Sổ tay Truyền thông dân tộc

Tờ rơi, tờ gấp Tranh lật Tranh cổ động Băng, đĩa ghi âm, ghi hình Một số hình thức truyền thông trực tiếp tại cộng đồng Thăm hộ gia đình Tư vấn Thảo luận nhóm Tổ chức họp Sản xuất và tổ

Sổ tay

Truyền thông dân tộc

Chịu trách nhiệm nội dung

ĐÀI TIẾNG NÓI VIỆT NAM

Chịu trách nhiệm xuất bản

Nhà văn Nguyễn Trường - Giám đốc Nhà xuất bản Thanh Niên

Giấy đăng ký xuất bản số:

2938-2015/CXBIPH/04-146/TN cấp ngày 12/11/2015

In 350 bản khổ 20,5x20,5cm, tại Công ty Cổ phần In La Bàn.Giấy đăng ký xuất bản số 2938-2015/CXBIPH/04-146/TNNhà xuất bản Thanh Niên cấp ngày 12/11/2015

3HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

LỜI GIỚI THIỆU

LỜI NÓI ĐẦU

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Đặc điểm dân tộc thiểu số Việt Nam ảnh hưởng đến truyền thông dân tộc

Dân tộc là gì ? Thế nào là dân tộc thiểu số?

Những đặc điểm nào về dân tộc thiểu số ảnh hưởng đến truyền thông dân tộc?

Quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển vùng dân tộc thiểu số Truyền thông trong phát triển cộng đồng thiểu số

Truyền thông là gì?

Có mấy hình thức truyền thông?

Một quy trình truyền thông bao gồm các yếu tố nào?

Truyền thông dân tộc phải đạt được những yêu cầu gì?

Trong truyền thông dân tộc, tạo nên một mạng lưới đóng vai trò quan trọng, vì sao?

Lồng ghép giới trong truyền thông dân tộc ra sao?

Người làm truyền thông dân tộc cần những kiến thức, kỹ năng cơ bản gì?

Những trở ngại nào thường gặp trong truyền thông dân tộc?

KỸ NĂNG TRUYỀN THÔNG TRỰC TIẾP

Thế nào là truyền thông trực tiếp?

Những kỹ năng cơ bản

Đặt câu hỏi Lắng nghe Quan sát Nói, thuyết trình Giao tiếp không lời Lồng ghép thông điệp Động viên, khuyến khích

Mục Lục

5

6

8 8

9

19 19 20

Cách sử dụng tài liệu trực quan

Tài liệu trực quan là gì?

Tờ rơi, tờ gấp Tranh lật Tranh cổ động Băng, đĩa ghi âm, ghi hình Một số hình thức truyền thông trực tiếp tại cộng đồng

Thăm hộ gia đình

Tư vấn Thảo luận nhóm

Tổ chức họp Sản xuất và tổ chức biểu diễn tiểu phẩm sân khấu

Tổ chức sự kiện (thông tin lưu động tại chợ phiên, bản làng)

KỸ NĂNG TRUYỀN THÔNG TRÊN CÁC PHƯƠNG TIỆN THÔNG TIN ĐẠI CHÚNG

Khái niệm

Nguyên tắc

Viết cho báo in

Viết cho phát thanh

Viết cho truyền hình

Viết cho báo điện tử

Sử dụng mạng xã hội để truyền thông dân tộc

THỰC HIỆN CHIẾN DỊCH TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Mục đích

Nguyên tắc

Đặc điểm chiến dịch truyền thông

Các bước tiến hành

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Một số mẫu kịch bản truyền thông

Danh mục tài liệu tham khảo

24

27

43 43 43 44 48 53 55 57

59 59 59 59 60

65 65 70

Hỗ trợ thúc đẩy các dân tộc thiểu số phát triển là một trong những trọng tâm trong chương trình xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam của

nhiều tổ chức trong nước và quốc tế trong đó có Tổ chức Giáo dục, Văn hóa và Khoa học Liên Hợp Quốc (UNESCO) Mối quan tâm hàngđầu của UNESCO là các nước thành viên đưa ra những chính sách, chiến lược đáp ứng được sự đa dạng văn hóa và sắc tộc trong đó có cácchính sách, chiến lược thông tin và truyền thông cho dân tộc thiểu số, giúp người dân tiếp cận được những thông tin về chính sách của nhànước, kiến thức sản xuất, kinh doanh nhằm nhanh chóng xóa đói, giảm nghèo và phát triển bền vững

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo Tuy nhiên, dân tộc thiểu số vẫn là nhóm thiệt thòi vànghèo nhất Mặc dù Chính phủ đã ban hành và thực hiện nhiều chính sách và chương trình và các tổ chức tài trợ và phát triển đã có nhiều cố gắng

hỗ trợ Việt Nam, tỷ lệ người nghèo thuộc dân tộc thiểu số vẫn rất cao (63% trong năm 2010) chiếm 14,6% dân số và dân tộc thiểu số chiếm mộtnửa trong tổng số người nghèo (1)

Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và truyền thông, Việt Nam nhanh chóng khai thác sự hội tụ của các công nghệ mới, tăngcường cung cấp kiến thức, thông tin văn hóa, xã hội, kinh tế, giáo dục, giải trí cho người dân Tuy nhiên trong khi miền xuôi, các khu vực đô thị

đã bão hòa thông tin thì ở các vùng sâu vùng xa đặc biệt những vùng dân tộc thiểu số vẫn còn tình trạng thiếu thông tin

Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) là một trong các cơ quan thông tin đại chúng hàng đầu trong truyền thông dân tộc trên toàn quốc với Hệ phátthanh dân tộc VOV4 phát thanh bằng 12 thứ tiếng dân tộc và các chương trình dân tộc bằng quốc ngữ Ngoài ra, trang điện tử VOV4 lưu giữ vàphát lại các chương trình phát thanh tiếng dân tộc qua mạng internet để người nghe có thể tiếp cận bất cứ lúc nào và ở đâu

Trong thời gian vừa qua, UNESCO đã hỗ trợ và phối hợp với Đài Tiếng Nói Việt Nam nâng cao năng lực của phóng viên, biên tập chương trình phátthanh dân tộc sản xuất các chương trình phát thanh sử dụng công nghệ thông tin Trên cơ sở các khuyến nghị, các kinh nghiệm tập huấn cho cácphóng viên, biên tập, quản lý truyền thông dân tộc, UNESCO và VOV thiết kế biên soạn cuốn Sổ tay truyền thông dân tộc cung cấp những kĩ năngtruyền thông, nâng cao chất lượng thông tin, tăng cường thông tin bằng các thứ tiếng dân tộc thiểu số, nắm bắt, tận dụng khai thác và sử dụngcác công nghệ thông tin truyền thông mới nhằm tăng cường hiệu quả của truyền thông dân tộc, một mặt trận trong công cuộc xóa đói giảmnghèo, giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy đa dạng văn hóa vì sự phát triển bền vững của Việt Nam mà cũng là tôn chỉ mục đích của tổ chức UNESCO

Lời giới thiệu

(1) Nguồn: "Đề án Phát triển nguồn nhân lực các dân tộc thiểu số đến năm 2020, định hướng 2030"

Lời nói đầu

Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc đem lại kết quả bền vững cho các chương

trình phát triển cộng đồng, xóa đói giảm nghèo, góp phần ổn định xã hội Truyền thônglàm thay đổi nhận thức của con người, dẫn đến sự tự nguyện thay đổi hành vi, một trongnhững yếu tố duy trì kết quả phát triển bền vững

Từ nhiều năm nay, Đảng, Nhà nước luôn dành các điều kiện ưu đãi nhằm nâng cao đời sống vậtchất và tinh thần của các cộng đồng thiểu số, hỗ trợ thực hiện quyền bình đẳng ở nhiều lĩnhvực Chính phủ cũng có nhiều Chính sách về phát triển thông tin, truyền thông ở vùng dân tộcthiểu số, ví dụ: Quyết định số 1212/QĐ-TTg ngày 5/9/2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệtChương trình mục tiêu quốc gia đưa thông tin về cơ sở miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới,hải đảo giai đoạn 2012–2015; Quyết định số 2356/QĐ-TTg ngày 4/12/2013 của Thủ tướngChính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Chiến lược công tác dân tộc đến năm2020

Đối tượng truyền thông là người dân tộc thiểu số cần có cách tiếp cận cũng như phương pháptruyền thông với những đặc thù riêng trên cơ sở tôn trọng, vận dụng và phát huy đa dạng vănhóa, tri thức bản địa và giá trị đặc sắc của từng tộc người

Truyền thông sẽ kém hiệu quả nếu không hiểu biết sâu sắc đối tượng, đặc biệt là đối với ngườidân tộc thiểu số - một đối tượng đặc thù: Cư trú không tập trung nơi giao thông cách trở, trình

độ học vấn chưa cao, đời sống kinh tế còn khó khăn, sở hữu nền văn hóa, tri thức bản địa phongphú, đa dạng

Mặc dù được sự quan tâm đầu tư thích đáng của Đảng và Nhà nước, song đến nay, khoảng cáchhưởng thụ thông tin văn hóa giữa miền xuôi và miền núi, vùng dân tộc thiểu số vẫn còn khá

xa Các phương tiện truyền thông như báo in, phát thanh, truyền hình chưa đáp ứng được yêucầu truyền thông dân tộc Các ứng dụng của công nghệ thông tin và truyền thông như báomạng và mạng xã hội vẫn chưa được tận dụng hiệu quả trong truyền thông dân tộc Cuốn sổ tay này cung cấp những kiến thức cơ bản về truyền thông dân tộc, tập trung vào đốithoại, truyền thông trực tiếp, kết hợp với truyền thông gián tiếp (các phương tiện thông tinđại chúng) và công nghệ truyền thông mới; Chú trọng đến sự am hiểu nội dung vấn đề; Tầm

7HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

quan trọng của việc hiểu nhóm đối tượng; Các công cụ

lập kế hoạch truyền thông; Giúp những người làm

truyền thông cải thiện và nâng cao kỹ năng truyền

thông cho người dân tộc thiểu số

Nội dung hướng đến 2 nhóm đối tượng sử dụng chính:

Thứ nhất là những người làm truyền thông không

chuyên ở vùng dân tộc, công tác trong các cơ quan của

chính quyền, đoàn thể, công tác văn hóa thông tin,

Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, giáo viên, bộ đội biên

phòng, cán bộ khuyến nông, khuyến lâm cơ sở, cộng

tác viên dân số, cán bộ xã Thứ hai là những người hoạt

động trong lĩnh vực truyền thông: phóng viên, cán bộ

Đài truyền thanh xã, huyện, tỉnh ở vùng dân tộc Ngoài

ra, sổ tay còn hướng đến nhóm người có uy tín trong

cộng đồng như già làng, trưởng bản, nhà sư, linh mục

Những người làm công tác truyền thông dân tộc tại

những tổ chức, cơ quan, ngành liên quan cũng có thể

tìm thấy ở đây những hướng dẫn truyền thông hữu ích

phục vụ cho công tác của mình

Một cuốn sổ tay trang bị một cách hệ thống các kỹ

năng truyền thông, đặc biệt qua các ứng dụng công

nghệ truyền thông mới nhằm tăng cường hiệu quả

truyền thông dân tộc trong bối cảnh chính phủ đang

tiếp tục đầu tư các chương trình phát triển toàn diện

vùng dân tộc chính là góp thêm “viên gạch” cho sự phát

triển bền vững cộng đồng thiểu số

CUỐN SỔ TAY CÓ THAM KHẢO, SỬ DỤNG MỘT SỐ TƯ LIỆU CỦA ĐỒNG NGHIỆP.

Cơ sở lý luận của truyền thông dân tộc

ĐẶC ĐIỂM DÂN TỘC THIỂU SỐ VIỆT NAM ẢNH HƯỞNG ĐẾN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Dân tộc là gì ?

“Dân tộc” là khái niệm đa nghĩa, nhưng có hai nghĩa chính, chỉ cộng đồng dân cư của một quốc gia hoặc chỉ một cộng đồng dân cư của một tộcngười sử dụng chung một ngôn ngữ, có đặc điểm chung về văn hoá và ý thức tự giác tộc người, gắn bó với nhau bởi quyền lợi chính trị, kinh tế,truyền thống văn hóa

Thế nào là dân tộc thiểu số?

Dân tộc thiểu số chiếm số ít so với dân tộc chiếm số đông nhất trong một quốc gia đa dân tộc

Những đặc điểm dân tộc thiểu số ảnh hưởng đến truyền thông dân tộc ?

Phần lớn các cộng đồng thiểu số Việt Nam cư trú phân tán, xen kẽ tại vùng núi, địa hình chia cắt, phức tạp tại nhiều địa bàn chiến lược quan trọng

về chính trị, kinh tế, quốc phòng - an ninh, có tầm quan trọng đặc biệt về môi trường sinh thái Đời sống người dân ở đây còn nhiều khó khăn,trình độ phát triển không đồng đều Vì vậy, truyền thông dân tộc cần đầu tư thích đáng nguồn nhân lực, vật lực

Theo số liệu thống kê năm 2009, ở vùng dân tộc có một nửa dân số độ tuổi từ trung niên trở lên chưa đọc thông, viết thạo tiếng phổ thông Truyềnthông bằng tiếng dân tộc là một lợi thế Thực tế cho thấy, truyền thông trực tiếp, đối thoại ở vùng dân tộc là phù hợp và hiệu quả hơn so vớitruyền thông gián tiếp

Các dân tộc thiểu số Việt Nam đều có bản sắc văn hóa riêng, độc đáo Tín ngưỡng và tôn giáo cũng khác biệt Tận dụng được lợi thế về truyềnthống văn hóa, vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng, quan hệ xã hội của mỗi dân tộc thì truyền thông dân tộc sẽ đạt hiệu quả cao hơn.Hiếu khách, yêu văn nghệ là đặc tính nổi trội, phổ biến ở các cộng đồng thiểu số Yếu tố này cần được sử dụng triệt để khi thực hiện các sản phẩmtruyền thông

9HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Một đặc điểm khá nổi trội trong các cộng đồng thiểu số, đó là vai trò dẫn dắt, then chốt của những người tiên phong, người có uy tín Truyềnthông dân tộc đem lại kết quả tốt khi đối tượng hóa một cách mạnh mẽ và hướng về cơ sở, đến từng nhóm đối tượng và nhắm đến các đối tượngnày Các phương thức truyền thông dân tộc cần mang đặc trưng thôn bản, dựa trên sự tôn trọng đa dạng văn hóa và sự tham gia tích cực củangười dân

Tính gắn kết cộng đồng cao là tác nhân quan trọng để lan tỏa và duy trì các thực hành mới làm tăng hiệu quả truyền thông; Truyền thông sẽ hiệuquả khi tạo được dư luận tích cực

Người dân tộc thiểu số thường có tâm lý tự ti, bảo thủ, mẫn cảm Vì thế, sự lan tỏa các thực hành mới trong cộng đồng thiểu số là quá trình mangtính lựa chọn, cần một khoảng thời gian nhất định Quá trình lan tỏa các thực hành mới cần thực hiện từng bước, tạo cơ hội để người dân kiểmchứng và học hỏi từ thực tế

Để truyền thông hiệu quả cần thông qua các kênh khác nhau, từ người tiên phong đến các thành viên khác thông qua mối liên hệ gia đình, dòng

họ, sinh hoạt cộng đồng cũng như tất cả các lực lượng truyền thông như trực tiếp, báo in, phát thanh, truyền hình, công nghệ thông tin mới

Ở một số vùng dân tộc hiện nay, du lịch phát triển mạnh, internet, mạng xã hội đóng vai trò quan trọng trong hoạt động truyền thông

Thiếu thông tin và cơ hội tiếp cận thông tin vẫn là tình trạng khá phổ biến ở vùng dân tộc Đẩy mạnh truyền thông dân tộc, đưa thông tin mạnh

mẽ về cơ sở, thúc đẩy tiếp cận bình đẳng về thông tin, thúc đẩy sự trao quyền cho các cộng đồng thiểu số, giúp họ chủ động tham gia vào cácchương trình phát triển

Quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển vùng dân tộc thiểu số

Tôn trọng quyền bình đẳng giữa các dân tộc, bảo vệ sự đa dạng văn hoá, tạo điều kiện cho các dân tộc phát huy bản sắc văn hoá, Nhà nước đãthực hiện chính sách phát triển toàn diện vùng dân tộc Điều này được ghi rõ trong Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trên thực tế, Chính phủ đã có nhiều chính sách ưu tiên nhằm phát triển toàn diện vùng dân tộc thiểu số về kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục,thông tin, truyền thông, phát thanh, truyền hình bằng tiếng dân tộc thiểu số

TRUYỀN THÔNG TRONG PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG THIỂU SỐ (2)

Căn cứ vào phương thức truyền thông, có thể chia thành 2 hình thức:

Truyền thông trực tiếp

Có sự tương tác, có thể điều chỉnh nội dung cho phù hợp

Tác động ngay để thay đổi nhận thức, thái độ, thực hành của đối tượng

Hiểu rõ đối tượng

Đến được ít người

Tốn thời gian và công sức

Truyền thông gián tiếp

Đến được nhiều người

Nhanh, tạo dư luận xã hội

Khó thu được phản hồi ngay

Đòi hỏi có trang thiết bị

Hạn chế việc can thiệp, thay đổi thực hành

Căn cứ vào sự tương tác trong quá trình truyền thông, có thể chia thành hai hình thức cơ bản:

Có mấy hình thức truyền thông?

Để đạt được mục tiêu, việc kết hợp các kênh truyền thông khác nhau là rất cần thiết.

11HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Một quy trình truyền thông gồm các yếu tố nào?

Thế nào là một thông điệp tốt?

Thể hiện rõ mục đích của sản phẩm truyền thông

Thích hợp về văn hóa – xã hội, mặt bằng nhận thức

Đảm bảo phù hợp với nhu cầu và mong muốn của đối tượng truyềnthông

Một thông điệp truyền đi được tiếp nhận và hiểu đúng

Các sản phẩm truyền thông

Tranh cổ động, tờ gấp, tờ rơi, tranh lật

Chương trình phát thanh, truyền hình, băng âm thanh, băng hình

Tiểu phẩm sân khấu (diễn trực tiếp hoặc được ghi âm, ghi hình vào băng, đĩa )

Tùy từng chủ đề, thông điệp mà lựa chọn sản phẩm truyền thông thích hợp để đạt mục tiêu và hiệu quả truyền thông.

Truyền thông điệp bằng lời nói trực tiếp thì kênh truyền thông

là những cuộc gặp mặt, đối thoại trực tiếp, ví dụ:

Các kênh truyền thông

Nếu truyền thông điệp bằng lời nói gián tiếp thì kênh truyền thông là

Đĩa âm thanh, đĩa hình

Thông cáo báo chí

Báo in, Báo điện tử

Nếu truyền thông điệp bằng văn bản thì kênh truyền thông là:

Trong quá trình truyền thông, người

truyền đạt quyết định sẽ nói cái gì,

nhưng nghe hay không thì phụ thuộc

hoàn toàn vào người nhận Người

nhận thông điệp là người quyết định

làm thế nào để nghe được và xử lý các

thông điệp của người truyền đạt

13HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

(Trình độ, quan niệm, tâm lý,…)

1 Nam nói cái gì?

2 Nam thực sựmuốn nói cái gì?

3 Mỷ ngheđược cái gì?

4 Mỷ thực sự hiểu cái gì?

Để truyền thông thành công,

nghĩa là để đạt mục đích của

người đưa ra thông điệp thì

phải thoả mãn được nhu cầu

của người nhận thông điệp.

Để truyền thông thành công, đầu

tiên, bạn phải thu hút được sự chú

ý lắng nghe của đối tượng Nếu họ

không thực sự lắng nghe, sẽ không

thể truyền tải tới họ bất cứ cái gì

6

3 2 1

Người nhận sử dụng được thông điệp

Người nhận ghi nhớ được thông điệp

Duy trì sự chú ý của người nhận

Thu hút sự chú ý của người nhận thông điệp

Truyền tải thông điệp đến người nhận

Các bước của quá trình truyền thông điệp từ người gửi đến người nhận

5

4 Người nhận hiểu được thông điệp

Người gửi thông điệp phải hiểu về nhóm đối tượng

Hai bước cần thực hiện khi làm việc với nhóm đối tượng

1 Xác định nhóm đối tượng truyền thông bằng cách tự đặt các câu hỏi sau:

Chủ đề bạn đề cập là gì?

Mục tiêu của tôi là gì?

Ai là người mà tôi cần tiếp cận để đạt được mục tiêu của mình?

“Nếu bạn thực sự muốn giúp đỡ một người nào đó thì bạn hãy bắt đầu sau khi đã tìm hiểu hoàn cảnh cụ thể của người ấy”.

2 Tìm hiểu về nhóm đối tượng của mình

Họ là ai?

Nhu cầu thông tin của họ là gì?

15HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Hãy nghĩ về:

nLàm thế nào để thông điệp có thể đápứng nhu cầu của người nhận?

nKiến thức mới nào bạn có thể cung cấp?

nThái độ của nhóm đối tượng là gì?

nHọ có thích thông tin mà bạn đang cung cấp cho họkhông?

nKiến thức cơ bản nào mà nhóm đối tượng đã có vềchủ đề này?

nGiới tính của nhóm đối tượng có phải là một vấn đềkhông?

nMôi trường làm việc và chức năng nhiệm vụ của mỗingười trong nhóm đối tượng của bạn là gì?

nTrình độ, nhận thức của người nhận thông điệp?

nNgười nhận thuộc nhóm văn hóa nào?

nNgôn ngữ mà họ có thể đọc và viết là gì?

nCác thành viên trong nhóm đối tượng có đọc và hiểutiếng Việt một cách thông thạo không?

Tại sao cần biết nhiều về nhóm đối tượng?

Truyền thông chỉ thực sự thành công khi mà

nhóm đối tượng thấy nội dung thông điệp:

Liên quan

Việc bạn có thấy một thông điệp hoặc một chủ

đề có liên quan hay không còn tùy thuộc vào

bạn là ai Nó còn phụ thuộc vào tình huống,

hay sở thích và kinh nghiệm của bạn

Dễ hiểu

Bạn cần hiểu rằng thông điệp đưa ra nên chú

ý đến sự phù hợp giữa ngôn ngữ và nội dungcủa thông điệp với trình độ và nhận thức củanhóm đối tượng

Dễ sử dụng

Người mà bạn trao đổi phải sử dụng đượcthông điệp bạn đưa ra Ví dụ, bạn không chỉnói: “Không ăn nấm độc” mà bạn phải giảithích rõ vì sao và cách nhận biết nấm độc”

Phản hồi có vai trò quan trọng như thế nào?

Thông qua phản hồi, người truyền thông sẽ biết thông điệp có được đối tượng hiểu đúng và ghi nhớ hay không

Có thể biết được đối tượng sử dụng thông điệp như thế nào, có thay đổi hành vi hay không

Truyền thông dân tộc phải đạt được những yêu cầu gì?

Có mục tiêu phù hợp với nhu cầu chính đáng và sát thực tế của cộng đồng.Đảm bảo các vấn đề truyền thông phải chính xác

Được lặp lại nhiều lần

Nội dung, phương thức truyền thông phù hợp, dễ áp dụng với người dân tộc.Ngôn ngữ dễ hiểu và hiểu đúng với cộng đồng

Phương tiện dễ sử dụng

Trong truyền thông dân tộc, tạo nên một mạng lưới đóng vai trò quan trọng, vì sao?

Sử dụng mạng lưới sẵn có hoặc tạo nên một mạng lưới là một trong những chiến lược truyền thông tốt nhất đối với người dân tộc thiểu số Truyền thông trong một mạng lưới không chỉ từ một người gửi tin cho tất cả mọi thành viên mà nó tạo thành dòng chảy truyền thông giữa cácthành viên trong nhóm và cho cả các nhóm thành viên khác nữa

Đặc biệt, truyền thông mạng lưới có hiệu quả cao trong việc chia sẻ những bài học kinh nghiệm và hình thành ý tưởng

Có liên quan

Dễ hiểu

Dễ sử dụng

Bởi vì

17HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Luôn luôn có nhiều cá nhân giao tiếp mặt đối mặt.

Đảm bảo sự giao tiếp chặt chẽ với các nhóm đối tượng

Truyền thông mạng lưới có tiền năng lớn trong việc thay đổi thái độ của người dân tộc thiểu số, bởi đặc điểm tính gắn kết cộng đồng cao, dư luận xã hội đóng vai trò quan trọng trong thay đổi nhận thức và hành vi cá nhân

Các cá nhân dễ bị ảnh hưởng từ dư luận, giao tiếp xã hội hơn là các tác động bên ngoài khác

Lồng ghép giới trong truyền thông dân tộc ra sao?

Giới là gì? Giới chỉ đặc điểm, vị trí, vai trò của nam và nữ trong tất cả các mối quan hệ xã hội.(3)

Lồng ghép giới trong tất cả hoạt động và nội dung của truyền thông dân tộc:

Đảm bảo cân bằng giới trong các sản phẩm truyền thông

Sử dụng ngôn ngữ trung tính

Tránh ngôn từ, hình ảnh có tính khuôn mẫu, mang định kiến giới

Tránh tạo khuôn mẫu về vai trò của phụ nữ và nam giới

Cân bằng nam và nữ trong tác nghiệp, quản lý, tổ chức truyền thông

Người làm truyền thông dân tộc cần những kiến thức, kỹ năng cơ bản gì?

Am hiểu văn hóa, phong tục tập quán của người dân tộc

Có kiến thức đúng và đủ về nội dung, nghiệp vụ truyền thông và hiểu biết chính trị, pháp luật

Nói rõ ràng, chính xác, diễn đạt có sức thuyết phục với người dân tộc

Có kỹ năng giao tiếp và làm việc với cộng đồng thiểu số

Ứng xử đúng đắn, khéo léo trước mọi tình huống nảy sinh khi tác nghiệp

Thạo tiếng nói của người thiểu số là lợi thế

Sử dụng thành thạo mạng internet, mạng xã hội cũng là một lợi thế

Những trở ngại thường gặp trong truyền thông dân tộc?

Bất đồng ngôn ngữ

Nhiều người ở độ tuổi trung niên trở lên chưa đọc thông, viết thạo

Người dân tộc thường có tâm lý thiếu tự tin, e ngại

Truyền thông hiện vẫn chủ yếu bằng tiếng Việt, không phải bằng tiếng mẹ đẻ nên hạn chế tiếp nhận thông tin của người dân tộc

Dịch vụ xã hội ở nhiều vùng thiếu hoặc yếu kém, thiếu phương tiện truyền thông

Kỹ năng truyền thông trực tiếp

THẾ NÀO LÀ TRUYỀN THÔNG TRỰC TIẾP?

Truyền thông trực tiếp là quá trình trao đổi thông tin một cách trực tiếp giữa người làm truyền thông với một đối tượng hoặc một nhóm đốitượng, thông qua các giao tiếp không lời hoặc có lời

Với người dân tộc thiểu số, truyền thông trực tiếp thường đạt hiệu quả cao

ẢNH: MINH HUỆ

19

Giúp hai bên có cơ hội hiểu sâu

hơn về các vấn đề liên quan

Động viên, khuyến khích đối

tượng chia sẻ thông tin

Dẫn dắt cuộc trò chuyện

Nên

Hỏi từng câu một

Đặt câu hỏi ngắn, rõ ràng, dễ hiểu

Đặt câu hỏi mở (câu hỏi dùng các từ: Như thế nào? Bao giờ? Tại sao?

Cái gì? Ở đâu?)Bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản, dễ trả lời

Đặt câu hỏi cho những người mạnh dạn trước

Cân nhắc xem câu hỏi có gây tổn thương cho đối tượng không và

họ có khả năng trả lời hay không

Sử dụng các câu hỏi đóng, câu hỏi mở xen kẽ nhau một cách hợp lý

Đặt quá nhiều câu hỏi “tại sao”.Câu hỏi khó hiểu, khó trả lời.Câu hỏi dài, nhiều nội dung

Lắng nghe

Mục đích

Tiếp nhận đầy đủ thông

tin

Khuyến khích người nói

tiếp tục trình bày ý kiến

Hiểu rõ nội dung và cảm

xúc của đối tượng

Thể hiện sự tôn trọng,

đồng cảm với người nói

Thu nhận thông tin

phản hồi để có sự điều

chỉnh nội dung

Nên

Ngồi ngang tầm đối tượng, hơi nghiêng về đối tượng

Nhìn vào mắt đối tượng một cách thân thiện

Dành thời gian cho đối tượng nói với thái độ tôn trọng,cởi mở, kiên nhẫn

Gật đầu, mỉm cười tán thưởng, thông cảm với đối tượng

Sử dụng các từ đệm như “à”, thế à” v.v… hoặc “tôi hiểu”,hoặc nhắc lại điều đối tượng nói

Lắng nghe một cách khách quan, thái độ thoải mái, kếthợp với quan sát

Giữ bí mật những điều đối tượng chia sẻ với mình

Không nên

Tranh cãi hoặc cắt ngang lời người nói

Dùng những lời lẽ phê phán như: “không đúng”, “sai”,

“xấu”, “không thích hợp” Điều này sẽ làm cho đối tượngcảm thấy có lỗi hoặc sai sót

Tỏ ra lơ đễnh, không quan tâm

Để quan điểm riêng của mình tác động đến việc hiểu vấn

đề mà đối tượng nói

Đưa ra nhận xét, phê phán hay lời khuyên khi đối tượngkhông có yêu cầu

Chỉ nghe những gì mà mình thích và quan tâm

Có thái độ định kiến với đối tượng (về tôn giáo, trình độhọc vấn, tuổi tác)

21HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Quan sát

Mục đích

Giúp thu được thông tin cần thiết, nhận biết

được sự việc một cách có chủ định

Nhận thức sâu hơn về những gì đang xảy ra

xung quanh đối tượng mình đang quan sát

Hiểu rõ kiến thức thái độ hành vi của đối

tượng

Sơ bộ hiểu được hoàn cảnh, tâm trạng, thái

độ của người đang đối thoại, giúp đưa ra

quyết định đúng đắn

Thu nhận thông tin phản hồi từ đối tượng

để điều chỉnh nội dung phù hợp

Học hỏi thông qua những gì quan sát được

Nên

Chọn vị trí quan sát và di chuyển hợp lý

Quan sát tế nhị, lịch sự, bao quát và khách quan

Quan sát tầm vóc, nét mặt, cử chỉ, cách ăn mặc, nói năng, thái độcủa đối tượng

Quan sát những tiện nghi trong gia đình để thu thập thông tin vềđiều kiện kinh tế

Quan sát môi trường xã hội: Ai là bạn của họ? Ai là người có ảnhhưởng tới họ? Họ tin vào những tập tục nào, tại sao?

Quan sát kết hợp với lắng nghe và thái độ động viên, khích lệ

Lưu ý những thời điểm hay vấn đề mà khi trao đổi, bạn thấy đốitượng thay đổi nét mặt, cử chỉ, thái độ hay có những phản ứngđặc biệt

Không nên

Thái độ thờ ơ, hờhững, thiếu tậptrung

Soi mói, ánh mắtthiếu thiện cảm.Quan sát kết hợp vớiphê phán, bìnhphẩm bằng từ ngữbất lịch sự hoặc thái

độ, cử chỉ thiếu sựtôn trọng

Giúp đối tượng có cơ

hội hiểu rộng, hiểu

sâu thông điệp

Nên

Tìm hiểu kỹ đối tượng nghe Mục đích, mục tiêu thuyết trình? Nội dung và

và phạm vi trình bày? Thời gian trong bao lâu? Thuyết trình ở đâu? Phươngtiện, phương pháp đánh giá là gì?

Mở đầu thu hút đối tượng (bằng một câu chuyện, câu đố, phát hoặc chiếumột đoạn băng ngắn logic), tập trung vào thông điệp chính, nhiệt tình nhưngbiết dừng đúng lúc

Dùng câu đơn giản, ngắn gọn, dễ hiểu, có âm điệu, ngữ điệu phù hợp Kếthợp với ngôn ngữ không lời một cách hợp lý Hài hước khi có thể

Trang phục chỉnh tề, di chuyển hợp lý Sử dụng công cụ hỗ trợ phù hợp vớitừng nội dung

Nhìn vào công chúng, thỉnh thoảng thay đổi điểm nhìn để tạo sự chú ý củangười nghe, cho họ thấy bạn đang nói với chính họ, quan tâm đến họ

Không nên

Nói to quá hoặc nói nhỏ quá Nói đều đều, không có ngữ điệu,không có cảm xúc

Nói lan man, dài dòng, không cótrọng tâm

Nói những điều mình không biếtchắc chắn

Dùng câu dài, ngắt câu khônghợp lý

Không quan tâm đến thái độ củangười nghe

Giao tiếp không lời

Mục đích

Chuyển tải thông điệp,

nhằm động viên,

khuyến khích tạo niềm

tin cho đối tượng

Tư thế ngồi (đứng) thoải mái Ngồi thì hơi ngả về phía trước

Nhìn vào mắt đối tượng thể hiện sự quan tâm Nếu trướ́c mộ̣t nhóm đối tượng,nên nhìn vào mỗi người 2-4 giây rồi rời mắt sang người khác

Nét mặt thay đổi phù hợp với cử chỉ, lời nói, tình huống giao tiếp và tâm trạngđối tượng

Thái độ hòa nhã, thân thiện

thông điệp, nhằm tăng

hiệu quả truyền thông

Sau mỗi nội dung, tình huống cần nhấn mạnh thông điệp cốt lõi

Kiểm tra sự tiếp nhận thông điệp bằng những câu hỏi gợi mở

Không nên

Bỏ quên thông điệp chính.Giao giảng thông điệp một cáchchung chung

Chỉ nhắc đến thông điệp ở phầncuối cùng của hoạt động truyềnthông

Không kiểm tra xem đối tượng

có tiếp thu được thông điệp haykhông

23HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Tạo không khí thân mật, cởi mở

Gật đầu thể hiện sự đồng tình, sử dụng các từ đệm “à”, “thế à”, “vậy sao”, mỉmcười

Khen ngợi những gì đối tượng đã làm tốt, hiểu đúng

Hỏi ý kiến đối tượng trong mỗi tình huống cụ thể

Không nên

Thờ ơ, thiếu tập trung

Động viên với thái độ xã giaohoặc làm cho qua chuyện

Khen ngợi quá mức

Người truyền thông không chỉ đơn thuần

là truyền đạt thông điệp Đó còn là nghệ thuật cuả sự khích

lệ, định hướng và hướng dẫn.

Động viên, khuyến khích kịp thời khiến người đối thoại dễ dàng chia sẻ

ẢNH: MINH HUỆ

Để truyền thông hiệu quả, truyền thông viên cần phối hợp các kỹ năng một cách nhuần nhuyễn

CÁCH SỬ DỤNG TÀI LIỆU TRỰC QUAN

Tài liệu trực quan là gì?

Trong truyền thông trực tiếp, tờ rơi, tờ gấp, tranh lật, ảnh, tranh

cổ động, băng, đĩa âm thanh, đĩa hình là những tài liệu trực quan

Với người dân tộc thiểu số, hình ảnh đẹp, âm thanh sống động

ấn tượng, nhất là các băng, đĩa hình thường có sức lôi cuốn lớn

Tờ rơi, tờ gấp

Dùng trong trường hợp nào?

Tờ gấp là tờ tranh được gấp 2 hoặc 3 lần, gồm chữ và tranh minh họa, chuyển tải nhiều nội dung

của một chủ đề Tờ rơi có 1 hoặc 2 mặt, có tranh và chữ Tờ rơi có thể chỉ có một tranh hoặc một

bộ nhiều tranh nói về một chủ đề

Phát cho từng người tại buổi mít tinh, cuộc họp, ở nơi công cộng hoặc hộ gia đình để mọi người

tự đọc, hiểu và làm theo nội dung của tờ rơi, tờ gấp

Tài liệu trực quan có sức thu hút lớn với người dân tộc thiểu số

ẢNH: MINH HUỆ

“Trăm nghe không bằng một thấy”

“Một bức tranh có giá trị bằng một nghìn lời”.

Cách sử dụng?

Dùng trong thảo luận nhóm, trước hết giới thiệu về chủ đề thảo luận Phát tờ gấp cho từng người để họ tự đọc

Đặt các câu hỏi đơn giản, dễ hiểu về nội dung của tờ rơi, tờ gấp

Giải thích những điểm mà đối tượng chưa hiểu hoặc hiểu chưa đúng.Tóm tắt những nội dung chính một cách chính xác, lôgíc, đơn giản để mọingười dễ nhớ

Mẫu tờ gấp

25HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Tranh lật

Dùng trong trường hợp nào?

Tranh lật gồm nhiều tờ tranh được trình bày nối tiếp nhau Mặt sau của tranh là phần chữ ghi nội dung chínhcần truyền thông Trong một quyển tranh lật thường có nhiều nội dung của một chủ đề Tranh lật dùng chotruyền thông cá nhân hoặc thảo luận nhóm nhỏ Lưu ý sự cân bằng hình ảnh nam và nữ trong tranh lật

Cách sử dụng?

Cầm tranh lật trên tay hoặc đặt trên bàn Hình vẽ quay về phía đối tượng, giữ ở vị trí trung tâm hoặc xoay chuyển

để mọi người có thể nhìn thấy mọi chi tiết

Xem trước nội dung tranh; Chuẩn bị kỹ phần trình bày và các câu hỏi dành cho đối tượng

Cho đối tượng xem tranh Mời họ nói về nội dung tranh theo ý hiểu của họ Cùng thảo luận về nội dung đó.Khuyến khích họ thảo luận bằng các câu hỏi mở

Giải thích và bổ sung thêm thông tin Tóm tắt lại nội dung tranh theo trình tự để họ dễ nhớ, dễ hiểu

Mời đối tượng trình bày lại nội dung tranh

Thảo luận và thống nhất những điều đối tượng cần làm

Một buổi nói chuyện

chỉ nên giới thiệu 1

hoặc 2 nội dung Giới

thiệu kỹ, tạo cơ hội

cho mọi người trao

đổi, họ sẽ nhớ lâu.

Tranh cổ động

Dùng trong trường hợp nào?

Tranh cổ động là một tờ giấy khổ lớn, rộng chừng 60cm, cao 90cm, gồm chữ, hình

vẽ các biểu tượng (hoặc ảnh chụp) để truyền đạt một nội dung cụ thể Tranh cổ động

phải đảm bảo đứng xa 3 mét đọc được chữ và đứng xa 6 mét nhìn rõ hình Tranh cổ

động chủ yếu được treo ở nơi công cộng hoặc dùng trong thảo luận nhóm

Cách sử dụng?

Treo tranh cổ động ở nơi công cộng: Đó là chỗ đông người qua lại như chợ, phòng

họp, phòng khám bệnh, treo ngang tầm mắt để mọi người dễ quan sát Tránh treo ở

những nơi được coi là thiêng liêng, đặc biệt đối với cộng đồng

Sử dụng tranh cổ động trong thảo luận nhóm: Treo tranh cổ động tại nơi mọi người dễ dàng nhìn thấy, dễ quan sát kỹ Hỏi đối tượng nhìn thấy

gì, nghĩ gì về những điều được thể hiện trên tranh Nếu trong nhóm có người không biết chữ thì mời người biết chữ đọc to lên cho cả nhóm ngheđiều được viết trên tranh

Khi thảo luận về nội dung tranh cổ động, có thể cung cấp thêm thông tin liên quan Cuối buổi, mời đối tượng nhắc lại những nội dung mà tranhmuốn chuyển tải Tóm tắt lại nội dung tranh cổ động để họ ghi nhớ

Tranh cổ động NGUỒN: CHINHPHU.VN

Băng, đĩa âm thanh, đĩa hình

Dùng trong trường hợp nào?

Sử dụng trong thảo luận nhóm, cuộc họp đông người hoặc phát trên loa truyền thanh của

xã, thôn Với người dân tộc thiểu số, băng, đĩa hình có sức hấp dẫn hơn so với các tài liệu

trực quan khác

Cách sử dụng?

Mỗi buổi thảo luận nhóm, cuộc họp chỉ nên nghe 1 hoặc 2 nội dung

Cho đối tượng nghe từng nội dung, sau đó mời đối tượng nhắc lại các ý chính, rồi cùng thảo

luận, thống nhất ý kiến

Có thể sử dụng băng đĩa âm thanh, hình có nội dung phù hợp tải về từ Internet, qua điện

thoại thông minh, máy tính bảng hoặc máy vi tính, chiếu lên màn hình

Có thể chia sẻ các tài liệu bằng âm thanh và hình ảnh cho mọi người (nếu họ cũng có điện thoại thông minh, máy tính bảng) Hướng dẫn cách sửdụng để họ mở cho những người khác cùng xem

Nếu phát phát băng, đĩa âm thanh trên loa truyền thanh của xã, thôn, nên chọn thời điểm phát thích hợp để nhiều người nghe được nhưng khôngảnh hưởng tới sinh hoạt của người dân

ẢNH: PHẠM MINH

27HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

MỘT SỐ HÌNH THỨC TRUYỀN THÔNG TRỰC TIẾP TẠI CỘNG ĐỒNG

Thăm hộ gia đình

Mục đích

Giúp đối tượng có thêm kỹ năng mới

Kiểm tra việc thực hiện các cam kết trước đó

Thu thập các thông tin cần thiết cho nội dung cần truyền thông

Tìm hiểu các hành vi ứng xử của các thành viên trong gia đình liên quan đến

vấn đề truyền thông

Nguyên tắc

Tôn trọng các quy tắc xã giao của gia đình Tuân thủ những kiêng kỵ theo

tập quán của từng dân tộc

Tạo không khí vui vẻ, cởi mở, tránh phê bình, chỉ trích

Câu chuyện không nhất thiết diễn ra trong nhà mà có thể tại gian bếp nếu

đối tượng đang nấu cơm hoặc ngoài vườn, ngoài hiên, nơi đối tượng thấy

thoải mái, thuận tiện

Chuẩn bị

Thu thập thông tin về gia đình: dân tộc gì, phong tục tập quán,

số người, tên các thành viên, tuổi, nghề nghiệp

Hẹn và thông báo trước thời gian đến thăm Nên chọn thờigian thuận lợi để các thành viên có mặt ở nhà

Nội dung cần truyền thông tại nhà

Tài liệu và phương tiện cần thiết như ảnh, băng âm thanh,băng hình, tờ rơi

Câu chuyện không

nhất thiết phải diễn

ra bên bàn nước

ẢNH: MINH HUỆ

Các bước tiến hành

Bước 1: Chào hỏi, giới thiệu, nói rõ mục

đích cuộc đến thăm.

Bắt đầu từ người cao tuổi trước Cách xưng

hô, cử chỉ theo phong tục của người dân tộc

(Bắt tay, khẽ gật đầu, mỉm cười hoặc chắp tay

trước ngực )

Bước 5: Kiểm tra lại những điều vừa

trao đổi và đạt được cam kết

Yêu cầu đối tượng nhắc lại các nội dung

vừa trao đổi để xem họ hiểu được đến đâu

Có chỗ nào chưa đúng hoặc bị hiểu sai để

bổ sung thêm hoặc chỉnh sửa lại ngay

Thống nhất với gia đình những việc cần

thực hiện và thời gian cụ thể để hoàn

điệp mà gia đình cần thực hiện,

đạt được cam kết của gia đình về

Tìm hiểu kiến thức và các hành vi liên quan đến chủ đề truyền thông

Cần thực hiện tốt kỹ năng quan sát, đặt câu hỏi (cho cả nữ và nam), động viên, khuyến khích đối tượng chia sẻ để tìm hiểu.

Bước 3: Cung cấp hoặc bổ sung thông tin, hướng dẫn thực hành

Nên sử dụng tài liệu, thiết bị truyền thông hỗ trợ để thu hút sự chú ý như máytính, điện thoại thông minh cho đối tượng xem ảnh, băng hình

Sau đó, cùng trao đổi về nội dung truyền thông và kết hợp giải đáp những thắcmắc của đối tượng

Để người dân tộc tiếp nhận thông điệp, cách tốt nhất là kể chuyện người thật,việc thật, đồng thời lồng ghép thông điệp, chuyện của người trong chính làngbản của họ thường có sức thuyết phục cao

Bước 4: Tìm hiểu khó khăn và thảo luận cách giải quyết

Phân tích lợi ích, hạn chế của từng biện pháp để họ tự quyết định sẽ thực hiệnbiện pháp nào, tránh áp đặt

29HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Những lưu ý khi truyền thông cho người

có uy tín trong cộng đồng thiểu số

Người có uy tín trong cộng đồng thiểu số có thể

là già làng, trưởng bản, trưởng thôn Tuy nhiên,

cần lưu ý: Mỗi cộng đồng có một loại người uy

tín khác nhau, không phải cứ già làng, trưởng

bản là có uy tín Ví dụ, vùng người Dao thì người

có uy tín là thầy cúng Vùng người Mông người

có uy tín thường là ông trưởng dòng họ Vùng

người Khmer là nhà sư

Người làm truyền thông cần tìm hiểu kỹ và biết

rõ, ở vùng đó, đối tượng nào là người có uy tín

đối với dân chúng, phải chọn lựa đối tượng có

uy tín thực sự

Truyền thông cho người có uy tín rất quan trọng

Bởi đầu tiên họ là đối tượng truyền thông, sau

khi được truyền thông, họ thấm nhuần, thông

suốt và họ sẽ trở thành “truyền thông viên” cho

dân làng mình Nếu họ đã thông suốt, nắm

vững thông điệp thì chính bản thân họ sẽ truyền

thông tốt nhất cho cộng đồng

Người làm truyền thông phải tìm hiểu kỹ về người có uy tín: Tên, tuổi, hoàn cảnh gia đình, học vấn, sở trường Tiếng nói của họ ảnh hưởng đếnđâu trong cộng đồng? Nếu họ biết chữ thì kết hợp với giới thiệu tài liệu, còn nếu đối tượng không biết chữ thì nên dùng hình ảnh trực quan sốngđộng

Buổi gặp đầu tiên hãy gợi chuyện, tạo cơ hội để người có uy tín thể hiện bản thân, những thành công, hiểu biết của họ

Truyền thông viên cần có thái độ khiêm nhường, cầu thị từ cách xưng hô, ứng xử, hành vi, đề cao, trân trọng, học hỏi những tri thức của họ, tránh

tỏ ra cái gì cũng biết, dạy khôn người khác

Đặc biệt cần tìm hiểu đặc điểm tâm lý dân tộc, ví dụ người Mông rất thẳng tính, bộc trực nhưng với người Dao lại phải nói khéo

Thường thì thông điệp dễ được người dân tộc đón nhận khi nó liên quan trực tiếp đến quyền lợi của bản thân họ Truyền thông viên cần phân tíchcho họ tự nhận thấy, làm việc đó đem lại quyền lợi cho cá nhân và cho chính cộng đồng mình

Sau khi được truyền thông, già làng sẽ là“truyền thông viên” tốt cho dân bản mình.

ẢNH: THÀO HOÀNG MINH

Tư vấn

Mục đích

Giải đáp thắc mắc của đối tượng

Giúp đối tượng nhận được thông tin chính xác, rõ ràng nhằm nâng cao nhận thức

Giúp cho đối tượng hiểu rõ vấn đề của họ, thảo luận giúp họ lựa chọn giải pháp và đưa ra quyết định phù hợp để giải quyết

Hỗ trợ, giúp đỡ về mặt tâm lý tình cảm, ổn định tinh thần

Hỗ trợ đối tượng thay đổi hành vi

Nguyên tắc

Truyền thông viên cung cấp thông tin, trao đổi, chia sẻ giúp đối tượng tự đưa ra quyết định và hành động theo quyết định của họ

Không áp đặt ý kiến chủ quan của truyền thông viên

Chuẩn bị

Xác định vấn đề, xác định đối tượng cần được tư vấn

Chọn thời gian và nơi tư vấn thoải mái cho đối tượng

Thông báo trước thời gian, địa điểm để đối tượng biết và chủ động

Nắm chắc nội dung chủ đề tư vấn

Chuẩn bị tài liệu minh họa

Tại không gian lao động sản xuất, câu chuyện dễ đi vào

lòng người bởi sự hòa đồng, cảm thông

ẢNH: MINH HUỆ

Tại chợ phiên, lễ hội, truyền thông viên dễ dàng gặp gỡ,

tư vấn cho nhiều đối tượng

ẢNH: MINH HUỆ

31HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Bước 3: Giới thiệu, cung cấp thông tin

Cung cấp những thông tin chính xác và cần thiếtcho đối tượng (cả mặt tích cực và tiêu cực, cả yếu

tố thuận lợi và không thuận lợi)

Sử dụng thiết bị, phương tiện thông tin phù hợp

Bước 4: Giúp đỡ

Giúp đối lựa chọn và đưa ra các quyết định vàhướng dẫn họ cần làm gì để thực hiện được cácquyết định đó

Truyền thông viên không được áp đặt ý kiến củamình

Bước 5: Giải thích

Giải thích những gì đốitượng còn thắc mắchoặc hiểu chưa đúng

Cung cấp tài liệu hướngdẫn có liên quan đếnvấn đề của họ

Bước 6: Hẹn đối tượng quay trở lại để

theo dõi kết quả thực hành

Bước 2: Gợi hỏi

Gợi hỏi nhu cầu, mong muốn, lý do cần tư vấn.Tìm hiểu những nhu cầu hiện tại và sắp tới củađối tượng

Gợi hỏi các thông tin có liên quan đến nội dung

tư vấn (gia đình, điều kiện sống, cây trồng vậtnuôi, vốn liếng, những băn khoăn của họ về việclựa chọn cây trồng, vật nuôi )

Bước 1: Gặp gỡ

Chào hỏi thân thiện, nhiệt tình, khéo léo mời đối tượng lại gần, hoặc ngồi xuống,

miệng luôn nở nụ cười để gây thiện cảm

Vui vẻ tự giới thiệu về mình

Quan sát nhanh và đánh giá tâm trạng đối tượng

Giao tiếp ban đầu tạo sự thoải mái, tin cậy

Nơi gặp gỡ có thể tại nhà, cũng có thể tại không gian lao động sản xuất như ngoài

ruộng, trên nương rẫy

Nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng (lễ hội, chợ phiên) Do không

gian trò chuyện thường ồn ào, nhiều hoạt động, đối tượng dễ

bị phân tâm nên cần chọn chỗ thuận tiện và tạo sự tin tưởng

cho đối tượng

Sẽ dễ dàng hơn nếu truyền thông viên tham gia làm

việc cùng với người dân tộc thiểu số, tạo sự hòa đồng,

cảm thông, ví dụ cùng nhặt cỏ, tỉa cành, hái chè

Các bước 2, 3,4,5 phải thực hiện xen kẽ

nhau Có gợi hỏi tốt mới biết được đối

tượng suy nghĩ gì để cung cấp thông

tin thiết thực, giúp đỡ và giải thích kỹ

cho họ hiểu.

Sử dụng câu hỏi mở, kết hợp các kỹ năng lắng nghe, quan sát, động viên để khuyến khích đối tượng chia sẻ.

Các bước tiến hành

tư vấn

Điều kiện để một cuộc tư vấn tốt

Nắm vững các nội dung liên quan đến lĩnh vực mình tư vấn

Được đào tạo về kỹ năng tư vấn và nắm chắc nguyên tắc tư vấn

Sử dụng tốt các kỹ năng giao tiếp trong tư vấn

Kiên trì, linh hoạt khi tư vấn, đảm bảo quyền lợi, danh dự cho đối tượng

Thái độ nhiệt tình, đồng cảm, sẵn sàng hỗ trợ đối tượng

Tạo mối quan hệ gần gũi, làm cho họ thấy thoải mái, tin cậy

Tư vấn phải dựa trên nhu cầu cụ thể và mong muốn của đối tượng

Đưa ra các giải pháp và cùng đối tượng thảo luận, để họ lựa chọn chứ không ép buộc họ làm theo ý kiến của mình

Tôn trọng sự riêng tư của người được tư vấn

Thống nhất và cùng cam kết về các bước tiếp theo để tiếp tục hỗ trợ đốitượng thực hiện giải pháp mà họ chọn lựa

Cần liên hệ để biết được hành động của đối tượng sau tư vấn để tiếp tục hỗtrợ, giúp đỡ thực hiện quyết định mà họ đã lựa chọn

Địa điểm tư vấn cần có tranh ảnh, thông tin chỉ dẫn, tài liệu hỗ trợ phù hợp

Chọn chủ đề mà đối tượng quan tâm và cần giải quyết: Nên là

những vấn đề liên mà đối tượng quan tâm

Xác định rõ mục tiêu cần đạt được thông qua thảo luận để tập trungvào những nội dung chính, không lan man

Thảo luận nhóm

33HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Xác định đối tượng tham gia: Tùy theo chủ đề thảo luận mà chọn người tham gia phù hợp, có cả nam và nữ

Một cuộc thảo luận nhóm thường từ 8-10 người

Cần tìm hiểu trước đặc điểm văn hóa, kinh tế, mối quan tâm, vướng mắc và sự tham gia của các thành viên vào các hoạt động liên quan đến chủ

đề thảo luận

Khảo sát sơ bộ, chọn ra người phát biểu đầu tiên Việc này rất quan trọng để thảo luận thành công Ý kiến của người phát biểu đầu tiên mang tínhdẫn dắt, định hướng

Người phát biểu đầu tiên phải là người có nhận thức và quan điểm tích cực

Xác định thời gian và địa điểm: Chọn thời điểm thích hợp để mọi người tham gia đông đủ

Thông báo thời gian, địa điểm, thời lượng buổi thảo luận (thường từ 60-90 phút) cho người tham dự trước ít nhất 2 ngày để họ sắp xếp công việc.Gửi trước lịch trình thảo luận để họ lên kế hoạch và chuẩn bị ý kiến

Chọn nơi yên tĩnh để mọi người dễ dàng phát biểu (ví dụ nhà văn hóa thôn bản)

Có thể lồng ghép nội dung thảo luận trong các buổi sinh hoạt của cộng đồng như họp xóm, thôn, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân

Chuẩn bị nội dung, tài liệu, phương tiện: Tìm hiểu kỹ nội dung và chuẩn bị những câu hỏi mở liên quan đến chủ đề thảo luận.

Thu thập tài liệu, thiết bị hỗ trợ như tranh lật, tranh cổ động, tờ gấp, tờ rơi, ảnh, băng hình, băng ghi âm, máy chiếu (nếu có)

Xin phép, thông báo cho lãnh đạo địa phương về kế hoạch thảo luận nhóm Có thể yêu cầu địa phương cử người hỗ trợ

Các bước tiến hành

Bước 1: Chào hỏi, nêu chủ đề thảo luận

Giới thiệu người tham dự và truyền thông viên Tạo không khí thân mật, thoải mái bằng văn nghệ, trò chơi

Giới thiệu tóm tắt chủ đề thảo luận

Chọn những cách mở đầu gây ấn tượng để thu hút mọi người Có thể mở đầu bằng một thông tin gây sốc, sự việc xảy ra tại địa phươngthường có sức thu hút Ví dụ “Ông Sùng A Di ở bản X bị chó dại cắn, ông vừa qua đời sau một ngày đau đớn giãy giụa sùi bọt mép ” (nếuchủ đề của thảo luận nhóm là phòng bệnh dại)

Bước 2: Trao đổi, tìm hiểu kinh nghiệm của mọi người về chủ đề thảo luận

Nhắc lại vai trò của mỗi người và những điều truyền thông viên mong đợi ở họ Việc này “buộc”

họ phải thu thập thông tin liên quan cho thảo luận

Đặt câu hỏi mở để tìm hiểu xem đối tượng đã biết gì về chủ đề thảo luận: Đã làm gì? Kết quả

ra sao? Điều tâm đắc nhất là gì? Câu hỏi dễ hiểu, người nghe hiểu đúng nghĩa Câu hỏi gợi

mở sẽ khiến họ nghĩ về một vấn đề mà trước đây họ chưa từng nghĩ tới hoặc hướng họ chú ý

đến vấn đề đó theo chiều hướng, một trạng thái khác

Mời người có nhận thức, quan điểm tích cực (đã lựa chọn trước) phát biểu đầu tiên Sau đó,

mời những người khác phát biểu

Khen ngợi những ý kiến hay

Không chê bai, chỉ trích điều mọi người hiểu sai hoặc làm chưa đúng

Tốt nhất bạn hãy giúp đỡ để họ tự nhận ra những điều chưa tốt

Bước 3: Bổ sung thông tin cho chính xác và đầy đủ

Bổ sung kiến thức và kỹ năng mới

Linh hoạt trong sử dụng phương tiện máy chiếu, điện thoại thông minh, máy tính bảng (nếu có)

Có thể tự chụp ảnh, ghi hình bằng điện thoại thông minh những mô hình, kinh nghiệm thực tế tại địa phương để minh họa

Bước 4: Tìm hiểu những vướng mắc và thảo luận cách giải quyết

Đặt câu hỏi mở để tìm hiểu những cản trở đối tượng thực hiện hành vi mới

Thảo luận cách giải quyết

Khuyến khích mọi người chia sẻ kinh nghiệm

Đừng quên khen ngợi các giải pháp hay

Việc mời người có nhận thức, quan điểm tích cực (đã lựa chọn trước) phát biểu đầu tiên, mang tính dẫn dắt, định hướng có ý nghĩa quyết định sự thành, bại của buổi thảo luận.

35HƯỚNG DẪN TRUYỀN THÔNG DÂN TỘC

Bước 5: Kiểm tra và đạt được cam kết thực hiện hành vi mới

Mời một số thành viên trong nhóm (cả nam và nữ) nhắc lại những nội dung chính vừa trao đổi

Bổ sung thêm cho đầy đủ hoặc chỉnh sửa lại thông tin (nếu cần)

Tóm tắt các điểm chính và đạt được cam kết của mọi người về thực hiện hành vi mới Cuối cùng, chốt lại bằng thông điệp

Bước 6: Chia sẻ tài liệu

Nếu đối tượng có điện thoại thông minh, có thể chia sẻ tài liệu truyền thông, các tài liệu bằng âm thanh, hình ảnh, ảnh và hướng dẫn

họ cách sử dụng

Có thể lập trang người hâm mộ (Fan Page) của nhóm trên mạng xã hội để chia sẻ, trao đổi thông tin Bạn sẽ dễ dàng nhận được phảnhồi và “đo đếm” được hiệu quả truyền thông

Thế nào là một cuộc thảo luận nhóm tốt?

Đạt được mục tiêu đề ra

Tất cả các thành viên (nam và nữ) đều tham

gia trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm

Không khí vui vẻ, hứng thú, tin tưởng

Không ai lấn át ai; Không có sự chỉ trích hay

tra xét ý kiến của nhau

Tập trung vào chủ đề thảo luận, không lạc đề

Khi thảo luận đều gắn với hoàn cảnh và đời

sống thực tế của người dân

Có tóm tắt những điều đã bàn bạc và đề ra kế

hoạch thực hiện tiếp theo

Cách giải quyết một số tình huống khó?

Một số người im lặng: Hãy nhìn vào họ tỏ ý muốn mời phát biểu Mời họ phát biểu nếu

họ tỏ ra quan tâm

Một số người liên tục phát biểu và nói quá nhiều: Cảm ơn sự đóng góp của họ và nói: “Mọingười đang muốn được nghe những ý kiến của những người khác”, sau đó, mời ngườikhác phát biểu

Một số người đi chệch chủ đề đang thảo luận: Nhắc lại câu hỏi thảo luận để họ tập trunghơn vào chủ đề chính Viết to lên bảng để mọi người nhìn thấy dễ dàng

Mâu thuẫn khi tranh luận: Khen 2 bên có ý kiến đóng góp cho thảo luận không chê tráchbên nào Dung hòa và đi đến thống nhất

Ý kiến cực đoan dẫn đến nguy cơ bạo lực: Nhẹ nhàng phân xử, làm dịu căng thẳng, đồngthời kín đáo đề các nghị thành viên hỗ trợ can ngăn và liên lạc với những người có tráchnhiệm tại địa phương cùng giải quyết, xử lý