Bảo đảm dân chủ, tự do cho mọi sáng tạo văn hóa , văn học nghệ thuật, cổ vũ cái đúng, cái đẹp, phê phán cái ác, cái thấp hèn
+ Nêu cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng lối sống mới
4 Trách nhiệm công dân đối với chính sách giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hoá
(Sgk - học sinh tự liên hệ)
Trang 19CHÍNH SÁCH QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH
1.Vai trò và nhiệm vụ của quốc phòng và an ninh
a Vai trò của quốc phòng và an ninh: Trực tiếp giữ gifnvaf bảo vệ vững chắc Tổ
quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa
b Nhiệm vụ của quốc phòng và an ninh
- Xây dựng nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân vững mạnh toàn diện;
- Bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc;
- Bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ XHCN;
- Bảo vệ an ninh chính trị, an ninh kinh tế, văn hoá tư tưởng và an ninh xã hội;
- Duy trì trật tự kỉ cương, an toàn xã hội;
- Góp phần giữ vững và ổn định chính trị của đất nước, ngăn chặn, đẩy lùi và làm thất bại mọi âm mưu, hoạt động chống phá của các thế lực thù địch, không để bị động, bất ngờ Coi trọng nhiệm vụ bảo đảm an ninh chính trị nội bộ
2 Những phương hướng cơ bản nhằm tăng cường quốc phòng và an ninh
- Phát huy sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, của hệ thống
chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng
+ Nền quốc phòng và an ninh của ta là nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân, bảo vệ lợi ích của nhân dân nên phát huy được sức mạnh tổng hợp của dân tộc và sức mạnh thời đại
+ Sức mạnh tổng hợp do nhiều yếu tố tạo nên, nhưng yếu tố có ý nghĩa quyết định là sức mạnh dân tộc, con người, chính trị, tinh thần mà biểu hiện tập trung ở sức mạnh của khối đoàn kết toàn dân, của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng
- Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại
+ Sức mạnh dân tộc bao gồm những truyền thống tốt đẹp, sức mạnh của văn hóa tinh thần và sức mạnh vật chất của dân tộc
+ Sức mạnh thời đại là sức mạnh của KH và CN, sức mạnh của các lực lượng tiến bộ và cách mạng trên thế giới
- Kết hợp quốc phòng với an ninh
+ Là kết hợp sức mạnh của lực lượng và thế trận QP với sức mạnh của lực lượng và thế trận an ninh
+ Lực lượng QP toàn dân và AN nhân dân bao gồm: con người, phương tiện vật chất và các khả năng khác của dân tộc
+ Thế trận QP và AN nhân dân là việc tổ chức hợp lí lực lượng trên địa bàn của
cả nước, trong từng địa phương
- Kết hợp KT – XH với quốc phòng và an ninh
+ Ta thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc tất yếu phải kết hợp KT với QP và AN
+ Chiến lược phát triển KT – XH phải gắn với chiến lược QP và AN, chiến lược QP và AN phục vụ cho chiến lược KT – XH