Kỹ thuật trồng cây

Việt nam có ba phần t− diện tích đất đai lμ đồi núi vμ cao nguyên. Đất sản xuất nông lâm nghiệp ở miền núi vμ trung du phần lớn lμ đất dốc, khô hạn, phải có biện pháp canh tác thích hợp để sử dụng đất đ−ợc bền vững. Bộ sách h−ớng dẫn canh tác trên đất dốc gồm 4 tập : - Các giải pháp bảo vệ đất vμ n−ớc - Canh tác theo đ−ờng đồng mức với băng cây xanh - Kỹ thuật trồng cây - Quản lý trang trại Sách do World Neighbors (tổ chức hμng xóm thế giới) Studio Driya Media vμ Yayasan Tananua xuất bản vμ phát hμnh rộng rãi tại Indonexia. Nội dung sách thể hiện chủ yếu bằng các tranh vẽ kèm lời giải thích ngắn gọn, dễ hiểu, đ−ợc đông đảo bạn đọc hoan nghênh. Nhằm phục vụ cho công tác khuyến nông khuyến lâm, đ−ợc sự đồng ý của World Neighbors vμ Studio Driya Media, đ−ợc Quaker Service tμi trợ. Nhμ xuất bản Nông nghiệp cho xuất bản bộ sách trên bằng tiếng Việt

Hướng dẫn canh tác trên đất dốc

Tập 3

kỹ thuật trồng cây

Sách xuất bản theo thỏa thuận của

World Neighbors & Studio Driya Media

và được Quaker Service tài trợ

Người dịch

Ngô Sĩ Hoài, Đôn Thế Phong

Đào Xuân Trường, An Văn Bảy

Practical Guide

To Dryland Farming

planting tree crops

mục lục

Lời giới thiệu 4

Vài lời của tổ chức hàng xóm thế giới gửi đến bạn đọc và bà con nông dân việt Nam 5

Chiết cành 24

Ghép cây 29

phụ lục 1 37

Lời giới thiệu

Việt nam có ba phần tư diện tích đất đai là đồi núi và cao nguyên Đất sản xuất nông lâmnghiệp ở miền núi và trung du phần lớn là đất dốc, khô hạn, phải có biện pháp canh tác thíchhợp để sử dụng đất được bền vững

Bộ sách hướng dẫn canh tác trên đất dốc gồm 4 tập :

- Các giải pháp bảo vệ đất và nước

- Canh tác theo đường đồng mức với băng cây xanh

- Kỹ thuật trồng cây

- Quản lý trang trại

Sách do World Neighbors (tổ chức hàng xóm thế giới) Studio Driya Media và YayasanTananua xuất bản và phát hành rộng rãi tại Indonexia Nội dung sách thể hiện chủ yếu bằngcác tranh vẽ kèm lời giải thích ngắn gọn, dễ hiểu, được đông đảo bạn đọc hoan nghênh

Nhằm phục vụ cho công tác khuyến nông khuyến lâm, được sự đồng ý của World Neighbors

và Studio Driya Media, được Quaker Service tài trợ Nhà xuất bản Nông nghiệp cho xuất bản

bộ sách trên bằng tiếng Việt

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn:

- Bà Karin Eberhardt - Đại diện World Neighbors, đại diện của Studio Driya Media đãcung cấp nguyên bản tiếng Anh, bản dịch tiếng Việt và cho phép in bộ sách này tại Việtnam

- Bà Lady Borton - Đại diện Quaker Service đã hỗ trợ về tài chính trong việc in ấn

- PTS Hoàng Xuân Tý - Giám đốc Trung tâm sinh thái và môi trường rừng đã giúp đỡchỉnh lý tài liệu cho phù hợp với Việt Nam

Trân trọng giới thiệu với bạn đọc

Nhà xuất bản nông nghiệp

Vài lời của tổ chức hàng xóm thế giới gửi đến bạn

đọc và bà con nông dân việt Nam

Chúng tôi rất lấy làm vui mừng là bộ sách " Hướng dẫn canh tác trên đất dốc" đã được dịch, inxong và ra mắt với bạn đọc và bà con nông dân Việt Nam

Chúng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn với Quaker Service ở Việt Nam đã tài trợ cho việc xuất bản,

và cảm ơn Nhà xuất bản nông nghiệp đã tổ chức thành công việc biên tập, in ấn tập sách này

và giới thiệu với bạn đọc

Bộ sách này nguyên được viết trên cơ sở kinh nghiệm và điều kiện thực tế của Indonexia và đã

được Yayasan Tananua, một tổ chức do một số nông dân ở Indonexia thành lập, phát triển và

đã thu kết quả tốt đẹp

Chúng tôi không có ý định đưa ra một mẫu hình cụ thể mà chỉ giới thiệu những kinh nghiệmthực tế đã thu được ở Indonexia để bà con tham khảo, phân tích, đánh giá và tuỳ theo hình cụthể của địa phưong mình để tìm ra những giải pháp thích hợp và có hiệu quả Nhân dân ViệtNam vốn cần cù lao động, biết khắc phục khó khăn và có tinh thần sáng tạo, chắc chắn bà connông dân ta sẽ có cách giải quyết riêng của mình Vì vậy chúng tôi cũng sẽ rất hoan nghênhnếu bạn đọc và bà con ta có những góp ý, đề nghị, nhận xét hoặc ý kiến trao đổi về nội dungtập sách này, và xin gửi về một trong hai địa chỉ sau:

Văn phòng World Neighbors số 1B ngõ 202B, Đội Cấn - Hà nội

Văn phòng Quaker Service khách sạn La Thành, Đội Cấn - Hà nội

Nông dân Việt Nam đã từng có câu tổng kết nổi tiếng trong việc canh tác: " Nhất nước, nhìphân, tam cần, tứ giống" Cho phép chúng tôi được thêm hai ý nữa cho phù hợp với tình hìnhnông nghiệp hiện nay:

Trồng cây là một hoạt động quan trọng đối với hầu hết những gia đình nông dân ở xứ nhiệt

đới Vì vậy đièu có ý nghĩa quan trọng là người nông dân phải biết kết hợp trồng các loài câylâu năm với những hoạt động nông nghiệp thông thường như sản xuất lương thực và chăn nuôigia súc

Những cây có giá trị kinh tế quan trọng như cà phê, ca cao, dừa thường trở thành nguồn thunhập quan trọng cho các gia đình dân vào những giai đoạn mà những cây trồng khác chưa chothu hoạch, chẳng hạn như vào cuối một mùa khô kéo dài

Cây ăn quả cung cấp thêm nguồn thức ăn ngon và bổ sung cho chúng ta Ai mà không thíchchuối, ổi, xoài hay bơ? Hoa quả cũng có thể đem bán ở chợ tạo nguồn thu nhập thêm.

Hầu hết các gia đình ở nông thôn cần củi để nấu ăn hay sưởi ấm Gỗ còn cần cho xây dựngnhà cửa, làm đồ mộc hay làm hàng rào v v Khi rừng ở nhiều vùng bắt đầu bị biến mất, nông

Mét sè loµi c©y cã thÓ cung cÊp nguån thøc ¨n giµu dinh d−ìng cho vËt nu«i VÝ dô : C¸c loµikeo nh− Calliandra, Leucaena (Keo dËu) Gliricilia sepium (madre de cacao) cã thÓ cung cÊpthøc ¨n liªn tôc cho gia sóc trong trang tr¹i suèt c¶ mïa kh« kÐo dµi khi c¸c nguån thøc ¨nkh¸c trë nªn khan hiÕm.

Cuèn s¸ch nhá nµy sÏ giíi thiÖu mét sè kü thuËt c¬ b¶n trong viÖc trång vµ ch¨m sãc c©y

Cách quen thuộc nhất và đơn giản để phát

triển cây là trồng từ hạt Để đảm bảo sinh

trưởng tốt và có sản lượng cao, việc chọn

hạt giống tốt để trồng là rất quan trọng

Hạt giống phải được lựa chọn từ những cây

mẹ đã thành thục với tất cả những chất

lượng mà ta mong muốn Cây mẹ này phải

khoẻ mạnh không bị sâu bệnh và phải có

khả năng cho sản lượng cao về quả, gỗ hay

lá (phụ thuộc vào mục đích sử dụng cây)

Thời gian tốt nhất để lựa chọn hạt giống trồng rừng là khi quả chín hoàn toàn, hạt sẽ nảy mầmtốt Nói chung, hạt giống sẽ mọc thành cây con giống như cây mẹ, trừ khi cây mẹ là một câylai hay là cây ghép.

ở một số cây hạt cần xử lý đặc biệt như: xử lý khô, bóc bỏ vỏ hay ngâm trong nước nóng hoặclạnh để có thể nảy mầm tốt Một số loại hạt phải được cất giữ 1 thời gian trước khi chúng nảymầm Các kinh nghiệm này có thể hỏi những người nông dân có kiến thức, những cán bộchương trình hay những nhân viên khuyến nông

Một số loài cây có thể dược trồng trọt trực tiếp từ "hom" hay cành lớn Nông dân thường sửdụng cọc để trồng hàng rào sống từ những loài cây khác nhau như : vông, gạo, cây cọc rào, trev v

Những loài cây mọc nhanh trồng để lấy gỗ củi như keo dậu, thì thường được trồng trực tiếp từhạt giống ở những vùng đặc biệt khô hạn, tốt hơn là nên gieo cây con trong vườn ươm trước

Những loại cây trồng khác không đủ khoẻ để gieo trồng trực tiếp ngoài hiện trường thì cũngnên gieo trồng theo luống cây gieo ngoài vườn ươm rồi mới đem đi trồng.

Gieo hạt ở vườn ươm có nhiều điểm thuận lợi Có thể tiết kiệm được cả thời gian và nước tưới

Có thể chăm sóc cây con trong vườn ươm tốt hơn Hạt giống cũng có thể được gieo trong mùakhô thay cho việc phải đợi đến mùa mưa rồi mới gieo

Điều quan trọng là phải quyết định được thời gian tốt nhất để gieo hạt hay làm vườn ươm.Thường nên gieo hạt vào đầu mùa khô để cây con có thể mọc càng nhiều càng tốt khi bắt đầu

vụ trồng cây

Bước đầu tiên trong việc lập vườn ươm là phải tìm hiện trường thích hợp Nơi tốt nhất là nơi dễ

Túi bầu để sử dụng ở vườn ươm cần có kích thước 7 -10cm Loại túi này có thể được làm bằngcách cuộn nilon thành từng đoạn dài rồi dán kín một trong hai đầu Sau khi cho đất vào túi cầnphải chọc các lỗ thủng nhỏ để nước mưa có thể thoát đi được.

Đối với loài cây trồng cần được giữ trong túi bầu 6 tháng trở lên, có thể nhận túi bầu từ cán bộphụ trách chương trình nông nghiệp của Chính phủ hay từ kho của các cơ quan nông nghiệp.Nếu không có túi nhựa có thể dùng thân cây chuối hoặc tre nứa để làm bầu Mặc dù các loạitúi bầu này không bền như túi nhựa, loại bầu tự làm này có giá thành rẻ và dễ làm

Đất dùng tại các luống gieo hạt hay vườn ươm phải màu mỡ và tơi xốp, dễ thấm nước Bầuphải đổ đầy với hỗn hợp những phần bằng nhau (1:1:1) gồm có đất, phân hữu cơ và cát (khôngphải cát biển Đất, phân hữu cơ và cát phải được trồn đều trước khi cho vào bầu).

Cần đổ hỗn hợp đất đầy túi bầu để phần trên của túi không quăn xuống ngọn của cây con và

Đặt cây con trên giá vừa dễ chăm sóc vừa tránh bị gia súc phá hoại Ngoài ra, trong trường hợp

rễ đâm ra ngoài túi bầu thì vẫn không ăn xuống đất Giá có chiều cao đến thắt lưng và phảichắc, để không bị đổ khi trọng lượng trên giá tăng sau khi tưới

Khi cây đã đủ sức tồn tại ngoài hiện trường, các cây con đạt tiêu chuẩn được mang ra khỏivườn ươm Thông thường nên trồng cây trong mùa mưa để khỏi phải tưới cho cây mới trồng

Mật độ cây trồng và độ sâu của tầng đất mặt là những yếu tố rất quan trọng Nhìn chung câyphát triển tốt khi được trồng trên đất sâu và xốp để rễ cây dễ phát triển và dễ thoát nước dưthừa.

Đối với đất dốc, các biện pháp bảo vệ đất phải được thực hiện trước khi trồng cây nhằm ngănchặn lớp đất mặt bị rưả trôi.

Đất có độ dốc lớn phải được phủ xanh toàn bộ bằng các loài cây mà về sau có thể cung cấp gỗcủi Những đất như thế thường nghèo kiệt và có thể được cải thiện nhiều nếu được trồng cây

Cần phải đào lỗ 2 tuần trước khi

đưa cây con ra khỏi vườm ươm

để trồng trên đồi hoặc trong

vườn Kích thước của hố 50

-100 cm

Khi đào hố cần phải để ý đểlớp đất mặt bằng không bị trộnlẫn với đất kém dinh dưỡng

được đào lên từ đáy hố

Mỗi cây con phải được lấy ra khỏi bầu một cách cẩn thận và phải vùi hố ngang với mặt đấtxung quanh ở những nơi đất khô, có nhiều cát, phải chừa miệng hố thấp hơn mặt đất vài phân

để giữ nước mưa cho cây

Trong lúc cây con mới trồng hãy còn yếu, cần tạo bóng che cho cây con khỏi ánh nắng trựctiếp của mặt trời Một số cây như : Cà phê, ca cao, có thể được trồng với những cây thích hợp(như Leucaena, Albizza, Glircidia hay Erythima) cần phải trồng trước để tạo bóng trước khitrồng cây để thu hoạch

Những cây con trồng cần phải

tưới nước đều đặn trong vài

tháng đầu Đặc biệt trong giai

đoạn khô hạn Nếu thả rông gia

súc thì phải làm hàng rào xung

quanh cây non để bảo vệ

ở những vùng khô hay trên đấtcát những vật liệu cây khô cóthể được sử dụng như là lớpphủ để giữ độ ẩm của đất

Nói chung cây mọc tốt hơn khi

có nguồn dinh dưỡng bổ sung

Nếu có phân ủ phân chuồng

hoặc phân hoá học thì có thể

dùng để bón cây

Có thể bón phân bằng cách rảithành một vòng tròn xung

Sự sinh trưởng tốt của

cây trong giai đoạn ban

đầu sẽ làm tăng năng

suất ở giai đoạn sau và sẽ

xứng đáng với thời gian

và chi phí bỏ ra để chăm

Tỉa cành vừa phải trong năm thứ nhất

là quan trọng, vì thế tại thời điểm nàycây bắt đầu phát triển cân đối để choquả có chất lượng

về cách tốt nhất để tạogiống Nên chiết cành, thuhái hạt giống hay ghép

Chiết cành

Chiết cành là một phương pháp đơn giản để tạo cây giống thường được áp dụng đối với cây ănquả Đầu tiên, phải bóc vỏ khỏi một phần cành của cây mẹ khoẻ Phần đã bóc vỏ sau đó đượcbọc bằng vật liệu ẩm cho đến khi có rễ mọc ra Cuối cùng, cành chiết được cắt ra và đemtrồng

ưu điểm của phương pháp tạo giống bằng cách chiết cây thể hiện ở chỗ cây con sẽ: 1) Cóphẩm chất giống như cây mẹ 2) Ra hoa kết quả sớm hơn so với cây trồng từ hạt Tiếc rằngtạo giống từ chiết cành khá chậm và khó áp dụng ở diện rộng

Chỉ có thể chiết cành từ những cây đã khá trưởng thành (ít nhất từ 1-2 tuổi) có cành sinhtrưởng tốt và cành chiết ít nhất phải lớn bằng đầu bút chì hay ngón tay cái.

Hãy sử dụng dao sắc, mới sửa để bóc hoàntoàn vỏ cây ( cả phần trong cả phần phầnngoài)

Đoạn bóc từ vỏ để

chiết cành dài từ

2-4cm hay dài hơn đốt

Cần phải chiết cây từ chỗ phân cành Điều này làm cho cây chiết phát triển tốt, mọc rễ nhanhsau khi trồng Cần để hở đoạn cành được bóc vỏ trong thời gian 3 ngày trước khi bọc kín bằngvật liệu ẩm.

Phần được bóc vỏ của cành chiết cần phải được bó kín bằng đất ẩm có lớp xơ dừa ( hoặc cácloại vỏ sợi khác) che phủ Theo hình vẽ: 1) Trước hết cần phải nhúng ướt xơ dừa; 2) Vắt bớtnước; 3) Rải đất ẩm lên xơ dừa; 4) Bọc xơ dừa và đất ẩm xung quanh đoạn cành lá đã bóc vỏ.Sau đó dùng nilon bó chặt nhằm giữ không khí và nước cho cành chiết; 5) Sử dụng nilon trongsuốt để dễ nhìn thấy sự phát triển của rễ

Chiết cây trong mùa mưa thì tốt hơn, nhưng trong mùa khô cũng có thể chiết được nếu nguồnnước tạo ẩm cho chỗ chiết trên cành không bị khô kiệt.

Đối với mỗi cây, chỉ lựa chọn một số cành để chiết Nếu chiết quá nhiều cành cùng một lúc,

Trong khoảng 30 – 100 ngày, rễ trên cành chiết phải phát triển đủ và có thể tháo bọc nhựa.Không cần thiết phải gỡ bỏ bầu đất, xơ dừa khỏi rễ cây chiết Cần cắt cành chiết tại phần gầnchỗ phân cành và xếp cẩn thận vào bầu rồi đem trồng.

Ghép cây là công việc không đơn giản Nó đòi hỏi phải có sự chính xác, tính kiên nhẫn và kỹnăng Tuy vậy , những người nông dân cần cù và kiên nhẫn có thể học được những kỹ thuậtghép cây đơn giản không đòi hỏi sử dụng trang thiết bị đặc biệt nào cả Phần này sẽ hướng dẫnnhững kỹ thuật cơ bản về ghép cây Tuy nhiên, không có gì có thể thay thế cho kinh nghiệmthực tiễn và thực hành liên tục những kỹ thuật này.

Có nhiều cách ghép cây Những phương pháp này có những tác dụng khác nhau đối với nhữngcây trồng khác nhau Phương pháp ghép chồi dùng để ghép đối với nhiều loài cây, bởi vì đây

Đối với ghép chồi, chồi hoặc nhóm chồi (mắt) được lấy từ cây khoẻ và gắn vào một cànhchính hay thân của cây khác Phần tách ra từ cây này để ghép vào cây khác gọi là "chồi" Cây

mà chồi được gắn hay ghép vào được gọi là "gốc ghép"

Những cây gốc phải được trồng trong bầu một thời gian dài trước khi sử dụng Chúng phảikhoẻ, thích nghi với đất đai và những điều kiện khí hậu nơi sẽ trồng cây và phải có khả năngchống chịu với những sâu bệnh chính Nhìn chung, những cây được sử dụng như gốc ghép nên

được phát triển từ hạt giống Hạt giống không được lấy từ cùng một cây lấy chồi hay những

Mặc dù cây gốc có thể sử dụng khi mới chỉ được vài tháng tuổi, nói chung, nên đợi cho đến

8-12 tháng tuổi thì tốt hơn khi thân đã đạt được đường kính khoảng 1/2cm (khoảng bằng kíchthước của bút chì) Tốt nhất là nên ghép vào cây gốc ở vườn ươm vì có thể chăm sóc ở đó tốthơn

Mắt ghép hay chồi ghép phải được lấy từ cây thành thục (ít nhất là 3 năm tuổi ) đã chứng minh

là quả có chất lượng tốt Chồi cần cắt từ cành cây có kích thước xấp xỉ kích thước của cây gốc.Trước hết phải cắt cành định lấy chồi với chiều dài khoảng 20-30cm

Sau đó phần gỗ còn dính sau

chồi được tách bỏ cẩn thận để

không làm tổn thương chồi

Chồi ghép phải có cùng kíchthước như diện tích đã bóc vỏ ởcây gốc, để chồi được ghép vừakhít với cửa sổ ở gốc ghép

nô chåi lã ra ngoµi.

Sau 2-3 tuÇn lÔ, chåi g¾n ph¶i

t−¬i, cã mµu xanh vµ ph¸t

triÓn

Sau khi chåi b¾t ®Çu ph¸ttriÓn trªn c©y gèc, ph¶i th¸o

bá d©y quÊn

Khi chồi phát triển tốt, nên cắt bỏ một nửa những cành trên và dưới chồi ghép và loại bỏnhững cành mềm yếu Nếu chồi ghép vẫn phát triển tốt, có thể dùng dao sắc để cắt bỏ hoàntoàn những cành nhánh còn lại Nếu cần phải dùng cọc đỡ những cành mới phát triển.

Khi cây ghép phát triển tốt, có thể chuyển từ vườn ươm tới nơi trồng Cây ghép phải đượctrồng và chăm sóc như đã mô tả ở các trang 17-20

Ai chẳng hài lòng nếu có đ−ợc nguồn hoa quả lâu dài, nguồn lá làm thức ăn gia súc, nguồn củi

đun và nguồn thu nhập cho gia đình mình Điều này chắc chắn có thể đạt đ−ợc khi có quyhoạch tốt, có lao động cần cù và chăm sóc thích hợp những cây mà chúng ta đã trồng

điều kiện đất đai:

Độ cao so với mặt biển ……… mét

Điều kiện ruộng nương: (Đất đồi/dốc/ít dốc/bằng phẳng)

Loại đất: (Sét/đất sét pha mùn/đất mùn/đất mùn pha cát/đất cát)

Độ sâu của đất: (Nông/vừa/sâu) ……….cm

Quyền sở hữu đất: (Chủ sở hữu/thuê/ăn chia hoa lợi/chủ sở hữu là người thân)Diện tích đất hiện có ………ha

Gỗ

Nguồn gỗ củi

Thu hái từ………Mua từ………

Cách nhà ………km; Giá ………

Thời gian cần để đi hái củi……… giờ

Thời điểm đi hái củi (sáng/trưa/chiều)

Bao nhiêu lần………trong ngày/tuần

Khối lượng củi cần mỗi tuần……….bó

Loài cây dùng làm củi

Nguồn cung cấp gỗ

Gỗ xây dựng

Tự khai thác từ ……….Mua từ

Cách nhà………Giá

Thời gian cần……….Giờ

Khai thác mùa nào (mùa khô/mùa mưa)