Truyền động thủy lực và khí nén

đ ng hai bánh xe ma sát.

L I NÓI U

Môn “Truy n đ ng th y l c và khí nén” là m t trong nh ng môn h c quan tr ng c a

ch ng trình đào t o h c viên cao h c ngành K thu t c khí Bài gi ng này đ c biên so n

nh m đáp ng nhu c u c a h c viên cao h c khoa C khí Tr ng đ i h c Th y L i v sách tài

li u chuyên ngành

Bài gi ng “Truy n đ ng th y l c và khí nén” g m 05 ch ng có n i dung đ c p đ n các khái ni m c b n c a truy n đ ng th y khí; c u thành c a m t h th ng truy n đ ng th y khí; t ng h p và phân tích h th ng truy n đ ng th y khí; các h th ng đi u khi n c b n và nâng cao trong truy n đ ng th y khí; và h th ng đi u khi n servo

Bài gi ng “ Truy n đ ng th y l c và khí nén” s ph c v t t cho vi c h c t p, gi ng

d y và nghiên c u c a h c viên và gi ng viên khoa C khí nói riêng và sinh viên Tr ng i

h c Th y L i nói chung

Nhóm tác gi biên so n xin chân thành c m n các b n đ ng nghi p và các cán b

gi ng d y B môn Máy xây d ng, khoa C khí, tr ng i h c Th y L i, đã đ c và góp ý cho tài li u này

Nhóm tác gi xin chân thành c m n các đ c gi , các b n đ ng nghi p ti p t c góp ý

ki n đ tài li u ngày càng hoàn ch nh h n, đáp ng yêu c u h c t p và nghiên c u c a b n đ c

GVC Nguy n H u Tu n

2.3.1 Các đ c tính làm vi c c a xy lanh th y l c 56 2.3.2 Các ki u l p xy lanh và các liên k t c khí 58

3.2.9 H th ng hãm đ ng c th y l c 92

3.2.12 i u khi n xy lanh tác đ ng hai chi u b ng van phân ph i đóng m b ng khí nén 94

3.2.13 H th ng đi u khi n chu k ho t đ ng c a xy lanh theo th i gian 95

3.2.15 H th ng đi u khi n b ng hai tay đ đ m b o an toàn 96

4.3.6 B đ m, b đ m th i gian và s chuy n đ ng qua l i c a xy lanh th y l c 111

CH NG 1

GI I THI U CHUNG

1.1.1 K thu t truy n đ ng th y khí

K thu t truy n đ ng th y khí là l nh v c công ngh liên quan đ n vi c t o ra, đi u

khi n, và truy n n ng l ng b ng ch t l ng và ch t khí có áp su t cao Ng i ta nói r ng k

thu t truy n đ ng th y khí chính là s c m nh làm chuy n đ ng ngành công nghi p S d nói

nh v y là b i vì k thu t truy n đ ng th y khí đ c ng d ng đ t o ra l c đ y, kéo, đi u

khi n ho c d n đ ng h u nh t t c các lo i máy c a công nghi p hi n đ i Ví d , h th ng lái

và phanh ô tô, phóng tàu v tr , di chuy n đ t, thu ho ch mùa màng, khai thác than, d n đ ng

các máy công c , đi u khi n máy bay, ch bi n th c n, th m chí c hàn r ng trong y t Trong

th c t h u nh không th tìm th y m t s n ph m ch t o máy nào mà không liên quan đ n k

thu t truy n đ ng th y khí b ng cách nào đó m t giai đo n nào đó trong quá trình s n su t

ho c phân ph i

Hình 1-1 C a xích

d n đ ng b ng th y

l c

K thu t truy n đ ng th y khí đ c g i là k thu t th y l c khi môi ch t công tác là

ch t l ng và đ c g i là k thu t khí nén khi môi công tác là ch t khí Vì v y k thu t truy n

đ ng th y khí là thu t ng chung dùng cho c th y l c và khí nén Các h th ng th y l c dùng

ch t l ng nh d u m , d u t ng h p, và n c Ch t l ng th y l c đ u tiên đ c dùng là n c

vì nó đã có s n Tuy nhiên, n c có nhi u nh c đi m Nó d đông đ c khi l nh, bôi tr n kém,

và có xu h ng làm g các b ph n b ng kim lo i D u th y l c t t h n nhi u và do đó đ c s

d ng r ng rãi thay cho n c Các h th ng khí nén s d ng không khí nh là môi ch t vì không

khí r t d i dào và d x vào khí quy n sau khi làm vi c

Có hai lo i các h th ng th y khí: đó là h th ng v n t i và h th ng truy n đ ng th y

khí

Các h th ng v n t i th y khí ch có nhi m v v n chuy n ch t l ng và ch t khí t n i này đ n n i khác đ th c hi n m c tiêu nào đó Ví d nh các tr m b m c p n c n, các đ ng

ng v n chuy n khí đ t t i cho các h gia đình và các h th ng x lý hóa h c trong đó các thành

ph n hóa h c đ c d n đ n t các đ a đi m khác nhau đ tác đ ng v i nhau

Các h th ng truy n đ ng th y khí đ c thi t k đ c bi t đ th c hi n công Công đ c

th c hi n b i ch t l ng cao áp tác d ng tr c ti p lên xy lanh ho c mô t th y khí Xy lanh th y

khí sinh ra m t l c d n đ n s chuy n đ ng th ng t nh ti n, ng c l i m t mô t th y khí sinh

ra m t mô men xo n d n đ n chuy n đ ng quay Vì v y, trong m t h th ng truy n đ ng th y khí, các xy lanh và mô t (g i là các c c u ch p hành) t o ra l c đ th c hi n m t công mong

mu n T t nhiên, c ng còn c n ph i có thêm các ph n t đi u khi n khác nh các van đ đ m

b o r ng công đ c th c hi n d dàng, chính xác, hi u qu và an toàn

Các ch t l ng là m t môi ch t r t c ng v ng đ truy n công su t và vì th có th ho t

đ ng d i áp su t cao đ sinh ra các l c và mô men xo n r t l n và d n đ ng các t i v i đ

chính xác r t cao Hình 1-1 mô t m t cái c a xích d n đ ng b ng th y l c r t lý t ng đ c t

t a cây l n t b đ ng trên cao c ng nh các công vi c c t b khác Các c a xích này th ng

đ c các công nhân đi n làm vi c d c theo đ ng t i đi n s d ng vì chúng nh , tin c y,

không n và an toàn h n các c a dùng ngu n n ng l ng x ng d u C a xích dùng đ ng c

Hình 1-2 mô t bàn tay khéo léo đ c đi u khi n b ng khí nén Bàn tay đ c thi t k

đ nghiên c u s khéo léo c a tay máy và thao tác c a con ng i trong các ng d ng nh ng i

máy và kh n ng xúc giác Các c c u ch p hành khí nén t o cho bàn tay kh n ng c m n m và

thao tác nh bàn tay ng i Các đ c tính ho t đ ng ch y u bao g m t c đ cao trong vi c th c

Hình 1-2 Bàn tay k x o đ c đi u

khi n b ng khí nén

Ví d : h th ng th y khí có th truy n công su t m t cách kinh t kho ng cách l n h n lo i

truy n đ ng c khí, nh ng l i ng n h n nhi u so v i các h th ng truy n đ ng đi n

Bí quy t v thành công và ng d ng r ng rãi c a k thu t truy n đ ng th y khí là tính

linh ho t và d đi u khi n c a nó H th ng truy n đ ng th y khí không b c n tr b i hình

d ng hình h c c a máy móc nh các h th ng c khí N ng l ng c ng có th đ c truy n

đ l n b t k vì các h th ng th y khí không b gi i h n b i các h n ch v t lý c a v t li u nh

các h th ng đi n Ví d : đ c tính c a nam châm đi n b h n ch b i gi i h n bão hòa t thông

c a thép Công su t truy n c a h th ng th y khí ch b h n ch b i đ b n c h c c a v t li u (nh thép) dùng cho m i ph n t

Công nghi p đang ph thu c ngày càng nhi u vào vào k thu t t đ ng hóa đ t ng

n ng su t i u này bao g m đi u khi n t xa và đi u khi n tr c ti p các ho t đ ng s n xu t,

các quy trình ch t o máy và v n chuy n v t li u K thu t truy n đ ng th y khí r t thích h p

cho các ng d ng t đ ng hóa này vì có b n u đi m c b n sau:

Hình 1-5 Ho t đ ng b ng th y l c c a bánh xe càng m i máy bay

(1) i u khi n d dàng và chính xác B ng vi c dùng các c n g t và nút n nên ho t

đ ng c a h th ng th y khí d kh i đ ng, d ng, t ng ho c gi m t c đ , và v trí các l c đ t o

nên công su t mong mu n v i dung sai ch kho ng 1/1000 inch Hình 1-5 mô t h th ng truy n

đ ng th y khí cho phép phi công nâng ho c h càng m i máy bay Khi phi công đi u ch nh c n

g t nh c a m t van đi u khi n theo m t chi u, d u có áp ch y đ n m t đ u c a xy lanh đ h

càng khi ti p đ t co bánh v ng i phi công g t c n van theo chi u ng c l i, cho phép d u

ch y vào đ u kia c a xy lanh

(2) Khu ch đ i l c M t h th ng th y khí (không s d ng các bánh r ng, puli và tay

đòn c ng k nh) có th t ng các l c lên nhi u l n m t cách đ n gi n và hi u qu t m t vài ch c gam lên hàng tr m t n đ u ra Hình 1-6 mô t m t ng d ng n i c n d n đ ng có công su t

r t l n đ v n chuy n nh ng khúc g to Trong tr ng h p này, m t bàn quay đ c d n đ ng

b ng m t đ ng c th y l c, có th mang t i 20.000 lb v i bán kính 10-ft, t ng ng v i mô

men quay là 200.000lb.ft đi u ki n ho t đ ng khó kh n

Hình 1-6 Bàn quay đ c d n đ ng b ng th y l c đ v n chuy n các khúc g l n

(3) L c hay mô men không đ i Ch có h th ng truy n đ ng th y khí m i có kh n ng

cung c p l c hay mô men không đ i không ph thu c vào s thay đ i v n t c i u này đ c

th c hi n dù là công đ di chuy n m t vài inch trong m t gi , hay vài tr m inch trong m t phút,

m t vài vòng quay trong m t gi , hay hàng ngàn vòng quay trong m t phút Hình 1-7 mô t

m t ng d ng trong h i d ng h c liên quan đ n th m dò và phát tri n các ngu n l i c a đ i

d ng vì l i ích c a nhân lo i i u quan tr ng là ng i đi u khi n duy trì m t l c gi c đ nh

thông qua vi c đi u khi n tay n m

Hình 1-7 ng

d ng truy n đ ng

th y khí trong h i

d ng h c

(4) n gi n, an toàn, kinh t Nói chung, các h th ng th y khí s d ng ít các b ph n

h n so v i các h th ng đi n và c khí Vì v y, b o d ng và v n hành chúng đ n gi n h n

i u này làm t ng đ an toàn, nh g n, và tin c y Hình 1-8 mô t m t h th ng đi u khi n lái

đ c thi t k cho xe v n t i C m lái (g n v i tr lái ch ra Hình 1-8) bao g m m t van phân

ph i đi u khi n b ng tay và m t ti t l u trong cùng m t v Vì c m lái đ c k t n i hoàn

toàn b ng ch t l ng nên các liên k t c khí, n i tr c nhi u chi u, tr c, h p gi m t c v.v…b

lo i b i u này làm cho h th ng nh g n và đ n gi n H n n a, h th ng đi u khi n lái yêu

c u mô men xo n r t nh

Các l i ích khác c a h th ng th y khí là chuy n đ ng đ o chi u nhanh, t đ ng b o v

ch ng l i quá t i, và đi u khi n vô c p v n t c Các h th ng th y khí c ng có t s công su t

trên tr ng l ng cao nh t trong các ngu n n ng l ng đã bi t

Nh c đi m c a k thu t truy n đ ng th y khí

M c dù có nhi u u đi m nh trên, k thu t truy n đ ng th y khí c ng có nh ng h n

ch trong ng d ng Ví d , d u th y l c d gây b n, và rò r là không th tránh kh i ng

ng th y l c có th v , làm b th ng cho ng i do các tia d u t c đ cao và các m u kim lo i

n u thi t k không h p lý Làm vi c lâu dài trong tình tr ng ti ng n kéo dài, nh phát ra t

b m có th d n đ n m t thính giác H u h t d u th y l c c ng có th gây cháy n u rò r d u

x y ra trong vùng khí h u nóng Trong các h th ng khí nén, các b ph n nh các bình ch a khí nén và các bình tích n ng có kh n ng b n n u áp su t làm vi c t ng v t gi i h n an toàn

Vì v y m i ng d ng ph i đ c nghiên c u k l ng và toàn di n đ xác đ nh đi u ki n cho

h th ng làm vi c t t nh t

1.1.3 C ác ng d ng c a k thu t th y khí

M c dù đã đ a ra m t s ng d ng c a k thu t truy n đ ng th y khí, các ví d b xung

d i đây s mô t đ y đ h n vi c s d ng r ng rãi c a chúng hi n nay

(1) K thu t truy n đ ng th y khí d n đ ng xe cáp treo: H u h t các xe đi n treo trên

cao yêu c u m t dây cáp kéo đ di chuy n lên ho c xu ng d c Tuy nhiên, xe treo trên cao ch

22 hành khách đ c truy n đ ng và đi u khi n b ng th y l c nh mô t Hình 1-9 là đi u có

m t không hai Nó t đ y đi và di chuy n trên m t dây cáp c đ nh, ng i v n hành có th

d ng, kh i đ ng, và đ o chi u b t k m t xe nào m t cách hoàn toàn đ c l p v i xe khác trong

h th ng T h p c a d n đ ng xe ch y trên cao g m m t b m (đ c d n đ ng b ng m t đ ng

c x ng 8 xy lanh tiêu chu n), cung c p ch t l ng cao áp t i 4 mô t th y l c M i mô t d n

Hình 1-8 H th ng đi u khi n lái

b ng truy n đ ng th y khí cho xe

v n chuy n )

đ ng hai bánh xe ma sát

Tám bánh xe d n đ ng phía trên c a các dây cáp đ và đ y xe đi Trên các đ ng d c

yêu c u mô men quay l n d n đ ng đ lên d c và yêu c u mô men phanh l n khi xu ng d c

Hình 1-9 Xe cáp treo trên cao d n đ ng b ng th y l c

(2) K thu t truy n đ ng th y khí đ c ng d ng đ thu ho ch ngô: S ph thu c c a

th gi i vào n c M v l ng th c d n đ n đòi h i r t l n đ i v i vi c phát tri n các thi t b

nông nghi p K thu t truy n đ ng th y khí đ c áp d ng đ gi i quy t nhi u v n đ liên quan

t i thu ho ch cây l ng th c Hình 1-10 cho th y m t h th ng b ng t i đ c d n đ ng b ng

th y l c dùng đ v n chuy n ngôđã đ c thu ho ch và bóc v đ n toa moóc xe kéo M t đ ng

c th y l c m c tr c ti p trên b ng t i d n đ ng dây xích cung c p công su t t khi kh i đ ng

đ n khi quay v i s vòng quay tính toán

(3) D n đ ng bàn ch i xe quét rác: Hình 1-11 mô t h th ng th y khí d n đ ng bàn

ch i quét đ ng, lau sàn, v.v…công nghi p Các đ ng c th y l c nh g n đ c g n tr c ti p

lên moay- c a bàn ch i quét bên c nh và phía tr c Chúng lo i tr các liên k t c khí c ng

k nh cho các k t c u máy g n nh , có hi u qu cao K t qu là ho t đ ng làm s ch công nghi p

n ng nh c và liên t c đ c th c hi n qua m t cái g t nh m t van đi u khi n đ n gi n

Hình 1-10 B ng t i đ c d n đ ng b ng th y l c đ thu ho ch ngô

Hình 1-11 D n đ ng bàn ch i b ng th y l c

Hình 1-12 Xe nâng hàng th y l c (4) H th ng th y khí là c b p trong các xe nâng hàng công nghi p: Hình 1-12 mô t

m t xe nâng hàng th y l c v i t i tr ng nâng 5000 lb H th ng th y l c bao g m m t đôi xy lanh nghiêng tác đ ng hai chi u và m t xy lanh nâng t i ng tác nghiêng th c hi n nh nhàng

nh nhàng và ch c ch n đ đ t t i d h n và n đ nh h n M t van h t i trong xy lanh nâng

đi u khi n t c đ h xu ng H th ng lái th y l c là m t l a ch n đ c tr ng c a lo i xe nâng

này

(5) H th ng th y khí d n đ ng các máy đào Hình 1-13 mô t m t máy đào có g u tác

đ ng b ng th y l c đ đào đ t và đ đ t vào thùng xe m t công tr ng xây d ng T ng c ng

có b n xy lanh th y l c đ c s d ng đ d n đ ng ba b ph n liên k t v i nhau b ng ch t tr c

là c n, tay g u, và g u C n là b ph n đ c ch t m t đ u v i khung cabin Tay g u là b ph n

đ c ch t m t đ u v i c n và m t đ u v i g u Hai trong các xy lanh k t n i khung cabin v i

c n Xy lanh th ba k t n i c n v i tay g u và xy lanh th t k t n i tay g u v i g u i v i máy đào ch ra Hình 1-13, dung tích g u l n nh t là 4,2 m3 anh (yard3)và t i tr ng nâng l n

nh t t m t b ng máy là 41000 lb

Hình 1-13 Máy đào d n đ ng b ng th y l c

(6) Cánh tay robot khéo léo đ c d n đ ng b ng th y l c Hình 1-14 mô t m t cánh tay rô b t d n đ ng b ng th y l c có s c m nh và s khéo léo đ v n các bu lông b ng các

ngón tay c a nó và c ng có th c n th n g p lên m t cái v tr ng Cánh tay rô b t này s d ng

thành th o nh con ng i các d ng c nh búa, khoan đi n, các lo i k p và th m chí có th

dùng g y ch i bóng chày Cánh tay có m t bàn tay v i m t ngón cái và hai ngón, c ng có c

tay, khu u tay và vai H th ng đi u khi n có kh n ng ti p nh n các tín hi u đi u khi n ho t

đ ng c a con ng i hay c a máy tính H th ng c ng có th đ c thi t k đ th c hi n các công

vi c nguy hi m trong lòng bi n sâu, ph c v công c ng, hay làm vi c trong môi tr ng phóng

x , và d i kích th c c a robot có t t ng đ ng v i tay c a con ng i cho t i dài đ n 6 ft

Hình 1-14 Cánh tay rô b t khéo léo d n đ ng b ng th y l c

4 Các van đ đi u khi n h ng, áp su t và l u l ng d u (E, D, F),

5 C c u ch p hành đ chuy n áp su t d u thành l c ho c mô men xo n đ sinh công

Hình 1-16 H th ng th y l c c b n v i c c u ch p hành chuy n đ ng quay (mô t )

T t nhiên, s ph c t p c a các h th ng th y l c s thay đ i tùy thu c vào các ng d ng

c th Ví d nh Hình 1-17 ch ra hai b ngu n c a truy n đ ng th y l c hoàn ch nh có kích

th c khác nhau dùng cho hai ng d ng khác nhau M i b là m t h th ng đ y đ hoàn ch nh

bao g m đ ng c đi n, b m, kh p n i tr c, thùng d u và các ng khác nhau, các đ ng h đo áp

su t, các lo i van, và các thành ph n khác c n cho s ho t đ ng thích h p Các h th ng và

ph n t th y l c này đ c nghiên c u chi ti t các ch ng ti p theo

Hình 1-17 Hai b ngu n th y l c hoàn chnh kích th c khác nhau

6 ng ng d n khí nén t v trí này đ n v trí khác

Hình 1-18 mô t m t b truy n đ ng khí nén đ y đ v i v i bình ch a khí nén, máy nén khí, đ ng c đi n, và các ph n t khác nh các lo i van, đ ng ng và các đ ng h

Trong các h th ng khí nén, sau khi khí nén d n đ ng các c c u ch p hành, khí s đ c

x vào khí quy n Khác v i trong h th ng th y l c, d u x đ c tháo v thùng và đ c s

d ng l i sau khi đ c t ng áp b i b m theo yêu c u c a h th ng

Hình 1-18 B ngu n khí nén có b ch a, g n v i máy nén khí d n đ ng đi n

Thu t ng ch t l ng th y l c nói đ n c các ch t l ng và các ch t khí Ch t l ng là m t

ch t mà đ i v i m t kh i đã cho s có m t th tích xác đ nh không l thu c vào hình d ng c a

bình ch a nó i u này có ngh a là ngay c khi m t ch t n c s l y hình d ng c a bình ch a

thì nó ch đi n đ y ph n bình ch a có th tích b ng th tích c a kh i ch t n c đó mà thôi Ví

d , n u n c đ c rót vào m t bình ch a và th tích c a n c không đ đi n đ y bình, thì s

hình thành b m t t do nh Hình 1-19 (a) M t m t t do c ng đ c t o thành trong kh i

n c nh m t h n c ti p xúc v i khí quy n [Hình 1-19 (b)]

Các ch t l ng đ c coi là không nén đ c đ n m c th tích c a nó không thay đ i khi

áp su t thay đ i i u này không th t chính xác, nh ng s thay đ i th tích do áp su t thay đ i

nh đ n m c có th b qua đ i v i h u h t các ng d ng k thu t

Các ch t khí là lo i ch t nén đ c d dàng Th tích c a chúng s thay đ i đ đi n đ y

bình ch a chúng i u này đ c minh h a Hình 1-20, đó m t ch t khí đ c cho vào bình

r ng Nh đã th y, các phân t khí luôn đi n đ y toàn b bình Vì v y, không gi ng nh ch t

l ng có th tích xác đ nh đ i v i kh i l ng đã cho, th tích c a m t kh i khí đã cho s t ng lên đ đi n đ y bình ch a nó Các ch t khí b nh h ng r t l n b i áp su t S t ng áp su t

làm cho th tích khí gi m, và ng c l i Hình 1-20 t ng k t nh ng tính ch t v t lý khác nhau

c b n gi a ch t l ng và ch t khí đ i v i m t kh i l ng đã cho

Không khí là ch t khí đ c dùng trong h th ng truy n đ ng khí nén vì nó không đ t

và có s n Không khí c ng có nh ng đ c tính mong mu n nh m t ch t l ng trong truy n đ ng

1 Do kh n ng nén đ c c a nó nên khí nén không th dùng đ c trong các ng d ng

đó yêu c u v trí chính xác hay đ c ng v ng cao

Hình 1-20 Các tính ch t v t lý khác nhau gi a ch t l ng và ch t khí

1.2.1 M ô đun đƠn h i

T s công su t trên tr ng l ng và đ c ng cao c a các h th ng th y l c là lý do chúng th ng đ c l a ch n cho ph n l n các ng d ng có công su t cao c ng c a h

th ng th y l c liên quan tr c ti p đ n tính không nén đ c c a d u Mô đun đàn h i th tích

ph n ánh tính không nén đ c này Mô đun đàn h i th tích càng cao thì ch t l ng càng ít ch u

nén hay ch t l ng càng c ng

Mô đun đàn h i th tích đ c đ nh ngh a b ng bi u th c (1-1), đây d u tr ch ra r ng

khi áp su t tác d ng lên m t l ng d u đã cho t ng thì th tích d u gi m và ng c l i

VV

p/

đây = mô đun đàn h i th tích (psi, kPa),

p = l ng thay đ i áp su t (psi, kPa),

Mô đun đàn h i th tích c a d u thay đ i theo áp su t và nhi t đ Tuy nhiên, đ i v i

s thay đ i áp su t và nhi t đ x y ra trong ph n l n các h th ng th y l c thì y u t này có th

b qua Giá tr tiêu bi u c a mô đun đàn h i đ i v i d u là 250000 psi (1,72 106 kPa)

2 Mài mòn quá m c do v màng d u gi a các b ph n di đ ng ti p xúc nhau.Các b

ph n di đ ng này có th là các thành ph n c a b m (nh là các piston chuy n đ ng qua l i

trong các l xilanh c a b m piston) ho c con tr t bên trong thân van nh Hình 1-21

Hình 1-21 Màng ch t l ng bôi tr n và làm kín các b ph n chuy n đ ng

nh t tuy t đ i

Khái ni m đ nh t có th đ c hi u b ng cách xem xét hai t m ph ng song song cách

nhau m t màng d u có chi u dày y, nh Hình 2-14 T m d i c đ nh, t m trên b đ y b i l c

F và chuy n đ ng v i v n t c v Do tính nh t nên d u bám vào c hai b m t Vì v y, v n t c

c a l p ch t l ng ti p xúc v i t m d i b ng không, và v n t c c a l p ti p xúc v i t m trên là

v K t qu là bi u đ v n t c thay đ i tuy n tính, đ d c c a nó là v/y

nh t tuy t đ i c a d u có th bi u di n d i d ng toán h c nh sau:

yv

AFy

// 

/

/

ftslbftsft

ftlb

A



1/1

1//

MÀNG D U

nh t th ng đ c bi u di n trong h CGS metric system Trong h CGS, các đ n v

cho (1-2) là:

2

/./

/

/

cmsdyncmscm

Các đ n v đo đ nh t đ ng h c nh sau: h Anh: ft2/s, h SI: m2/s, và h CGS: cm2/s

nh t 1 cm2/s g i là st c (stoke) Vì st c là đ n v l n, nên th ng dùng centist c

(cS)

Máy đo đ nh t Saybolt

nh t c a ch t l ng th ng đ c đo b ng máy đo Saybolt, mô t trên Hình 1-23 V

c b n, thi t b này g m m t khoang bên trong đ ch a m u d u M t ng n bên ngoài riêng bi t

bao quanh khoang bên trong ch a m t l ng d u mà nhi t đ c a nó đ c đi u khi n b i b

n nhi t và máy s y b ng đi n M t l tiêu chu n đ c b trí trung tâm đáy khoang d u Khi

m u d u nhi t đ mong mu n, th i gian đ đi n đ y khoang 60 cm3 qua l đ c ghi l i Th i gian (t) đ c đo b ng giây, là đ nh t c a d u đ n v chính th c g i là Giây Xêbôn (Saybolt

Universal Seconds- SUS) Vì ch t l ng n ng ch y ch m, giá tr đ nh t SUS s cao h n c a

ch t l ng nh

T n t i m t quan h gi a đ nh t đo b ng SUS và cS Quan h này đ c đ a ra b i các

công th c kinh nghi m sau:

tt

cS 0,226 195, 100

tt

cS 0,220 135, 100

đây ký hi u đ i di n cho đ nh t tính b ng cS và t là đ nh t đo b ng SUS, hay đ n

gi n là giây

Hình 1-23 D ng c đo đ nh t Saybolt

nh t đ ng h c đ c đ nh ngh a nh là đ nh t tuy t đ i chia cho kh i l ng riêng

Vì trong h CGS, kh i l ng riêng b ng t tr ng (vì H2O= 1 g/cm3 do v y có giá tr b ng 1),

ph ng trình sau có th dùng đ tìm đ nh t đ ng h c đo b ng cS n u đ nh t tuy t đ i đo

Hình 1-24 o đ nh t b ng ng mao d n

Nh đã l u ý tr c đây, h đ n v SI, N.s/m2 và m2/s là các đ n v dùng cho đ nh t

tuy t đ i và đ nh t đ ng h c M c dù đây là nh ng đ n v t t cho m c đích tính toán, trong

th c t c a công nghi p th y khí đ nh t đ ng h c v n th ng dùng các đ n v SUS hay cS

ng đo đ nh t mao d n

M t ph ng pháp đ xác đ nh nhanh đ nh t đ ng h c c a ch t l ng b ng cS và đ

nh t tuy t đ i b ng cP đ c mô t Hình 1-24 Thí nghi m này đo th i gian c n thi t đ cho

m t l ng ch t l ng xác đ nh ch y qua ng mao d n d i tác đ ng c a tr ng tr ng Th i gian

đo b ng giây đ c nhân v i h ng s hi u ch nh c a d ng c đ nh n đ c đ nh t đ ng h c

c a m u ch t l ng b ng centist c nh t tuy t đ i đo b ng centipoaz đ c tính b ng công

th c (1-6)

1.2.3 C h s đ nh t

D u tr nên đ c h n khi nhi t đ gi m và loãng h n khi nóng lên Vì v y, đ nh t c a

lo i d u đã cho ph i m t nhi t đ c th i v i h u h t các tr ng h p, đ nh t b ng kho ng

150 SUS 100oF Theo kinh nghi m chung thì đ nh t không bao gi gi m xu ng d i 50

SUS ho c t ng trên 4000 SUS b t k nhi t đ nào n i nhi t đ thay đ i b t th ng, ph i

dùng ch t l ng có ch s đ nh t cao

Ch s đ nh t là s đo t ng đ i v s thay đ i đ nh t c a d u đ i v i s thay đ i

nhi t đ D u có ch s đ nh t cao là lo i có đ nh t t ng đ i n đ nh, thay đ i không đáng

k theo nhi t đ Ban đ u ph m vi c a ch s đ nh t t 0 đ n 100, t ng ng v i ch s đ

nh t x u nh t đ n t t nh t Ngày nay, v i k thu t tinh ch và các hóa ch t ph gia đ c c i

ti n, d u có các giá tr ch s đ nh t trên 100 Lo i d u có ch s đ nh t cao s d ng t t trong

m i th i ti t cho các máy ho t đ ng ngoài tr i có nhi t đ thay đ i b t th ng đó ch s đ

nh t có ý ngh a đ c bi t i v i h th ng th y l c có nhi t đ d u thay đ i không đáng k , ch

s đ nh t c a ch t l ng không là v n đ ph i quan tâm

Ch s đ nh t (VI) c a b t k d u th y l c nào đ u có th tìm b ng công th c sau:

UL

bi t VI Sau đó đo đ nh t c a ba lo i d u đ c đo 100oF cho các giá tr L, U, và H

Hình 1-25 đ a ra đ th mô t các đ i l ng trong đ ng th c (1-7) L u ý r ng s thay

đ i đ nh t c a d u th y l c nh là hàm s c a nhi t đ đ c mô t b ng m t đ ng th ng khi dùng các đ th nhi t đ đ nh t tiêu chu n ASTM (American Society for Testing and

Materials)

Hình 1-26 cho th y k t qu c a thí nghi m ch s đ nh t, đây d u A là d u 0-VI và

d u C là d u 100-VI (d u có ch s đ nh t 100) Hai lo i d u ch a bi t ch s đ nh t VI là B

và D tìm đ c các giá tr VI t ng ng là 50 và 140 Ví d , ch s đ nh t VI đ i v i d u B

đ c tính toán nh sau dùng các giá tr đ nh t 100oF đ i v i d u A ( giá tr L), B(giá tr U)

và C (giá tr H) t hình 1-26:

5010010002400

17002400

100H-L

U-LB)

NHI T ( O F)

Hình 1-26 Ch s đ nh t

H TH NG TH Y L C (CH A TRONG KHUNG NÀY)

minh h a n ng l ng đ c truy n nh th nào qua m t h th ng th y l c ( trong đ ng g ch

đ t) Nh đã th y, ngu n đ ng l c đ u tiên (là m t đ ng c đi n ho c đ ng c đ t trong) t o

ra n ng l ng đ u vào b m c a h th ng th y l c qua m t tr c quay

Hình 1-27 S đ kh i c a h th ng th y l c mô t các thành ph n chính cùng v i n ng

l ng t đ u vào đ n đ u ra

B m chuy n c n ng này thành n ng l ng th y l c b ng cách t ng áp su t và v n t c

c a ch t l ng Ch t l ng ch y t i c c u ch p hành qua m ch th y l c bao g m các đ ng ng,

các van và các ph n t khác M ch th y l c đi u khi n l u l ng và áp su t trong h th ng C

c u ch p hành (xy lanh ho c mô t th y l c) bi n đ i n ng l ng th y l c t ch t l ng thành

c n ng đ d n đ ng t i qua l c ho c mô men quay c a tr c ra

M t s n ng l ng th y l c c a ch t l ng b m t mát do ma sát khi ch t l ng ch y qua các đ ng ng, van, đ u n i, và các ph n t đi u khi n khác Nh ng t n th t n ng l ng này

đ c phân tích ch ng 4, làm xu t hi n nhi t n ng truy n vào môi tr ng ho c truy n cho

ch t l ng làm t ng nhi t đ ch t l ng N ng l ng đ c bi n đ i thành nhi t (do ma sát) là t n

th t vì nhi t n ng không th th c hi n công có ích

Công su t đ c đ nh ngh a là t c đ th c hi n công hay t c đ tiêu th n ng l ng Vì

v y t c đ đ ng c d n đ ng cung c p n ng l ng cho b m s b ng công su t đ u vào c a h

th ng th y l c T ng t nh v y, t c đ mà c c u ch p hành truy n n ng l ng cho t i b ng

công su t đ u ra c a h th ng th y l c Công su t đ u ra đ c xác đ nh b i yêu c u c a t i

L c ho c mô men yêu c u đ di chuy n t i càng l n và công ph i th c hi n càng nhanh, thì

công su t đ u ra c a h th ng th y l c càng l n

M t h th ng th y l c không ph i là m t ngu n n ng l ng Ngu n n ng l ng là đ ng

c d n đ ng b m Do v y, trong th c t , m t h th ng th y l c đ n thu n là m t h th ng

truy n n ng l ng V y vì sao không b h th ng th y l c và đ n gi n là n i t i tr c ti p v i

đ ng c d n đ ng? Câu tr l i là m t h th ng th y l c thì linh ho t h n đ truy n công su t

Tính linh ho t này bao g m: t c đ thay đ i, tính đ o chi u, b o v quá t i, t s công su t trên

tr ng l ng l n, và tránh h h ng d i các đi u ki n hãm

1.3.1 S khu ch đ i l c (đ nh lu t pascal)

nh lu t Pascal phát hi n ra nguyên lý c b n v các h th ng truy n đ ng th y khí

th c hi n công có ích nh th nào nh lu t này có th phát bi u nh sau: Áp su t trong m t

kh i ch t l ng kín đ c truy n nguyên v n theo m i h ng trong toàn b kh i ch t l ng và tác

d ng vuông góc v i các b m t ti p xúc v i ch t l ng nh lu t Pascal gi i thích vì sao m t bình th y tinh ch a đ y ch t l ng có th v n u nút bình đ c n vào trong.Ch t l ng truy n

áp su t gây ra b i l c c a nút bình t i kh p bình ch a nh Hình 3-4 Gi s r ng di n tích

c a nút bình là 1 in2 và di n tích đáy bình là 20 in2 Thì l c 10 lb đ t lên nút bình gây ra áp su t

10 psi Áp su t này đ c truy n nguyên v n đ n đáy bình, tác d ng lên toàn b di n tích 20 in2

và t o nên m t l c 200 lb Do đó, có th làm v đáy bình b ng cách n lên nút v i m t l c v a

thi t b dùng đ nâng các t i tr ng l n M t l c tác d ng 10 lb lên piston có di n tích 1 in2 Khi

đó s sinh ra áp su t 10 psi toàn b d u ch a trong v kích Áp su t 10 psi này tác d ng lên

piston có di n tích 10 in2 t o nên l c ra 100 lb L c này th c hi n công có ích khi nó nâng t i

tr ng 100 lb

Hình 1-28 Mô t đ nh

lu t Pascal

Hình 1-29 Khu ch đ i l c trong kích th y l c đ n gi n và trong h đòn b y c khí

Chú ý r ng có m t s t ng t gi a kích th y l c Hình 1-29 (a) và h đòn b y c khí

Hình 1-29 (b) T Hình 1-29 (b) ta th y l c vào 10 lb có cánh tay đòn (kho ng cách t l c

đ n tr c quay) b ng 10 l n chi u dài cánh tay đòn c a l c ra K t qu là, l c đ u ra l n h n l c

đ u vào 10 l n và do đó b ng 100 lb

Hình 1-30 Ho t đ ng c a kích th y l c đ n gi n

S khu ch đ i c a l c trong h th ng c khí nh các đòn b y t ng t v i đi u này l c

khu ch đ i trong các h th ng th y l c là theo đ nh lu t Pascal

Phân tích kích th y l c

M t câu h i thú v liên quan đ n kích th y l c Hình 3-5 (a) là có ph i chúng ta có

đ c m t cái nào đó t không có gì? Hay nói cách khác, kích th y l c đ a ra nhi u n ng l ng

h n là n ng l ng nó nh n đ c? H th ng th y l c (c ng nh b t c h th ng nào khác) không

th t o ra n ng l ng i u này phù h p v i đ nh lu t b o toàn n ng l ng đ c đ a ra m c

3.5 tr l i cho câu h i này, chúng ta hãy phân tích kích th y l c Hình 3-6

Nh đã ch trên hình, l c F1 tác d ng lên piston1 có đ ng kính nh , di n tích là A1

i u này t o nên áp su t d u p1 đáy c a piston 1 Áp su t này đ c truy n qua d u t i piston

2 có đ ng kính l n, có di n tích A2 Áp su t p2 piston 2 đ y lên piston t o nên l c ra F2

Theo đ nh lu t Pascal, p1 = p2 Vì áp su t b ng l c chia cho di n tích, ta có

2 2 1

1

A

FA

1 2 1

2

A

A F

Vì v y, l c đ c t ng lên t đ u vào đ n đ u ra c a kích n u di n tích piston đ u ra l n

h n di n tích pison đ u vào T s t ng c a l c F2 /F1 b ng t s di n tích piston A2/A1 Tuy

nhiên, chúng ta ch ng t r ng piston đ u ra không di chuy n nhanh nh piston đ u vào T s

đ di chuy n c a piston có th đ c xác đ nh b ng gi thi t d u không nén đ c

Nh v y, th tích hình tr d u đ c thay th b i piston đ u vào b ng th tích hình tr

Trong đó: S1 = kho ng đi xu ng c a piston 1,

S2 = kho ng đi lên c a piston 2

Do đó,

2 1

AS

Ss

Ph ng trình 1-9 ch ng t r ng piston l n đ u ra di chuy n không nhanh b ng piston

nh đ u vào Chú ý r ng t s hành trình piston S2/S1 b ng t s di n tích A1/A2 Vì v y, đ i

v i t s di n tích piston b ng 2, l c đ u ra t ng lên h s 2, nh ng di chuy n đ u ra gi m theo

h s 2 Nh v y, trong kích th y l c chúng ta không có gì cho không L c đ u ra l n h n l c

đ u vào, nh ng quãng đ ng đ u ra l i nh h n quãng đ ng c a đ u vào K t h p (1-8) và

(1-9) đ a ra quan h sau:

2 1 1

2

S

SF

F 

Nh c l i r ng n ng l ng th c hi n công b ng tích c a l c và quãng đ ng di chuy n

nh lu t b o toàn n ng l ng phát bi u r ng n ng l ng không th t sinh ra hay t

m t đi i u này có ngh a là t ng n ng l ng tr ng h th ng là không đ i N ng l ng t ng

bao g m th n ng do đ cao, áp su t và đ ng n ng là do v n t c Chúng ta hãy xem xét m i

lo i n ng l ng này

1 Th n ng do đ cao (EPE ): Hình 1-31 mô t m t kh i ch t l ng có tr ng l ng W

lb đ cao Z so v i m t chu n Tr ng l ng có th n ng (EPE) đ i v i m t chu n vì công c n

th c hi n lên ch t l ng đ nâng nó lên kho ng cách Z là:

đây là tr ng l ng riêng c a ch t l ng PPE có đ n v là ft.lb

3 ng n ng (KE): N u W lb c a ch t l ng Hình 1-31 đang di chuy n v i v n t c

v, nó có đ ng n ng đ c tính theo công th c sau

2

2

1vg

WpWWZ

T t nhiên, n ng l ng có th thay đ i t d ng này sang d ng khác Ví d , kh i ch t l ng

có th m t đ cao (c t áp) khi nó ch y qua h th ng th y l c và vì v y th n ng gi m Tuy

nhiên, đi u này d n đ n t ng áp n ng ho c đ ng n ng c a ch t l ng v i m t l ng nh nhau

gian ng có hai di n tích m t c t ngang có kích th c khác nhau t i các v trí 1 và 2 Ph ng

trình liên t c phát bi u r ng n u không có ch t l ng đ c thêm vào hay l y ra t đ ng ng

gi a hai v trí 1 và 2, thì l u l ng tr ng l ng qua các m t c t 1 và 2 ph i b ng nhau

2 2

1

4/

4/D

DA

Av

2

1 2 2

V i m t chu n cao đ b ng không, có th nh n đ c các lo i n ng l ng nh sau:

2

pW

ng n ng

g

Wv2

2 1

g

Wv2

2 3

Daniel Bernoulli, nhà khoa h c ng i Th y S th k th m i tám, đã thành l p ph ng trình v i chú thích r ng t ng n ng l ng có b i kh i ch t l ng W lb v trí 1 b ng t ng n ng

l ng có b i kh i ch t l ng W lb v trí 2 v i đi u ki n là t n th t do ma sát nh , có th b

qua:

g

WvpWWZg

WvpWWZ

22

2 2 2 2

2 1 1



N u ta chia c hai v c a ph ng trình (1-18) cho W, ta đang xem xét n ng l ng có

b i 1 lb ch t l ng ch không ph i W lb i u này đ a ra ph ng trình Bernoulli c b n cho h

th ng lý t ng không có ma sát không bao g m b m và đ ng c th y l c gi a v trí 1 và 2:

T ng n ng l ng trong m t lb ch t l ng v trí 1 b ng t ng n ng l ng trong m t lb ch t l ng

v trí 2:

g

vpZg

vpZ

22

2 2 2 2

2 1 1



Ki m tra đ n v , chúng ta th y r ng m i s h ng đ u có đ n v chi u dài (ft.lb/lb = ft)

i u này là bình th ng, vì m i s h ng đ i di n cho n ng l ng trong m t lb ch t l ng:

ft

ftlb

ftlbp

sftg

v



2 2

/

/2

Vì m i s h ng c a ph ng trình Bernoulli có đ n v chi u dài, dùng bi u di n c t áp

Ph ng trình Bernoulli đã s a đ i (g i là ph ng trình n ng l ng), đ c phát bi u nh sau cho ch t l ng ch y trong đ ng ng t v trí 1 đ n v trí 2:

T ng n ng l ng có trong kh i ch t l ng 1 lb v trí 1 c ng v i n ng l ng thêm vào

vp

22

2 2 2 2

2 1 1

HHPft

M t ng d ng c a ph ng trình Bernoulli là s d ng ng venturi trong b ch hòa khí

đ ng c ôtô Hình 1-34 cho th y m t ng venturi, là m t ng đ c bi t có đ ng kính gi m d n

đ n m t c h p có đ ng kính không đ i Sau đó đ ng kính ng l i t ng lên t t đ n khi

vp

22

2 2 2 2 1

1

2g v vp

Do v2l n h n v1, ta bi t r ng p1ph i l n h n p2 Lý do đ n gi n là khi đi t v trí 1 đ n

v trí 2 chât l ng đ c t ng thêm đ ng n ng nh đ nh lý liên t c K t qu là ch t l ng ph i m t

đi áp n ng đ không t o ra ho c làm m t đi n ng l ng Hi u ng venturi này đ c g i là

nguyên lý Bernoulli

Hình 1-35 cho th y hi u ng venturi đ c s d ng nh th nào trong b ch hòa khí ô

tô Th tích c a dòng khí đ c xác đ nh b i đ m c a van b m Khi không khí ch y qua venturi, nó t ng t c lên và m t đi m t l ng áp su t Áp su t b u nhiên li u b ng áp su t

c a khí phía trên venturi S chênh l ch áp su t gi a b u nhiên li u và h ng venturi làm cho

x ng ch y vào trong dòng khí Áp su t b gi m trong ng venturi giúp cho x ng hóa h i

1.3.5 nh lỦ torricelli

nh lý Torricelli phát bi u r ng m t cách lý t ng v n t c c a m t tia ch t l ng t do

b ng c n b c hai c a hai l n tích c a gia t c tr ng tr ng v i c t áp c a dòng tia nh lý Torricelli v b n ch t là tr ng h p đ c bi t c a ph ng trình Bernoulli đ i v i h th ng trên

Hình 1-36 Trong h th ng này chúng ta có m t thùng có l h thành bên Thùng ch a đ y

ch t l ng có chi u cao h phía trên đ ng tâm l K t qu là dòng tia ch t l ng ch y qua l

đ a ra ph ng trình Torricelli chúng ta xét đi m (1) b m t c a ch t l ng trong thùng và đi m th hai (2) trong dòng tia cách xa l Vì dòng tia ch t l ng ch y vào không khí nên nó đ c g i là “tia t do”

Vi t ph ng trình n ng l ng gi a hai đi m 1 và 2, ta có

g

vpZHHHg

vp

22

2 2 2 2

2 1 1

B

H N H P NHIÊN

BÌNH NHIÊN

2 2

N u chúng ta không gi thi t ch t l ng lý t ng, thì t n th t ma sát s x y ra, và do đó

HLkhông b ng không Khi đó

nh t tâm ng, nh mô t trên Hình 1-37

Có hai d ng dòng ch y trong ng D ng th nh t là ch y t ng, trong đó ch t l ng ch y trong các l p tr n hay các l p m ng d ng dòng ch y này, m t ph n t ch t l ng trong m t

l p đã cho s ch ch y trong l p đó, nh Hình 1-38 D ng chuy n đ ng này c a ch t l ng

đ c g i là d ng ch y t ngb i vì t t c các ph n t ch t l ng di chuy n theo các đ ng song song Do đó, ch y t ng v c b n là không có s va ch m c a các ph n t i v i ch y t ng,

ma sát là do s tr t êm liên t c c a m t l p hay ph n t ch t l ng này đ i v i l p hay ph n t

ch t l ng khác

N u t ng v n t c c a dòng ch y đ t đ n m t giá tr đ l n, dòng ch y không ch y t ng

n a và tr thành ch y r i Nh cho th y Hình 1-39, trong dòng ch y r i, s chuy n đ ng c a

m t ph n t tr nên tùy ti n và dao đ ng lên xu ng theo h ng vuông góc c ng nh song song

v i h ng dòng trung bình Ho t đ ng xáo tr n này t o ra s r i lo n là do va ch m c a các

1-40 (a) Tuy nhiên, khi vòi m l n, dòng ch y xáo tr n và tr nên r i nh Hình 1-40 (b)

1.3.7 S reynolds

V n đ quan tr ng là bi t đ c d ng dòng ch y bên trong đ ng ng là t ng hay r i

i u này đ a chúng ta đ n các thí nghi m đ c Osborn Reynolds th c hi n vào n m 1833 đ xác đ nh các đi u ki n chi ph i vi c chuy n ti p t ch y t ng sang ch y r i

S d ng h th ng thí nghi m nh Hình 1-41, Reynolds đã cho ch t l ng trong thùng

ch a l n ch y qua m t ng th y tinh nh n, dài và loe mi ng vào Ọng đã đi u khi n l u l ng

b ng m t van cu i ng M t ng mao d n n i v i thùng n c màu, cho dòng tia màu nh m n

ch y vào trong dòng chính

N u dòng trong ng ch y t ng, thì tia màu ch y êm và liên t c Tuy nhiên, khi ch y r i

x y ra trong ng, tia màu s tr n l n v i dòng ch t l ng chính

T thí nghi m trên, Reynolds đã đi đ n m t k t lu n r t có ý ngh a là: Tr ng thái ch y

ph thu c thông s không th nguyên vD / , trong đó v = v n t c ch t l ng, D = đ ng kính

trong c a ng, = kh i l ng riêng c a ch t l ng, = đ nh t tuy t đ i c a ch t l ng

Thông s này có tên là s Reynolds NRvà (vì Reynolds đã tìm ra trong thí nghi m c a mình) có ý ngh a nh sau:

1 N u NRnh h n 2000, là ch y t ng

2 N u NRl n h n 4000, là ch y r i

3 S Reynolds gi a 2000 và 4000 bao g m m t vùng chuy n ti p gi a ch y t ng và

r i

Không th đoán tr c đ c tr ng thái ch y nào s t n t i trong vùng chuy n ti p Vì

v y n u s Reynolds n m trong vùng đó thì dòng ch y đ c coi là ch y r i Tuy nhiên, vì ch y

r i d n t i t n th t l n h n, nên các h th ng th y l c th ng đ c thi t k ho t đ ng vùng

ch y t ng

S Reynolds (NR= vD / = vD/ ), là thông s không th nguyên (không có đ n v ), có

th đ c tính toán theo m t s cách tùy theo đ n v đo c a m i bi n s ph thu c c a nó (v, D, , và ) i u này đ c th hi n trong các ph ng trình sau, trong đó ch M bi u th đ n v

D(ft)v(ft/s)

)/.(

)(slugs/ftD(ft)

v(ft/s)

3 R

sftft

D(m)v(m/s)

)/.(

)(kg/mD(m)

v(m/s)

3 R

smm

đ n v thích h p t o nên s Reynolds không th nguyên

Trong dòng ch y r i, nhi t đ ch t l ng càng cao s gây ra m t mát n ng l ng do ma sát càng l n Do đó, v i các h th ng có dòng ch y r i ch u nhi t đ ch t l ng quá m c có th

1.3.8 P h ng trình darcy

Ma sát là nguyên nhân chính gây ra t n th t n ng l ng trong các h th ng truy n đ ng

th y l c T n th t n ng l ng do ma sát đ c chuy n thành nhi t và t a ra môi tr ng xung quanh K t qu là m t mát th n ng trong h th ng, và đi u này làm t n th t áp su t hay c t áp

Trong ph n tr c t n th t c t áp này đ c đ a vào ph ng trình n ng l ng qua đ i l ng HL

Tuy nhiên, chúng ta ch a đ c p đ n đ l n c a t n th t này đ c đánh giá nh th nào T n

th t c t áp (HL) trong m t h th ng th c t bao g m hai thành ph n:

1 T n th t trong các ng d n ; 2 T n th t trong các van và ch n i

Lf