Ta có thể phân loại rủi ro như sau : Rủi ro từ môi tường bên ngoài DN (hay còn gọi là rủi ro kinh doanh); Rủi ro từ bên trong doanh nghiệp ...
Trang 11 TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO
- Bạn đã bao giờ gặp rủi ro chưa?
- Theo bạn trong hoạt động kinh doanh, DN gặp những rủi ro gì?
- Bạn có nghĩ rằng chúng ta có thể kiểm soát được rủi ro hay không?
• Trong cuộc sống hằng ngày và công việc, rủi ro có thể xuất hiện ở mọi lĩnh vực
• Rủi ro không ngoại trừ một ai, một quốc gia, dân tộc nào
• Rủi ro có thể xuất hiện mọi lúc, mọi nơi, trong mọi công việc
• Rủi ro có thể xuất hiện ở những chỗ, những nơi, vào những lúc mà không một ai có thể ngờ tới
* Ví dụ: Trong quá trình phát triển kinh tế thế giới tiềm ẩn các rủi ro trong thời gian vừa qua:
+ Nền kinh tế Hoa kỳ, các quốc gia có nền kinh tế mạnh suy giảm + Sự bất ổn của thị trường tài chính toàn cầu đe doạ môi trường kinh tế thế giới
+ Sự bùng phát các loại dịch bệnh
+ Những căn thẳng về chính trị, đặc biệt là các quốc gia Trung Đông, giá dầu có thể tăng cao gây ảnh hưởng không nhỏ đến kinh tế toàn cầu
+ Sự biến đổi của khí hậu trên trái đất
2 CÁC QUAN NIỆM VỀ RỦI RO:
2.1 Khái niệm rủi ro:
Rủi ro, theo nghĩa chung nhất, được hiểu là điềukhông tốt lành, không tốt bất ngờ xảy đến
Đây là cách hiểu thông thường nhất Những gì được coi là rủi ro luôn mang lại những điều mà con người không mong muốn Khi “rủi ro” xảy ra luôn đồng nghĩa với việc chủ thể tiếp nhận nó phải chịu một sự thiệt hại nào
đó
Trang 2*Ví dụ: Bạn đang tới một cuộc hẹn với đối tác thì bị hỏng xe giữa đường
Như vậy:
- Rủi ro gắn với khả năng xảy ra một biến cố không thể lường trước, biến cố mà ta hoàn toàn không biết chắc
- Rủi ro ứng với sai lệch giữa dự kiến và thực tế hoặc là rủi ro là sự không thể đoán trước được nguyên nhân dẫn đến kết quả thực khác với kết quả dự đoán
2.2 Phân biệt Rủi ro và Bất trắc
2.3 Khái niệm rủi ro trong các lĩnh vực:
- Rủi ro trong đầu tư: là tổng hợp những yếu tố ngẫu nhiên (bất trắc) có thể đo lường bằng xác suất, là những bất trắc gây nên các mất mát thiệt hại
Trong đầu tư có hai đặc trưng cơ bản là tính hiệu quả ( đo bằng giá trị
kỳ vọng của lãi) và tính rủi ro ( do bằng tiêu thức phương sai ) , vì vậy trong đầu tư người ta không chỉ xem xét tính hiệu quả mà còn cân nhắc tính rủi ro
- Rủi ro trong quản lý dự án: là một đại lượng có thể đo lường
Rủi ro = Xác suất xuất hiện x Mức thu thiệt/ kết quả.
Trong quản lý dự án công tác lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo
và giám sát dự án phải đảm bảo nhận biết chính xác những nguyên nhân rủi ro tiềm tàng, giữ một mức độ an toàn nhất định sẽ làm giảm rủi ro đầu tư
- Trong cuộc sống: Chúng ta phải quen với rủi ro, cho dù là một người thụ động nhưng cũng sẽ rất bất ngờ với cuộc sống Ta đưa ra quyết định nhưng có thể rất bất ngờ với quyết định của mình
Vấn đề cần rút ra:
+ Rủi ro xảy ra thường xuyên trong thực tế: cần phải làm gì để sống chung với rủi ro
+ Rủi ro chưa chắc đã xấu: vấn đề này được vận dụng như thế nào trong thực tế
Trang 32.4 Một số quan niệm về rủi ro:
2.4.1 Trường phái truyền thống (tiêu cực):
- Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến (từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1995”
Theo Giáo sư Nguyễn Lân “ rủi ro (đồng nghiã với rủi) là sự không may”
- Theo từ điểm Oxford “ rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn thiệt hại”
- Trong lĩnh vực kinh doanh tác giả Hồ Diệu định nghĩa “rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến
“Rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong qúa trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp”
Vấn đề vận may và rủi ro luôn gắn với thực tiễn đời sống và ước vọng của con người, đặc biệt là người Á Đông
Cha ông ta cũng đã đúc kết vấn đề này thông qua các phương ngôn, như:
• Phúc bất trùng lai, họa vô đơn chí
• Trong cái rủi có cái may, trong cái may có cái rủi
• Tái ông mất ngựa
Sự may rủi được hiểu là khách quan, nằm ngoài sự kiểm soát của con người.Sở dĩ có thực tế như vậy là do trình độ nhận thức của nhân loại nói chung và của mỗi người nói riêng đối với thế giới khách quan lúc đó còn bị hạn chế Dần dần, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ, nhân loại càng ngày càng nhận biết và khám phá được các quy luật tự nhiên
và xã hội Điều này đã tạo sức mạnh cho con người trong việc khống chế và làm chủ tự nhiên, xã hội và bản thân Từ đó, quan niệm về may rủi cũng đỡ thần bí và được cắt nghĩa đa chiều, mang tính khoa học và chủ động hơn
• May mắn hay cơ hội là những biến động của các điều kiện khách quan bên ngoài chủ thể (do tự nhiên, xã hội tạo ra) đưa đến những điều kiện thuận lợi
Trang 4cho chủ thể, giúp cho chủ thể có điều kiện bứt phá, tạo nên sự phát triển đột biến
• Rủi ro được quan niệm ngược lại, nó được coi là những vận động khách quan bên ngoài chủ thể gây khó khăn, trở ngại cho chủ thể trong hành trình đi đến mục tiêu, tàn phá các thành quả đang có, bắt buộc các chủ thể phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, tài lực, vật lực, thời gian trong quá trình phát triển của mình
Như vậy: “rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu
tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy
ra cho con người
2.4.2 Trường phái trung hòa :
- Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được (Frank Knight)
- Rủi ro là bất trắc có thể liên quan đến những biến cố không mong đợi (Allan Willett)
- Rủi ro là giá trị và kết quả mà hiện thời chưa biết đến
- Theo C.Arthur William, Jr.Micheal, L.Smith: “rủi ro là sự biến động tiềm
ẩn ở những kết quả Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán được chính xác kết qủa
Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước”
Như vậy: “rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được Rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực Rủi ro có thể mang tới những tổn thất, mất mát, nguy hiểm…cho con người nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội”
2.4.3 Quan niệm trong thực tế:
- Rủi ro không đối xứng: Rủi ro nảy sinh chỉ gắn đến những thiệt hại
* Ví dụ: tai nạn ập đến và 1 tòa nhà bị đổ sập hoàn toàn
Trang 5- Rủi ro mang tính đối xứng: là rủi ro xảy ra gắn với cả thiệt hại và may mắn
Rủi ro và cơ hội (sự may mắn) được quan niệm là hai mặt đối lập nhưng thống nhất trong một thực thể Trong cuộc sống cũng như trong kinh doanh, con người đều mong muốn được thụ hưởng may mắn (cơ hội) và tránh được sự không may (rủi ro) của thực thể thống nhất đó
Không có cơ hội và rủi ro cho tất cả Thường một biến cố nào đó, nếu
là cơ hội cho một (hay một số) người này, doanh nghiệp hay tổ chức này, sẽ trở thành rủi ro (không may) đối với một (hay một số) người khác, doanh nghiệp và tổ chức khác
* Ví dụ: một trận động đất hay sóng thần sẽ mang lại thiệt hại nặng nề song vẫn có sự may mắn là nhiều người thoát chết trong gang tất
2.5 Mối quan hệ giữa rủi ro với các tình huống khác
- Tình huống xác định: là tình huống khi thông tin đầu vào hoàn toàn xác định và vì vậy kết quả đầu ra là duy nhất, xác suất xảy ra biến cố là 1 Với tình huống xác định chúng ta có thể dễ dàng, nhanh chóng ra quyết định Các chỉ tiêu làm căn cứ ra quyết định đầu tư như NPV, IRR, thời gian thu hồi vốn
- Tình huống rủi ro: là tình huống khi thông tin đầu vào có nhiều giá trị,
có phân bố xác suất và vì vậy kết quả đầu ra là tập hợp nhiều kết quả có phân
bố xác suât Với tình huống rủi ro, chúng ta thường áp dụng lý thuyết xác suất
để ra quyết định đầu tư Lý thuyết xác suất được thể hiện bằng các số đo rủi
ro như: giá trị kỳ vọng, độ lệch chuẩn và khi phân tích có thể áp dụng các phương pháp phân tích độ nhạy, phân tích theo kịch bản, phân tích mô phỏng Monte Carlo
- Tình huống bất định: là tình huống khi thông tin đầu vào không chắc chắn, không có phân bố xác suất và vì vậy kết quả đầu ra cũng không xác định, không có phân bố xác suất Đây là tình huống khiến chúng ta gặp khó
Trang 6khăn khi ra quyết định và thường áp dụng lý thuyết trò chơi Những tiêu chuẩn thường được áp dụng khi lựa chọn như maximax, maximin, maximin, likehood, minimax regret
2.6 Đặc trưng của rủi ro
Rủi ro có hai đặc trưng chính:
- Tần số xảy ra (rủi ro có hay xảy ra hay không?): được thể hiện bằng xác suất hoặc khả năng xuất hiện của biến cố
- Biên độ (Mỗi lần xảy ra có lớn hay không? Lớn bao nhiêu?): được thể hiện bằng giá trị của các biến cố hoặc tác động của các biến cố
Xác định được kỹ 2 dặc trưng này chúng ta có thể tìm ra biện pháp để giảm thiểu rủi ro, đặc biệt đối với trường hợp rủi ro tần số lớn biên độ lớn
3 Phân loại rủi ro:
3.1 Theo các giai đoạn của quyết định đầu tư
- Rủi ro trước khi ra quyết định (rủi ro thông tin): đây là loại rủi ro xảy
ra khi thu thập các thông tin không đầy đủ, không chính xác dẫn đến nhận diện sai về bản chất của các yếu tố liên quan đến phương án đầu tư, điều này dẫn tới ra các quyết định đầu tư sai
- Rủi ro khi ra quyết định (rủi ro cơ hội): rủi ro này xảy ra khi chúng ta lựa chọn các phương án không tối ưu Các nhà quản lý cần đặc biệt lưu ý và cân nhắc thật kỹ trước khi lựa chọn nên đầu tư vào đâu? đầu tư vào cái gì?Vì
nó quyết định sự thành bại của dự án đầu tư và kéo theo những kết quả xấu trong giai đoạn tiếp theo, có thể nói khi quyết định đầu tư thì “sai một li đi một dặm” cho nên nó cần được đặc biệt chú ý
- Rủi ro sau quyết định: là loại rủi ro thể hiện ở sự sai lệch giữa dự kiến
và thực tế là hệ quả của 2 loại trên, nếu thông tin đúng,quyết định đúng thì sẽ thành công còn ngược lại thì sẽ bị rủi ro thiệt hại
Ưu nhược điểm:
Trang 7 Ưu: + Rủi ro được nhận diện theo từng giai đoạn nên thuận lợi cho việc quản lý
+ Các giai đoạn có quan hệ mật thiết với nhau theo trình tự làm tốt công việc trước sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn sau được thực hiện dễ dàng hơn
Nhược : + Mang tính chủ quan cao
+ Số liệu dự kiến và nó có quan hệ trình tự theo các giai đoạn nên dễ dẫn đến sai lầm, rủi ro trong đầu tư
3.2 Theo phạm vi
- Rủi ro theo ngành dọc (rủi ro cá biệt): là rủi ro ảnh hưởng đến từng khâu, từng bộ phận riêng biệt trong hoạt động đầu tư.Nó xảy ra trong bản thân nội bộ doanh nghiệp do kết cấu nguồn vốn doanh nghiệp, hiệu quả sử dụng lao động, trình độ công nghệ và khả năng quản lý…Đây là rủi ro có thể giảm thiểu bằng cách đa dạng hóa đầu tư
- Rủi ro chung: là rủi ro ảnh hưởng đến tất cả các khâu, các bộ phận trong hoạt động đầu tư như chính sách tài chính - kinh tế của chính phủ như chính sách tài khóa chính sách tiền tệ, lãi suất, các loại thuế đặc biệt và chúng
ta không thể loại trừ bằng phương pháp đa dạng hóa đầu tư
Ưu nhược điểm:
Ưu: + Có cái nhìn tổng thể về những rủi ro có thể gặp phải trong ngắn hạn và dài hạn
+ Phương pháp quản trị đơn giản hơn
Nhược : + Chỉ mang tính định tính, không định lượng được mức độ tác động
3.3 Theo tính chất tác động
- Rủi ro theo suy tính (rủi ro mang tính chất đầu cơ): là loại rủi ro phụ thuộc vào mong muốn chủ quan của nhà đầu tư, nó xảy ra trong trường hợp nhà đầu tư chủ động lựa chọn phương án cho dù biết rằng có thể có lợi hoặc
Trang 8bị thiệt hại.Trong trường hợp này thì nhà đầu tư thường thích mạo hiểm để kỳ vọng vào kết quả cao hơn trong tương lai,ví dụ như trong đàu tư chứng khoán, bất động sản…
- Rủi ro thuần túy: là rủi ro mang tính khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của chủ đầu tư, rủi ro này thường chỉ mang lại những thiệt hại cho các phương án đầu tư.Nó diễn ra ngoài dự tính và bất ngờ như tai nạn,cháy nhà…
Ưu nhược điểm:
Ưu: +Mang cả tính khách quan và chủ quan, giúp nhà quản lý nắm bắt và xử lý vấn đề góp phần tạo thói quen sống và đối diện với rủi ro
Nhược : + Chỉ mang tính định tính, không định lượng được mức độ tác động
3.4 Theo bản chất
- Rủi ro tự nhiên: mang tính chất tự nhiên mà ta không thể đề phòng được,trong trường hợp này thì thường chấp nhận rủi ro
- Rủi ro về công nghệ và tổ chức: công nghệ lạc hậu quy trình sản xuất hoặc quản lý thiếu chặt chẽ và khoa học sẽ ảnh hưởng lớn đến kết quả đạt được
- Rủi ro về kinh tế - tài chính cấp vi mô và vĩ mô: yếu tố kinh tế cũng mang lại cho doanh nghiệp nói chung và dự án nói riêng những thiệt hại không nhỏ.Khủng hoảng kinh tế toàn cầu, lạm phát, chênh lệch tỷ giá…đều
có thể gây ra những thiệt hại nặng nề
- Rủi ro về chính trị - văn hóa - xã hội: Sự bất ổn về tài chính, chính trị
có ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ hoạt động của nền kinh tế
Sự khác biệt phong tục tập quán, lối sống khác nhau, sự thiếu hiểu biết, tuổi tác…đều là những nguyên nhân gây ra những mất mát, hạn chế trong kinh doanh, có thể làm dự án gặp nhiều khó khăn
Trang 9- Rủi ro về thông tin khi ra quyết định đầu tư: có ý nghĩa quyết định là tập hợp phân tích của những loại trên để có cái nhiên tổng thể và đầy đủ nhất
về dự án, nếu nhân định về thông tin sai sẽ đi đôi với quyết định sai lầm, cho nên trước khi ra quyết định đầu tư thì các nhà quản lý phải cân nhắc và phân tích thật kỹ thông tin và các yếu tố tác động trước khi ra quyết định cuối cùng
Ưu nhược điểm:
Ưu: + Tính đến tất cả các rủi ro có thể gặp phải,giúp nhận dạng đầy đủ
và tông quát các rủi ro trong từng lĩnh vực, giúp cho việc quản lý rủi ro dễ dàng hơn
Nhược : + Tốn nhiều thời gian, chi phí để phân tích
3.5 Theo nơi phát sinh
- Rủi ro do bản thân dự án gây ra: phát sinh ngay trong nội bộ doanh nghiệp như Ban lãnh đạo, chính sách hoạt động, trình độ nhân công, vốn… là các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới dự án Nhà quản trị dự án trong nhiều trường hợp bị phụ thuộc vào các yếu tố nội tại của doanh nghiệp Để có thể hạn chế sự tác động từ doanh nghiệp, nhà quản trị dự án nên chủ động xây dựng kế hoạch làm việc chi tiết cụ thể theo từng giai đoạn, xây dựng lộ trình làm việc để có thể tiến hành công việc một cách chủ động
- Rủi ro xảy ra bên ngoài (môi trường) và tác động xấu đến dự án: phát sinh ngoài doanh nghiệp như ô nhiễm môi trường, lãi suất tăng cao, sự biến động tỷ giá lớn sẽ làm phát sinh thêm chi phí làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến dự án theo nhiều mức độ khác nhau
Ưu nhược điểm:
Ưu: + Nhận diện tổng quát và cụ thể theo từng nơi phát sinh giúp dễ dàng lên kế hoạch quản lý
Trang 10 Nhược : + Không có cái nhìn tổng thể về khả năng xảy ra rủi ro trong tương lai, chỉ chú ý đến rủi ro bên trong mà vô tình làm giảm hiệu quả của việc quản trị rủi ro
3.6 Theo mức độ khống chế rủi ro
- Rủi ro không thể khống chế được (bất khả kháng): Thông thường đây
là các rủi ro do môi trường thiên nhiên mang lại Đây là các yếu tố nằm ngoài tầm khống chế của con người Để quản trị được các rủi ro này, nhà quản trị cần tìm hiểu kỹ về các đặc trưng tự nhiên của từng nơi kết hợp với sự phát triển của của khoa học kỹ thuật để có thể đưa ra các dự đoán chính xác Đồng thời cần xây dựng các phương án dự phòng, khắc phục rủi ro nếu có xảy ra
- Rủi ro có thể khống chế được: là những rủi ro mang tính chủ quan và
ta có thể lường trước được,do đó ta hoàn toàn có thể lập kế hoạch ứng phó với những phương án cụ thể loại bỏ hoặc hạn chế rủi ro đến mức tối đa có thể.Yêu cầu cần đặt ra là các nhà quản lỷ phải nhận diện được mức độ và độ lớn rủi ro để có thể đưa ra phương án nhằm tối thiểu hóa thiệt hại.Ví dụ: xây dựng 1 phòng y tế với đội ngũ y tá giỏi trong một trường đại học sẽ tạo niềm tin cho sinh viên và giảm thiểu rủi ro đáng tiếc xảy ra
Ưu nhược điểm:
Ưu: + Nhận diện dễ dàng, biết trước được rủi ro nào có thể khống chế được để tập trung nguồn lực khống chế rủi ro
+ Chi phí quản trị rủi ro thấp
Nhược : + Mang tính chủ quan mà chưa phân tích kỹ các yếu tố bên ngoài tác động
3.7 Theo giai đoạn đầu tư
- Rủi ro giai đoạn chuẩn bị đầu tư(chủ yếu là ra quyết định): quyết định đầu tư vào đâu?đầu tư cái gì và đầu tư như thế nào? Là bước chuẩn bị đầu tư tạo tiền đề và quyết định sự thành công hay thất bại của 2 giai đoạn sau đặc biệt là giai đoạn khai thác và vận hành dự án.Chính vì thế khi quyết định nên