Cây gấc,tác dụng, cách trồng

Hạt gấc: Còn gọi là Mộc miết tử TQ là hạt lấy ở quả gấc chín Semen Momordicae đã bóc vỏ màng và chế biến khô.. Mô tả: Cây gấc là một loại dây leo, mỗi năm lụi một lần, nhưng lại đâm chồ

Cây gấc Tên khoa học: Momordica cochinchinensis (Lour) Spreng

họ Bầu bí (Cucurbitaceae)

Tên khác: Mộc miết (TQ) – Muricic (Pháp) – Cochinchina Momordica (Anh).

I Bộ phận dùng:

1 Hạt gấc: Còn gọi là Mộc miết tử (TQ) là hạt lấy ở quả gấc chín (Semen

Momordicae) đã bóc vỏ màng và chế biến khô

Đã được ghi vào Dược điển Việt Nam (1983) và Dược điển Trung Quốc (1963), (1997)

2 Dầu gấc: (Oleum Momordicae) là dầu ép từ màng đỏ bọc hạt gấc Đã được ghi vào

Dược điển Việt Nam (1997)

3 Rễ gấc: Còn gọi là Phòng kỷ nam là rễ cây gấc (Radix Momordiae) phơi khô.

Mô tả: Cây gấc là một loại dây leo, mỗi năm lụi một lần, nhưng lại đâm chồi từ gốc

cũ lên vào mùa xuân năm sau Lá mọc so le, chia thuỳ khía sâu tới ½ phiến lá Hoa đực, hoa cái riêng biệt, cánh hoa màu vàng nhạt Mùa hoa tháng 4-5 Quả hình bầu dục dài độ 15-20cm, đáy nhọn, ngoài có nhiều gai, khi chín màu vàng đỏ đẹp tươi Mùa quả tháng 6 đến tháng 2 năm sau Gấc nếp thì thưa gai hơn gấc tẻ Trong quả có nhiều hạt xếp thành những hàng dọc, quanh hạt có màng màu đỏ máu, tươi Bóc lớp màng đỏ sẽ thấy hạt hình gần giống con ba ba nhỏ, ngoài có lớp vỏ cứng, mép có răng cưa Trong hạt có nhân trắng chứa nhiều dầu Gấc mọc hoang và được trồng khắp nơi

ở nước ta Trồng bằng hạt hay giâm cành vàp các tháng 2 - 3, trồng một năm có thể thu hoạch hàng chục năm Ngay năm đầu đã có quả nhưng ít, càng về sau càng nhiều quả

Thu hái chế biến: Mua thu hái từ tháng 8 - 9 đến tháng 1 - 2 năm sau Quả chín hái

về đem bổ, vét hạt với cả màng đỏ Nếu để nấu xôi thì dùng tươi trộn với gạo (có thể thêm ít rượu) Nếu để chế dầu gấc thì phải sấy hay phơi khô tới khi không còn dính tay, bóc lấy màng đỏ tươi rồi lại phơi hay sấy khô ở nhiệt độ thấp (60-70oC) Tán nhỏ màng rồi áp dụng một trong hai phương pháp sau:

1.Chiết bằng dung môi: Lấy kiệt bằng ete dầu hoả Sau đó thu hồi ete bằng đun cách thủy trong khí Nitơ hay khí carbonic Cặn còn lại là dầu gấc Để lâu dầu này sẽ để lắng một lớp tinh thể caroten thô ở dưới, bên trên là lớp dầu no caroten Tỷ lệ dầu trong màng đỏ là 8p100 Trung bình 100kg quả gấc cho độ 1,9l dầu gấc

2.Ép như dầu lạc: màng đỏ đã sấy khô, tán nhỏ, đem đồ lên rồi ép lấy dầu Để lâu cũng sẽ phân làm 2 lớp như trên

Dùng cồn 95oC, loại acid tự do trong dầu chế theo 2 phương pháp trên thì được dầu chế trung tính

Dầu gấc: Dầu sánh, trong, màu đỏ tím đậm, mùi thơm vị ngọt, vị béo, không khé cổ

Tỉ lệ caroten trên 0,15p100 Nếu có cặn phải là cặn caroten tinh thể Dược điển Việt Nam (1997) quy định dầu phải chứa ít nhất 0,1p100 β-caroten

Hạt gấc: Khô, già, vỏ ngoài cứng đen, chắc, nặng, mép có răng cưa tù và rộng, trong

có nhân trắng ngà, có dầu, không bị thối đen Nguyên hạt, không vỡ nát, không thối nhân, không lẫn tạp chất là tốt

Hiện nay, ta chưa có tiêu chuẩn chất lượng về rễ gấc.

Thành phần hoá học: Dầu gấc

1ml dầu gấc có 30mg caroten tương ứng với 50.000 đơn vị quốc tế vitamin A

Hạt gấc: Trong nhân hạt gấc có chất momordin (là một loại saponin), 6p100 nước, 2,9p100 chất vô cơ, 55,3p100 chất béo, 16,6p100 chất protid, 2,9p100 đường toàn bộ, 1,8p100 tanin, 2,8p100 cellulose và 11,7p100 chất không xác định được

Ngoài ra còn có các men phosphatase, invectase và peroxydase

II Công dụng:

1 Màng gấc: Nhân dân ta dùng đồ xôi, ăn cả xôi và màng gấc

2 Dầu gấc: Dầu gấc có tác dụng như những thuốc có vitamin A, dùng bôi lên các vết thương, vết loét, vết bỏng làm cho chóng lành, lên da Uống dầu gấc, người bệnh chóng lên cân, tăng sức chống đỡ bệnh tật của cơ thể, do chất caroten dưới tác dụng của men carotenase có nhiều trong gan sẽ tách β caroten thành hai phần tử vitamin A Dùng cho trẻ em chậm lớn, trong bệnh khô mắt, quáng gà

Liều dùng: Dầu gấc: Mỗi ngày 2 lần, uống trước 2 bữa ăn chính mỗi lần ăn chính mỗi lần 5 giọt, có thể tăng lên 25 giọt Trẻ em 5-10 giọt 1 ngày Dùng ngoài dưới dạng thuốc mỡ 5-10p100 dầu gấc hay bôi bằng dầu nguyên chất (chữa bỏng)

3 Hạt gấc: Theo Đông y, hạt gấc vị đắng, hơi ngọt, tính ấm, có độc, dùng chữa các chứng bệnh ung thũng, mụn nhọt độc, tràng nhạt, eczema, viêm da thần kinh,trĩ, phụ nữ sưng vú Có thể chế thuốc viên hay tán bột uống Liều uống từ 0,8-1,2g Nhưng thường dùng đắp ngoài da đồ mụn nhọt Nhân dân ta còn dùng

để đắp chữa chai bàn chân

4 Rễ gấc: Sao vàng, tán mỏng, dùng uống chữa tê thấp sưng chân gọi là Phòng kỷ nam

5 Lá gấc: Viện Đông y dùng lá gấc với tầm gửi đắp ngoài ra làm thuốc tiêu sưng tấy

Bài thuốc:

Chữa sưng vú, giã nhân hạt gấc với ít rượu đắp chỗ sưng đau

Lưu ý: Nhân hạt gấc còn gọi là Phiên mộc miết, theo Đông y có tính rất lạnh, ăn phải

thì cấm khẩu nguy hiểm

III Kỹ thuật trồng gấc

Gấc là một loại cây bán hoang dại, cây leo và chu kỳ gieo trồng đến thu hoạch là 9 tháng đến 1 năm Khi giá trị của cây gấc chưa được chú ý, nó chỉ được xem như một thứ gia vị, dân gian sử dụng chủ yếu vào dịp lễ tết, giỗ chạp với các món truyền thống là xôi gấc, một số dùng chế biến bánh keo như bánh cáy Giá trị gấc vì thế rất thấp và cho nhau hàng chục quả là chuyện bình thường Hiện nay gấc đã được sử dụng trong công nghiệp dược phẩm, chiết xuất dầu gấc với thành phần vitamin A và E Cây gấc bắt đầu có vị thế đặc biệt và trở thành cây xoá nghèo

Một kg gấc có giá thu mua 2 – 2,5 ngàn đồng trả cho người trồng, một gốc gấc cho thu hoạch 15- 20 quả, trong điều kiện trồng vo, nếu trồng có chăm sóc, định hướng một gốc cho thu hàng tạ quả, sau thu quả, cắt dây để lại gốc, đến vụ gấc lại bắn mầ, nên cây mới, cây vụ sau khoẻ hơn và cho năng suất cao hơn vụ trước

Gấc là một loại cây trồng có sức chống chịu tuyệt vời, chưa thấy sâu bệnh hại, chim chuột ít phá, thân lá gấc có mùi hôi nên cây trâu bò ít phá

Giống gấc cho năng suất quả cao, nhiều hạt đã được trình diễn là giống gấc Diễn, quả

to, chín có màu đỏ tươi, ngoài ra có một số giống khác có màu vàng, quả nhỏ

Gấc không kén đất và chỉ cần một khoảng đất nhỏ đã có thể trồng được một gốc, một gốc có tuổi thọ 15 – 20 năm, đầu tư rất thấp, nhưng hiệu quả cao Một số vùng trồng gấc xen vải, trồng tận dụng, hoặc trồng ở ruộng cao, bạc màu, làm cọc tre, chăng dây thép cho dây gấc leo, thu nhập cao gấp 2 –3 lần trồng lúa

Gấc trồng từ dây là chủ yếu, nếu trồng từ hạt hạt phải được đồ chín

Cách trồng từ dây: chọn giống gấc tốt, loại gấc nếp quả đỏ tươi khi chín, trọng lượng quả đạt 1 – 1,5 kg, hàm lượng tinh dầu khá cao và được các cơ sở thu mua chế biến dầu gấc ưa thích Lấy một doạn dây dài khoảng 40 – 50cm , có thể cuộn lại như kiểu trồng sắn dây, hoặc tận dụng có thể trồng giâm như cây khoai lang, đào hố, bón lót phân chuồng, phân rác mục, đặt dây, lấp đất để hở 2 –3 đốt, tưới ẩm và dậy để bảo vệ, khi nào mầm gấc bắn lên, gấc bò thì mắc dàn cho gấc leo> Một gốc gấc chăm sóc tốt

và cân đối cần diện tích leo dàn khoảng 5 – 6m2, tận dụng bờ rào, mái các công trình phụ cũng có thể trồng được gấc

Khi gấc leo giàn bón cho mỗi hốc 1 – 1,5kg NPK, để đẩy nhanh quá trình bám giàn, không nên để quả gấc tốt dây, vì dây tốt quả sẽ ra ít

Nhìn chung trồng gấc đơn giảm, đầu tư thấp trồng một lần thu nhiều năm, hiệu quả rất cao nhất là đối với đất tận dụng, sản phẩm hiện được tiêu thụ tốt dùng cho chế biến