BAO CAO THAM QUAN DI SAN VAN HOA

Chùa được xây dựng từ năm nào không ai rõ, duy có hai tấm bia lớn đặt sau hậu cung ghi lại những tư liệu quý: Thời Hậu Lê, đời Chính Hòa, năm Canh Thân (1680) sau khi lên ngôi, nhà vua đã cho xây dựng lại chùa này. Tiếp theo vào các năm Nhâm Thân (1692), Giáp Tuất (1694), Đinh Sửu (1697), Mậu Dần (1698), Kỷ Mão (1699) tiếp tục tu sửa lại tiền đường, hậu cung và hành lang. Năm Chính Hòa thứ 21 (1700) chùa được sửa lại các cột trụ, tạo thêm tượng, mở rộng sân chùa. Năm Cảnh Thịnh thứ 4 (1796) chùa xây thêm gác chuông và mở rộng hai dãy hàng lang.

I GIỚI THIỆU VỀ CHÙA NÔM.

Chùa Nôm nằm trong quần thể di tích làng Nôm, tên tự là Linh Thông cổ

tự, xã Đại Đồng, (huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên) thuộc thiền phái Lâm

Tế

Chùa được xây dựng từ năm nào không ai rõ, duy có hai tấm bia lớn đặtsau hậu cung ghi lại những tư liệu quý: Thời Hậu Lê, đời Chính Hòa, nămCanh Thân (1680) sau khi lên ngôi, nhà vua đã cho xây dựng lại chùa này.Tiếp theo vào các năm Nhâm Thân (1692), Giáp Tuất (1694), Đinh Sửu(1697), Mậu Dần (1698), Kỷ Mão (1699) tiếp tục tu sửa lại tiền đường, hậucung và hành lang Năm Chính Hòa thứ 21 (1700) chùa được sửa lại cáccột trụ, tạo thêm tượng, mở rộng sân chùa Năm Cảnh Thịnh thứ 4 (1796)chùa xây thêm gác chuông và mở rộng hai dãy hàng lang

Thời nhà Nguyễn, đời vua Thành Thái năm thứ 11 (1899) chùa Nôm lạiđược trùng tu thêm một lần nữa Qua bao biến cố, chùa được trùng tu nhiềulần, trở thành ngôi chùa khang trang ngày nay.

Điều đặc biệt là tại chùa Nôm hiện có đến hơn 100 pho tượng cổ bằng đấtnhư Tam thánh, Tam thế, A Di Đà, Phật bà, Bát bộ kim cương, Thập bát lahán ước tính có hàng trăm năm tuổi Một số nhà khoa học cho rằng cónhững pho tượng tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc tượng thế kỷ 10- 13.

Dọc hai bên mỗi hành lang có đến 20 pho tượng lớn nhỏ, với các trạng thái

mô tả con đường hành Phật Phía sau hậu cung, trong hang động, vách đấtcủa dãy núi nhân tạo, những bức tượng đất mô tả các vị thánh đang ngồitịnh tâm, tu luyện

Dọc hai bên mỗi hành lang có đến 20 pho tượng lớn nhỏ, với các trạng thái

mô tả con đường hành Phật Phía sau hậu cung, trong hang động, vách đấtcủa dãy núi nhân tạo, những bức tượng đất mô tả các vị thánh đang ngồitịnh tâm, tu luyện

Các pho tượng đều ngồi, đứng trên một giá đỡ bằng đất với đủ các tư thếmập, ốm, hiền lành, dữ tợn, dân dã, thần tiên…với nhiều kích cỡ khácnhau Có những pho tượng nhỏ xíu chỉ bằng nắm tay, ngược lại cũng cónhững pho tượng khổng lồ cao đến 3m.

Các pho tượng cổ tại chùa Nôm mang khuôn mặt và hình dạng có sức biểucảm cao, giống với các trạng thái cảm xúc của con người, từ trang phục đếntrạng thái của các pho tượng cổ đều mang nét dân dã, thuần Việt, chứng tỏxưa kia, Phật giáo rất gần gũi với đời sống con người.

Các pho tượng cổ tại chùa Nôm mang khuôn mặt và hình dạng có sức biểucảm cao, giống với các trạng thái cảm xúc của con người, từ trang phục đếntrạng thái của các pho tượng cổ đều mang nét dân dã, thuần Việt, chứng tỏxưa kia, Phật giáo rất gần gũi với đời sống con người.

Các pho tượng cổ tại chùa Nôm mang khuôn mặt và hình dạng có sức biểucảm cao, giống với các trạng thái cảm xúc của con người, từ trang phục đếntrạng thái của các pho tượng cổ đều mang nét dân dã, thuần Việt, chứng tỏxưa kia, Phật giáo rất gần gũi với đời sống con người

Các pho tượng cổ tại chùa Nôm mang khuôn mặt và hình dạng có sức biểucảm cao, giống với các trạng thái cảm xúc của con người, từ trang phục đếntrạng thái của các pho tượng cổ đều mang nét dân dã, thuần Việt, chứng tỏxưa kia, Phật giáo rất gần gũi với đời sống con người.

Theo truyền thuyết thì xưa kia chùa Nôm được xây giữa rừng thông cổ thụ.Phải chăng sự linh thiêng của ngôi chùa, cũng như của đạo Phật, cộng với

sự tốt tươi của ngàn thông trên mảnh đất này, mà có tên "Linh thông cổ tự"

Chùa nằm trong một quần thể di tích lịch sử gắn liền với quá trình thànhlập làng Nôm Đó là đình Tam Giang thờ vị tướng thời Hai Bà Trưng Đó

là cây cầu đá gồm 9 nhịp đầu rồng đã mấy trăm năm nay soi bóng xuốngdòng sông Nguyệt Đức, nâng bước chân thiện nam tín nữ đến với chùa.Chiếc cầu đá bắc qua bờ sông này đã tồn tại trên 200 năm

Chùa nằm trong một quần thể di tích lịch sử gắn liền với quá trình thànhlập làng Nôm Đó là đình Tam Giang thờ vị tướng thời Hai Bà Trưng Đó

là cây cầu đá gồm 9 nhịp đầu rồng đã mấy trăm năm nay soi bóng xuốngdòng sông Nguyệt Đức, nâng bước chân thiện nam tín nữ đến với chùa.Chiếc cầu đá bắc qua bờ sông này đã tồn tại trên 200 năm

Ngôi chùa cổ với không gian rộng lớn để người dân và du khách thậpphương có thể nán lại lâu hơn với chùa Nôm và chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổkính của ngôi chùa cổ tại vùng đồng bằng Bắc bộ với nhiều công trình kiếntrúc, cảnh quan thiên nhiên và phong tục tập quán đậm nét truyền thống, cổxưa.

Ngôi chùa cổ với không gian rộng lớn để người dân và du khách thậpphương có thể nán lại lâu hơn với chùa Nôm và chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổkính của ngôi chùa cổ tại vùng đồng bằng Bắc bộ với nhiều công trình kiếntrúc, cảnh quan thiên nhiên và phong tục tập quán đậm nét truyền thống, cổxưa

II Hiện trạng hệ thống di sản vật thể:

Nằm ngoài làn sóng đô thị hóa, làng Nôm may mắn vẫn lưu giữ đượcnhiều giá trị lịch sử văn hóa của một ngôi làng cổ vùng ven châu thổ sôngHồng với nhiều công trình kiến trúc, cảnh quan thiên nhiên và phong tụctập quán đậm nét truyền thống, cổ xưa Chùa Nôm, đình Nôm, cầu Nôm,chợ Cầu Nôm, cổng làng, sông Nguyệt Đức, cùng với những ngôi nhà cổ lànhững di sản văn hoá tạo nên quần thể làng Nôm có một vẻ đẹp cổ thuầnViệt có một không hai ở vùng đồng bằng sông Hồng Đây chính là mộtquần thể di tích lịch sử văn hoá có các yếu tố cơ bản tạo thành một làng quêtiêu biểu của Việt Nam Ngày 12/02/1994, Bộ Văn hoá, thể thao và du lịch

đã chính thức cấp bằng công nhận Di tích lịch sử văn hoá cho quần thể ditích làng Nôm

II.1 Chùa Nôm

Chùa Nôm hay còn gọi là chùa Thông (Linh Thông tự), tương truyền dựngtrên một đồi thông từ đời Mạc, trùng tu lớn đời Lê, tôn tạo nhiều lần trongđời Nguyễn Hiện chùa nằm dưới những vòm gạo, muỗm trầm mặc, lưu giữtrong điện hàng trăm pho tượng và di vật cổ Đây cũng là nơi đặt bát hươngthờ Mẫu thánh Tam Giang, điểm cuối của lễ rước sau khi đặt bát hương thờMẫu trả lại cung Đây cũng là nơi gửi phần siêu thoát của đời sống tinhthần người dân trong làng và trong vùng Nơi cùng với cây đa/quán chợ,bến nước/giếng làng làm thành một trục - những điểm nhấn kiến trúc gắn

bó với những người phụ nữ làng quê Việt

Ngôi chùa cổ nằm ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ lớn Hiện nay, chùaNôm còn lưu giữ được 122 pho tượng Phật bằng đất tuyệt đẹp có tuổi hàngtrăm năm Các pho tượng được tạc ở nhiều trạng thái, tư thế và chủ đề khácnhau Tuy nhiên, điều đáng ngạc nhiên không phải là số lượng các photượng đất mà là độ bền vững không tưởng của chúng Trải qua nhiều trậnlụt lịch sử, các pho tượng vẫn còn nguyên vẹn và hiện chúng vẫn là một ẩn

số mà các nhà khoa học chưa giải thích được

Điểm đặc biệt hấp dẫn du khách của chùa Nôm chính là khung cảnh thiênnhiên thoáng đãng, rộng rãi với nhiều công trình kiến trúc đặc sắc LầuQuan Âm của ngôi chùa nằm ở giữa hồ nước này như một đài sen nguynga, lộng lẫy Dẫn vào lầu Quan Âm là một cây cầu đá hình cánh cung môphỏng cây cầu Nôm cổ, phía trước cầu là hai tháp Cửu phẩm liên hoa bằngđồng tạo thành một cụm kiến trúc thống nhất làm mãn nhãn người xem.

Tháng 9/1998, Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam bổ nhiệm ĐạiĐức Thích Đồng Huệ về trụ trì tại chùa Từ đó đến nay, Đại Đức đã cùngnhân dân xây dựng lại ngôi chùa ngày càng khang trang, phù hợp với cảnh

II.2 Di tích Đình Tam Giang

Đình là nơi thờ Đức thánh Tam Giang - một vị tướng dưới thời Hai BàTrưng, có công đánh giặc giúp dân, cứu nước và hiển linh giúp vua Lê ĐạiHành đánh thắng giặc Tống, được vua phong “Hộ Quốc Phúc Thần”

Đình Đại Đồng được xây dựng theo hướng Đông Nam, với kiến trúc hìnhchữ Quốc bao gồm các hạng mục: Đại bái, Phương đình, Hậu cung và haidãy giải vũ.

Tòa đại bái gồm 5 gian, các bộ vì làm kiểu chồng rường Kế tiếp là Phươngđình có cấu tạo hình vuông theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, bộ vìlàm kiểu chồng rường giá chiêng Phía bên trong là gian Hậu cung gồm 3gian, kiến trúc chồng rường đấu sen

Kiến trúc bên ngoài chịu ảnh hưởng của kiến trúc Phúc Kiến (Trung Quốc),

có bốn hàng cột đá xanh đỡ mái Mái thì được lợp bằng ngói ống, trên đắpnổi hình cá chép chầu nậm rượu Trên các cột đá xanh chạm khắc các đề tài

tứ linh, tứ quý và những câu đối ca ngợi thắng tích

Điều đặc biệt, đình Tam Giang còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trịnhư: 14 đạo sắc phong từ triều Lê đến thời Nguyễn, khám thờ thời Nguyễn,sập thờ bằng gỗ thời Nguyễn được chạm khắc rất công phu và tỉ mỉ, 2 rồng

đá thời Lê, cùng với câu đối, đại tự, cuốn thư…

Phía trước đình là hồ nước lớn trong xanh, cạnh đình là cây đa cổ thụ gần

200 năm tuổi, bên tả là dòng sông Nguyệt Đức, bên hữu là khu dân cư

Theo thuyết phong thủy, đình Đại Đồng ngự ở thế đằng trước tụ thủy, đằngsau tọa sơn, bên tả thanh long, bên hữu bạch hổ.

Nơi đây không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người dân địaphương mà còn là điểm thu hút đông đảo khách du lịch trong và ngoàinước Hàng năm, vào mùng 10 tháng 8 âm lịch lễ hội kỷ niệm ngày mấtcủa Thánh Tam Giang được diễn ra rất trang trọng

II.3 Khu nhà thờ họ và các di tích khác

Ngoài 2 di tích nổi tiếng là chùa Nôm và Đình Tam Giang, làng hiện còn

có 7 nhà thờ cổ của các dòng họ với kiến trúc cổ kính cùng 7 ngôi nhà cổ, 2giếng, một ngôi miếu và một cổng làng “ngũ môn” đều có tuổi thọ vàitrăm năm tuổi

Đặc biệt, làng còn có một chiếc cầu làm hoàn toàn bằng đá phiến với 9nhịp được chạm khắc hình rồng độc đáo, bắc qua sông Nguyệt Đức Chiếccầu được đánh giá là một công trình độc đáo chưa từng thấy ở bất cứ làng

cổ nào của Đồng bằng sông Hồng

Cầu dẫn vào làng làm bằng đá phiến với 9 nhịp

Giếng cổ - nơi hội tụ linh khí

Nhà thờ cổ của các dòng họ trong làng

III Đánh giá giá trị của di sản

Hình ảnh chùa Nôm – Hưng Yên nhìn từ trên cao Ảnh: Phạm Kiên/TTXVN

3.1 Sơ lược hình thành và các thành quả đạt được

- Theo bi ký trên hai tấm bia lớn đặt sau hậu cung thì vua Lê HyTông đã cho xây dựng lại chùa Nôm vào năm Chính Hòa nguyên niên tứcCanh Thân (1680) Lần lượt các năm 1692, 1694, 1697, 1698, 1699 chùađược tu sửa tiền đường, hậu cung và hành lang Năm Chính Hòa thứ 21(1700) sửa lại các cột trụ, tạo thêm tượng và mở rộng sân

- Sau đó rất lâu, năm Cảnh Thịnh thứ 4 (1796) chùa xây gácchuông và mở rộng hành lang Mãi dưới thời Nguyễn, vào đời vua ThànhThái thứ 11 (1899) chùa mới được sửa lớn

- Chùa Nôm (chùa Đại Đồng, Linh thông tự) được Bộ trưởng

Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích quốc gia (tại Quyết định số QĐ/BT ngày 12 tháng 02 năm 1994

295 Năm 2014, dân làng cùng góp tiền xây dựng rất nhiều ghế đávòng quanh làng, khiến nơi đây như một công viên, tiện cho người đếntham quan

- Quyết định số: 133/NQ- HDND ngày 08 tháng 12 năm 2017

về việc phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tỉnh Hưng Yên đếnnăm 2025 tầm nhìn 2030

3.2 Các vấn đề chưa được giải quyết

- Chưa nâng cấp hạ tầng dân cư;

- Chưa triển khai hiệu quả hệ thống thông tin di tích;

- Bảo tồn thụ động với khu vực xung quanh chùa;

3.3 Đánh giá về mặt giá trị:

a Giá trị lịch sử

Chùa Nôm hay chùa Đại Đồng, có tên chữ là Linh Thông cổ tự đượcxây dựng từ rất lâu, là di sản hy hữu còn lại đến ngày nay về sáng tạo độcđáo của người Việt cổ trong văn hóa, kiến trúc và tín ngưỡng Theo các nhàkhoa học, trải qua các thời kỳ lịch sử, sự tồn tại của di tích chùa Nôm cũngnhư quần thể di tích tôn giáo, tín ngưỡng và những công trình kiến trúc nhà

cổ hiện có tại làng Nôm, đã góp phần tạo nên một thiết chế văn hóa tinhthần quan trọng của văn hóa làng Việt Hơn nữa, sự tồn tại của những côngtrình này trong một tổng thể không gian chung của làng quê Bắc Bộ đã gópphần tạo nên những giá trị về mặt kiến trúc, cảnh quan, cũng như giá trịlịch sử, văn hóa khác Cho nên, đối với lịch sử dân tộc Việt nói chung vàtrong văn hiến Việt nói riêng, chùa Nôm là một trong những chứng tíchquan trọng về sự tồn tại và phát triển của nền văn minh Việt vào buổi bìnhminh

b Giá trị văn hóa

Về mặt văn hóa, là một trong những ngôi cổ tự còn để lại dấu tích,chùa Nôm, làng Nôm ở Hưng Yên trở thành một di sản văn hóa, một bằngchứng về sự sáng tạo, về trình độ kỹ thuật cũng như văn hóa của người Việt

Cổ Điều đặc biệt là tại chùa Nôm hiện có đến hơn 100 pho tượng cổ bằngđất như Tam thánh, Tam thế, A Di Đà, Phật bà, Bát bộ kim cương, Thậpbát la hán ước tính có hàng trăm năm tuổi Một số nhà khoa học cho rằng

có những pho tượng tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc tượng thế kỷ 13 tất cả làm nên nghệ thuật kiến trúc, văn hóa và tín ngưỡng người Việtxưa

10-c Giá trị Nhân văn

Cộng đồng dân cư sinh sống tại Làng Nôm suốt bao đời nay vẫn là

những thời kỳ vẻ vang xưa Bên cạnh đó, nhiều thôn xóm trong địa bàn vẫnlưu giữ cấu trúc không gian và xã hội nông thôn đồng bằng Bắc Bộ đặc sắc.

d Giá trị sinh thái:

Môi trường sinh thái nông nghiệp bao bọc Chùa Nôm, Làng Nôm làchứng nhân lịch sử của toàn bộ quá trình khai thác địa bàn từ xưa đến nay;

là tài nguyên quý cho các nghiên cứu về lịch sử môi trường của địa điểm;đồng thời cũng là cảnh quan nền không thể thiếu để tôn lên vẻ đẹp và tínhchân thực lịch sử của hệ thống di tích Đó cũng sẽ là một không gian xanhlớn cải thiện khí hậu và tạo nơi nghỉ ngơi, tham quan, giải trí cho cư dânthành phố

e Giá trị nghệ thuật kiến trúc

Chùa Nôm – Hưng Yên được các nhà sử học Dương Trung Quốcđánh giá là “Chùa Nôm hiện nay không đơn thuần là một công trình tínngưỡng Phật giáo mà là một quần thể đan xen nhiều giá trị văn hóa, kiếntrúc cổ và phản ánh nhiều khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội qua cácthời kỳ lịch sử của đất nước nói chung và vùng đất này nói riêng”

Nằm bên gốc cây gạo cổ thụ, cổng chùa Nôm nổi bật bởi kích thước

đồ sộ và vật liệu xây dựng chủ yếu là gỗ Phần giữa tam quan gồm hai tầng

và ba cửa chính, hai bên có hai cửa phụ, tất cả đều có mái che lợp bằngngói ta Trên lầu gắn biển sơn son đề bốn chữ Hán “Linh thông cổ tự” thếpvàng nhìn ra khu chợ làng rất rộng với sáu dãy nhà gạch cũ

Bước qua ngưỡng cửa chùa du khách nhìn thấy ngay hai tòa lầuchuông và gác trống cao ba tầng, xây đối xứng với tâm là một hồ nước hìnhchữ nhật ở giữa tam quan và tiền đường Leo cầu thang gỗ lên lầu tam quan

có thể quan sát rất rõ phần lớn quang cảnh vuông vức và đầy cây xanh củachùa Nôm

Sân chùa rợp bóng hai cây muỗm đã trải qua vài thế kỷ Tòa tiềnđường rộng 5 gian, mặt quay về hướng đông-nam, hai đầu là lối vào hànhlang Dọc theo ống muống có cửa lấy sáng và cũng ăn thông ra hành lang.Đây là phần chùa cổ còn giữ lại được với rất nhiều pho tượng quý, tuynhiên do trùng tu tôn tạo các bộ phận khác nên nền và mái chùa chính bịthấp

Sân sau gác trống rất lớn, bên trái tiền đường có những ngôi tháp mộđược xây lại, vật liệu chủ yếu gồm đá ong Cạnh đó còn có hai tháp Cửu

mới đào với cây cầu đá hình cánh cung đưa khách vào lầu chiêm bái tượngQuan Âm Bồ tát.

Lầu Quan Âm hình bát giác, cao ba tầng, được xây mới hoàn toàntrong đợt đại trùng tu năm 2009 mà chỉ có tiền đường còn giữ lại được nét

cổ kính Từ cây cầu đá, có thể nhìn thấy cái cổng ngách và con đường gạchdẫn khách qua giếng đá cổ vào một sân rộng phía sau hậu cung thấp bé vớicác tòa nhà khách, hậu đường và nhà Tổ rất to lớn, kết cấu cũng chủ yếubằng gỗ

Chùa là một công trình kiến trúc tiêu biểu của văn hoá vùng đồngbằng Bắc Bộ, Chùa Nôm cuốn hút với các công trình kiến trúc cổ đặc sắc,hài hoà với thiên nhiên trên một không gian rộng nhiều héc ta Vẻ đẹp ấycàng được tôn lên trong một ngôi làng cổ với cầu đá, bến nước, sân đình rấtgần gũi, thân thiết của một vùng quê còn lưu giữ được nhiều nét văn hoáthuần Việt

3.4 Đánh giá tiềm năng bảo tồn của di sản

a Tiềm năng

+ Đối với giá trị Lịch sử: hệ thống di tích phong phú, cảnh quan hấp

dẫn trên địa bàn nếu được liên kết, diễn dịch, thể hiện rõ nét trên nền cảnhquan nông thôn đẹp đẽ, yên bình, sẽ là một sản phẩm du lịch hấp dẫn, độcđáo, phù hợp kiểu tham quan nghiên cứu lịch sử, ngoạn cảnh, tưởng niệm,

lễ bái truyền thống Các nghiên cứu sâu hơn sẽ làm hệ thống giá trị lịch sửngày một đầy đủ và đậm nét

+ Đối với giá trị Nhân văn: mô hình cư trú nông nghiệp hiện tại là phù

hợp cho bảo tồn Khu di tích Việc từng bước nâng cao chất lượng sống củacộng đồng dân cư và đưa bảo tồn vào đời sống vật chất cũng như tinh thâncủa đại bộ phận dân cư sẽ là chiến lược đúng đắn nhất cho phát triển bềnvững các giá trị nhân văn

+ Đối với giá trị Sinh thái: không gian sinh thái nông nghiệp hiện nay

vẫn giữ một tỷ trọng lớn trong cơ cấu sử dụng đất, là quỹ dự trữ dễ sử dụngcho công tác bảo tồn, khảo cổ học, xây dựng cảnh quan lớn cho Khu ditích Xu hướng hiện đại hoá, đa dạng hoá sản phẩm nông nghiệp, vận dụngcác phát kiến mới về khoa học, kinh tế, các đổi mới chính sách trong nôngnghiệp là nền tảng tốt cho khai thác, phát huy giá trị môi trường sinh tháiKhu di tích