Trở thành người trợ giúp đúng đắn

Để trở thành một người trợ giúp đúng đắn không phải là việc dễ dàng. Chúng ta dễ mắc phải thói quen tham gia vào cuộc đời người khác một cách không đúng đắn. Không những không giúp được mà còn khiến bản thân thêm phiền phức. Tài liệu cung cấp một số khía cạnh của người làm công tác hỗ trợ, giúp đỡ về mặt tinh thần.

TRỞ THÀNH NGƯỜI TRỢ GIÚP ĐÚNG ĐẮN

Thông tin tác giả: https://www.duyson.cf   Ảnh: Photo by rawpixel​ on ​Unsplash

MỤC LỤC

TRỞ THÀNH NGƯỜI TRỢ GIÚP ĐÚNG ĐẮN 1

CHƯƠNG II: NHỮNG PHẨM CHẤT CẦN THIẾT 6

CHƯƠNG III: NHỮNG THÁCH THỨC PHẢI ĐƯƠNG ĐẦU 9

LỜI NÓI ĐẦU

Trong đời sống, chúng ta luôn phải sống cùng với tha nhân Và con người thì luôn có

những nỗi khổ, niềm đau Chúng ta là “những người khốn khổ”, ta khổ, tha nhân cũng khổ

Nếu mỗi người trong chúng ta đều phát triển những kỹ năng làm giảm nỗi khổ nơi người

khác thì cuộc sống sẽ trở nên dễ thở hơn biết chừng nào, vì chúng ta có thể sơ cứu cảm xúc

nhau, có thể giúp nhau chữa lành các thương tổn tinh thần Mong muốn này chính là động

lực đã giúp tôi kiên trì theo đuổi chủ đề này tới 4 tháng Có thể bạn sẽ thắc mắc rằng vậy sao không tập trung vào giải quyết nỗi khổ của mình

mà lại đi tìm cách giúp đỡ người khác Thật ra, để giúp được người khác thì bản thân ta phải

thật ổn đã, như vậy, trong phương cách hỗ trợ người khác thì việc đầu tiên cần làm là tự

giúp đỡ bản thân trước Nhưng mặt khác, việc giúp đỡ người khác lại cũng chính là giúp

mình Tuy hai mà một, tuy một mà hai Vì cuộc sống của ta gần như không tránh khỏi việc

chung đụng với người khác, nên những nỗi khổ của họ cũng sẽ làm ảnh hưởng lên ta Nhất

là nếu đó là những nỗi đau của người thân, bạn bè, người yêu, vợ, chồng những người

thân thiết thì khó lòng ta có thể bỏ mặc được Bạn có đau lòng nếu họ dần trở thành một

người điên, một người trầm uất, một người luôn than vãn, kêu ca, bởi họ không tìm ra

phương cách gì chữa lành cho những vết thương trong tâm hồn? Vậy nên song song với việc

tự giúp mình, ta vẫn cần phải giúp đỡ mọi người để cuộc sống quanh ta tốt đẹp và thuận lợi

hơn Thực tế, việc làm một Người trợ giúp (helper) tinh thần không bao giờ là đơn giản Bởi

chúng ta đã quen với việc uống thuốc khi ốm, băng bó khi chấn thương trên cơ thể Nhưng

những vết thương ở tinh thần, ở cảm xúc thì gần như ta không biết làm cách nào, vì chúng

vô hình, vô tướng và rất ít người trong số chúng ta được dạy cách chữa trị những nỗi đau

này Những vết thương trên thân thể thì biểu lộ rõ ràng, trong khi những tổn thương tâm lý

thì không thể thấy bằng mắt thường, cũng không thể chỉ hỏi han là tìm ra triệu chứng Chính

người bệnh cũng chẳng mấy khi biết là mình bệnh, biết là mình đau và đau ở đâu “Tâm

bệnh phải dùng tâm thuốc” - và ao ước của tôi là có được thứ tâm thuốc đó, hay ít nhất, là

biết nơi để tìm thứ tâm thuốc ấy Trong tài liệu này, tôi tổng hợp một số kinh nghiệm cũng như những vấn đề mong muốn

được thảo luận trong buổi học kế tiếp Kiến thức trong tài liệu này mang tính chủ quan cá

nhân, bởi tôi viết tài liệu này dựa trên kinh nghiệm của mình trong việc hỗ trợ một người

bạn đang gặp vấn đề tâm lý, cùng với những kiến thức tiếp thu được sau khi đọc hai cuốn

sách “Tiến trình thành nhân” và “Sa mạc nở hoa” Chính vì vậy, mong mọi người khi đọc tài

liệu này chỉ nên coi nó như một ví dụ tham khảo và gợi ý Nếu cần liên hệ để trao đổi, góp ý về nội dung sách hay bất cứ điều gì khác, vui lòng truy cập: https://www.duyson.cf

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ HELPER 1.1 Định nghĩa về Helper

Bản thân từ “helper” có nghĩa là người trợ giúp, tùy vào văn cảnh mà sẽ có ý nghĩa khác

nhau Trong khuôn khổ tài liệu này, tôi xin tạm định nghĩa về Helper là “người làm công tác

hỗ trợ về tinh thần cho người khác” Với định nghĩa này, helper có thể là bác sĩ tâm lý, nhà

trị liệu, y tá, điều v.v… nhưng cũng có thể là bất cứ ai trong bất cứ mối quan hệ nào Để hiểu rõ hơn, ta cũng cần đề cập tới khái niệm helpee - người được trợ giúp hỗ trợ về

tinh thần cho người khác” Một từ có nghĩa tương đương và quen thuộc hơn mà các nhà tâm

lý hay sử dụng là “thân chủ” Ngược lại với helper, helpee là “người có vấn đề về tâm lý,

tinh thần và cần được trợ giúp” Từ đây, trong tài liệu sẽ sử dụng từ thân chủ khi muốn nhấn

mạnh đến cái nhìn của helper về phía người mình đang hỗ trợ, và dùng từ helpee khi cần

nhấn mạnh mối tương liên giữa helper và helpee 1.2 Mối tương giao giữa Helper và helpee Ta xét ví dụ sau: Hoa và Lan là hai người bạn, Lan đang có chuyện buồn và tâm sự với Hoa, Hoa lắng

nghe, tâm sự và chia sẻ với Lan Sau khi trò chuyện, Lan thấy nhẹ nhõm hơn và vơi bớt nỗi

buồn Trong ví dụ trên, cảm xúc của Lan là buồn, nghĩa là có vấn đề về tinh thần và có nhu cầu

tâm sự với Hoa Hoa có khả năng giúp tâm trạng Lan được cải thiện Như vậy, trong mối

quan hệ trên thì Hoa được gọi là helper, Lan là helpee Cần nói rõ rằng, việc ai nắm vai trò helper, helpee trong một mối quan hệ là không cố

định Người này có thể là helper trong lúc này nhưng lại là helpee vào lúc khác Như khi

một người đang trải qua nỗi đau và được chia sẻ với người có nỗi đau tương tự sẽ giúp ta

vơi được nỗi buồn vì được thấu hiểu Hai người lúc này vừa là helper và là helpee của

nhau Điều chúng ta quan tâm tới trong chủ đề này là làm cách nào để đạt hiệu quả tối đa

mỗi khi phải nhận vai helper Nhìn chung, helper sẽ giúp helpee phát triển “theo chiều hướng tích cực”, helpee sẽ giải

quyết được hay ít nhất là làm giảm nhẹ được vấn đề mình gặp phải nhờ sự tham gia hỗ trợ

từ helper Tôi cũng không biết là mình có thực sự làm được điều gì cho thân chủ - người bạn của

mình không Tất cả những gì tôi làm là nói chuyện với bạn ấy Tôi cũng không học về ngành

tâm lý Có lẽ bạn ấy chọn tôi làm helper chỉ vì bạn ấy muốn được nói, được kể, được hiểu,

và được giải thích một số điều, và ngoài tôi ra thì bạn ấy không tìm thấy ai đáp ứng được điều đó Đó là một ví dụ để thấy rằng để trở thành một helper với ai đó không đòi hỏi ở bạn một kiến thức hay kỹ năng gì đặc biệt, mà là vì bạn và thân chủ có một mối “duyên” gì đấy

Ở helper có điều gì đó mà helpee cần tới, đơn giản là vậy

CHƯƠNG II: NHỮNG PHẨM CHẤT CẦN THIẾT 2.1 Một số phẩm chất cần thiết

Trong phần này, tôi xin trình bày lại theo cách hiểu của mình khi đọc cuốn sách “Tiến

trình thành nhân” của Carl Rogers Carl Rogers đưa ra 3 phẩm chất quan trọng mà một nhà

trị liệu cần có: trung thực, sự trân trọng tích cực vô điều kiện, thấu cảm Tuy không phải ai

cũng là nhà trị liệu tâm lý, nhưng 3 phẩm chất này dường như vô cùng cần thiết với bất cứ

helper nào - ​TRUNG THỰC Trung thực không phải chỉ đơn giản là nói đúng sự thật, mà là sự trung thực toàn vẹn cả

trong lẫn ngoài Khi bạn cảm thấy vui, bạn thể hiện niềm vui ấy với tất cả sự đồng nhất từ

trong ra ngoài: mặt mày rạng rỡ, lời nói hân hoan: “Ôi, vui quá!” v.v… Tương tự như khi

buồn, vẻ mặt bạn sẽ ủ dột, lời nói thể hiện đúng cảm xúc: “Tôi cảm thấy rất buồn!” Khó để

định nghĩa về sự trung thực này bằng lời, nói đơn giản nhất thì đó là sự đồng bộ, nhất quán

từ cảm xúc bên trong, tới ngôn ngữ cơ thể và sau cùng là lời nói, hành vi thể hiện ra bên

ngoài với- trung thực với chính bản thân mình Trong đời sống, những người sống trung thực như vậy thường được mô tả là “sống thật”, “chân thành” Ngược lại với sự trung thực

là giả bộ, giả dối Những người hay giả dối, nghĩ một đằng thể hiện một nẻo hay bị gọi là kẻ

“đeo mặt nạ”, hay “giả tạo” Tại sao điều này lại quan trọng? Bởi một người trung thực sẽ trở nên dễ đoán và ít nguy

cơ đe dọa với người khác, sẽ mang lại cảm giác an toàn Ngược lại, một người thiếu trung

thực sẽ có lời nói và hành động ngược với ngôn ngữ cơ thể của y, và khiến cho người tiếp

xúc với y luôn bất an vì không hiểu suy nghĩ thật sự của y là gì - ​TRÂN TRỌNG TÍCH CỰC VÔ ĐIỀU KIỆN Nhìn nhận thân chủ với tất cả tính cách, hành vi, xu hướng và không phán xét, quan

tâm, ân cần, nhiệt tình với thân chủ mà không có bất cứ sự đòi hỏi nào Thông thường,

chúng ta hay lấy luật pháp và các quy tắc đạo đức để đánh giá một con người Kẻ phạm

pháp là “tội phạm”, kẻ làm các việc trái luân thường đạo lý là vô đạo đức; và kẻ làm việc

xấu thì không đáng được nhận những điều tốt đẹp Phẩm chất cần thiết của Helper là nhìn

nhận về thân chủ đúng như sự thật, không thích và cũng không ghét, không ủng hộ, không

phản đối: “Bạn đã làm một việc phạm pháp và bị xã hội lên án, nhà chức trách coi bạn là tội

phạm, xã hội coi bạn là kẻ cặn bã, còn với tôi, trong mối tương giao của hai chúng ta, bạn là

một người đang khổ sở cả về thân xác lẫn linh hồn và cần sự trợ giúp, tất cả chỉ có thế Tôi

ở đây để giúp đỡ, lắng nghe và chia sẻ, vì bạn cần và vì tôi muốn.”

- ​THẤU CẢM

Cảm nhận về cảm xúc của người khác giống hệt như của bản thân mình Tôi xin lấy ví

dụ từ bản thân: trong một lần xem biểu diễn ảo thuật trên TV, nghệ sĩ ảo thuật đã biểu diễn hỏng tiết mục của mình, thay vì có thể khiến khán giả ngạc nhiên và reo hò vỗ tay, anh ta chỉ có thể lắp bắp chống chế, giải thích và mong thông cảm Bản thân tôi khi xem những cảnh đó đã cảm thấy vô cùng xấu hổ, thất vọng, toàn thân nóng ran Như thể tôi đã sao chụp cảm xúc của người nghệ sĩ xa lạ trong màn hình vào bản thân vậy Từ đó trở đi, tôi luôn căng thẳng khi xem các màn trình diễn ảo thuật hay xiếc phức tạp, dễ thất bại Tôi không dám chắc đây có phải sự thấu cảm không, nhưng đây là kinh nghiệm rõ rệt nhất của tôi về vấn đề này

Sự thấu cảm là sợi dây gắn kết vô cùng mạnh mẽ giữa hai con người Đó là chìa khóa để

từ tâm trí của ta, vượt ra ngoài thân xác và không gian địa lý, xuyên vào qua thân xác người khác và cuối cùng là mở tung tâm trí họ Khả năng thấu cảm là một món quà vô giá tặng cho những người có mong muốn trở thành helper

Bên cạnh những phẩm chất quan trọng trên, có thể kể tới vài phẩm chất phụ trợ khác như giao tiếp tốt, đặt câu hỏi, siêng năng tìm hiểu về tâm lý học và hành vi con người v.v… Nhưng theo tôi, để những điều đó đạt hiệu quả thì cần dựa trên nền tảng là 3 phẩm chất chủ đạo đã bàn ở trên

2.2 Những việc cần làm

Trong phần này bàn đến một số việc Helper cần làm nếu muốn gia tăng khả năng hỗ trợ của mình

2.2.1 Xác lập ranh giới

Ranh giới là những gì đánh dấu giới hạn Ở đây, ta có thể hiểu ranh giới là tập hợp những hành vi (cả hành động lẫn không hành động, ngôn ngữ lẫn phi ngôn ngữ) mà khi ta

để ai đó thực hiện với mình thì nó sẽ gây hại cho ta Dù rằng hỗ trợ người khác là một việc đòi hỏi những hi sinh và cố gắng, nhưng bản thân helper cũng chỉ là con người, và con người cần những điều kiện cơ bản nhất để phát triển: ăn uống, nghỉ ngơi, giải trí, học tập, được tôn trọng, được an toàn v.v… Thiết lập ranh giới với thân chủ nhằm tránh để mối tương giao của hai người đang từ “hỗ trợ” sang “hủy hoại” Thực tế, rất nhiều trường hợp helper bị thân chủ quấy nhiễu, làm phiền, xâm phạm ranh giới đến mức rối loạn và hủy hoại cuộc sống riêng Cần nhớ rằng để giúp đỡ người khác thì bản thân helper phải lành mạnh trước đã Trước đây, khi chưa đặt ranh giới với helpee, tôi đã phạm những sai lầm nghiêm trọng như giúp helpee làm những điều không đúng đắn, cả về mặt luật pháp lẫn đạo đức Điều này mang lại cả sự đau khổ cho tôi lẫn những nguy cơ phải gánh chịu những rắc rối cho cả hai người Riêng phần này, tôi đã tìm được một bài viết trên trang Dấu hiệu thời đại (đăng lại từ trang Tâm lý học tội phạm) rất hay nên sẽ để link ở đây để các bạn vào đọc trực tiếp, vì tôi thấy mình không thể làm gì tốt những những điều bài viết đã thể hiện:

Đọc bài viết: tại đây

2.2.2 Tự chăm sóc sức khỏe thể lý

Nếu không có sức khỏe, tâm lý cũng ảnh hưởng theo Làm sao một helper có thể mang

đến sự an lành cho người khác nếu trong lúc trò chuyện, thay vì tập trung lắng nghe thì

anh/cô ta liên tục xao lãng vì luôn cảm thấy đau chỗ này, nhức chỗ kia Để làm một người

trợ giúp, nghĩa là đem tình thương tới người khác, người đó trước hết phải biết thương lấy

bản thân Việc đầu tiên và đơn giản nhất là chăm lo sức khỏe cho chính mình Tự tìm hiểu

về cơ thể mình, xây dựng chế độ ăn uống, sinh hoạt và thể dục thể thao phù hợp với cơ thể

đó là việc helper cần làm 2.2.3 Tự chăm sóc sức khỏe tinh thần Đây là vấn đề quan trọng nhất mà một helper cần quan tâm tới Rất tiếc là tôi không biết

phải viết về phần này như thế nào, bởi đời sống tinh thần của mỗi người là rất khác nhau, và

khả năng lẫn kinh nghiệm của tôi thì quá hạn chế Thực tế là trong một mối quan hệ hỗ trợ

thì helpee tìm đến helper không nhất thiết là vì helper có một tinh thần cao đẹp, mà có thể

chỉ bởi ở helper có những yếu tố mà helpee cần đến Dẫu sao, tôi cho rằng một helper nên

có đời sống tinh thần lành mạnh, bởi có vậy thì mới lan tỏa tới thân chủ sự lành mạnh và

như vậy mối quan hệ mới có tính hỗ trợ Nhưng thế nào là lành mạnh thì tùy ở mỗi người

Tất cả những gì tôi có thể gợi ý, đó là bạn hãy đọc cuốn “Tiến trình thành nhân” của Carl

Rogers Trong cả cuốn sách nói chung, và đặc biệt là trong chương 8 - “Quan điểm của một

nhà trị liệu về đời sống đẹp: Con người sống tràn đầy”, tác giả đã mô tả xuất sắc vượt ngoài

mong đợi của tôi về một đời sống tinh thần “lành mạnh”, hi vọng sau khi đọc bạn có thể tìm

được gợi ý cho riêng mình 2.2.4 Tăng cường kiến thức về tâm lý học và hành vi con người Helper không nhất thiết phải có các kiến thức về chuyên môn, nhưng càng biết nhiều sẽ

càng thuận lợi trong việc hỗ trợ người khác Tùy vào tình trạng của thân chủ và khả năng

bản thân, helper có thể tìm đọc các sách hay tham gia các khóa học tâm lý, kỹ năng phù hợp

CHƯƠNG III: NHỮNG THÁCH THỨC PHẢI ĐƯƠNG ĐẦU 3.1 Những khó khăn thường gặp phải

3.1.1 Ảnh hưởng về tinh thần

Một helper sẽ phải lắng nghe, tiếp xúc với người đang có vấn đề về tâm lý, cảm xúc Nếu không muốn để vấn đề của thân chủ lây sang mình, helper cần có chiến lược để đối đầu với khó khăn này Khi hỗ trợ thân chủ của mình, tôi thường hay cảm thấy nặng nề, mệt mỏi nếu bạn ấy bắt đầu than vãn, kêu ca hay có những lời nói xấu về người khác Nếu có thể thấu cảm với những nỗi đau khổ thật sự của bạn ấy, tâm trạng của tôi cũng trở nên tệ hơn

3.1.2 Ảnh hưởng về sức khỏe

Thực chất, những ảnh hưởng về tinh thần vốn đã có thể ảnh hưởng lên cơ thể Như sự căng thẳng, mệt mỏi có thể dẫn đến thiếu ngủ, ăn không ngon v.v… Thân chủ có thể nhắn tin, gọi điện quấy rầy helper vào giờ ngủ cũng là một ví dụ điển hình Thỉnh thoảng tôi cũng phải đón ngày mới với sự mệt mỏi sau những cuộc nói chuyệt tới nửa đêm với thân chủ

3.1.3 Ảnh hưởng tới mối quan hệ với thân chủ

Như đã trình bày ở trên, helper và thân chủ có thể là cha, mẹ - con cái, bạn bè, người thân v.v Sự trợ giúp của helper thường ít nhiều ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai người Nếu sự trợ giúp tỏ ra hiệu quả, thân chủ thường có xu hướng quá dính mắc vào helper, chuyện gì cũng hỏi ý kiến, chuyện gì cũng xin lời khuyên Ngược lại, sự trợ giúp không hiệu quả dễ khiến tình cảm rạn nứt Mối quan hệ giữa helper - helpee có thể trở nên mất đi sự lành mạnh và đẹp đẽ vốn có, mà trở nên dính mắc, căng thẳng, khổ sở

3.2 Những sai lầm helper dễ phạm phải

Đây là một số những sai lầm mà đa số các helper dễ mắc phải trong quá trình hỗ trợ người khác

3.2.1 Ép buộc, quyết định thay thân chủ

Thân chủ thường không tự tin vào quyết định bản thân, bởi họ đang gặp vấn đề Thông thường, họ sẽ muốn nghe ý kiến, lời khuyên từ người mình tin tưởng, nhất là helper Helper

cần giữ vị trí trung lập của mình trong các băn khoăn của thân chủ, khuyến khích và tạo điều

kiện để thân chủ tự lắng nghe, tin tưởng vào bản thân và tự đưa ra quyết định Chúng ta

không nên và không có quyền sống hộ người khác Quyết định thay thân chủ chỉ làm cho

thân chủ ngày càng yếu đuối và phụ thuộc Ngoài ra, nhiều người có xu hướng ép buộc helpee làm theo ý của mình Điều này

thường xảy ra trong các mối quan hệ mà helper là người có quyền lực đối với helpee, helpee

có sự phụ thuộc vào helper ở những khía cạnh khác ngoài tinh thần như: cha, mẹ - con cái

nhỏ tuổi (trẻ nhỏ phụ thuộc vào chu cấp từ cha mẹ ), thầy, cô giáo - học sinh ( học sinh phụ

thuộc vào quyền quyết định phương pháp dạy học của giáo viên), sếp/quản lý - nhân viên

(nhân viên phụ thuộc quyết định cách làm việc, giữ hay sa thải nhân viên từ quản lý) v.v…

Trong xu hướng ép buộc, helper có mong muốn giúp đỡ helpee, và helper tự coi mình là

người có kiến thức, trình độ và giỏi giang hơn nên bắt helpee làm theo ý mình Như đã nói,

điều này cũng khiến helpee yếu đuối và tự ti vì cảm thấy mình không có quyền lựa chọn 3.2.2 Quá chiều chuộng thân chủ Nhiều helper là người dễ mềm lòng Điều này thường khiến họ bị thân chủ gây áp lực,

phải thực hiện những đòi hỏi của thân chủ Trước đây tôi cũng thường hay cố gắng làm vừa

lòng helpee của mình, vì tôi sợ nếu không được đáp ứng những yêu cầu bạn ấy có thể bị ức

chế, căng thẳng Dần dần, tôi nhận thấy điều này vô cùng tai hại Thứ nhất là nó làm hư thân

chủ Thân chủ mặc định là helper sẽ luôn phải dốc lòng lo lắng cho mình, mình cần phải

được chú ý và chiều chuộng như vậy, và những người khác - những người không quan tâm

đến mong muốn của thân chủ sẽ là những “người xấu” Mặt khác, nếu có lúc helper không

đáp ứng yêu cầu helpee nhờ cậy thì có thể helpee sẽ giận dỗi, hoặc với những người cực

đoan có thể lo sợ rằng mình đang bị helper bỏ ra Thứ hai, thói quen này làm khổ helper Cố

gắng chiều chuộng helpee đôi khi ảnh hưởng đến cuộc sống của tôi, như phải tạm ngưng công việc để nói chuyện hoặc làm giúp helpee một việc lặt vặt nào đó Sau tất cả, điều này

không những không giúp được thân chủ mà làm hại cả hai người Cùng với Ép buộc, quyết

định thay thân chủ thì Qúa chiều chuộng thân chủ là hai xu hướng dễ xảy ra trong một mối

quan hệ hỗ trợ kém hiệu quả Điều này đưa chúng ta quay lại một vấn đề đã bàn ở trước, đó là Xác lập ranh giới với

thân chủ Đặt ra những nguyên tắc trong mối quan hệ và không bao giờ cho phép việc vi phạm các nguyên tắc này là một điều cần thiết