Dùng thuốc cho đối tượng đặc biệt

Qua da: da trẻ em mỏng, khả năng thấm thuốc mạnh hơn người lớn Thận trọng với các thuốc hấp thu nhiều qua da như corticoid, vì có thể tạo tác dụng toàn thân.1... Chuyển hóa thuốc ở trẻ

SỬ DỤNG THUỐC CHO

MỘT SỐ ĐỐI TƯỢNG

ĐẶC BIỆT

1

MỤC TIÊU

1 Trình bày được những đặc điểm khác biệt về dược động học ở trẻ

em và cách dùng thuốc an toàn hợp lý cho trẻ nhỏ

2 Trình bày được những đặc điểm khác biệt về dược động học ở

người cao tuổi và cách sử dụng thuốc an toàn, hợp lý cho người cao tuổi

3 Trình bày được những đặc điểm khác biệt về dược động học ở

phụ nữ mang thai, cho con bú và cách dùng thuốc cho đối tượng này

4 Trình bày được những đặc điểm khác biệt về dược động học ở

• Các chỉ số dược động học của thuốc đã công bố là

những giá trị thu được từ các thử nghiệm trên người tình nguyện khỏe mạnh, không có những bất thường

về sinh lý Ở những đối tượng có những bất thường về sinh lý hoặc bệnh lý, số phận của thuốc trong cơ thể bị thay đổi đáng kể, do đó không thể áp dụng liều lượng

và số lần dùng thuốc giống như cho bệnh nhân thường

3

1 Trẻ em

2 Người lớn tuổi (người già)

3 Phụ nữ mang thai và cho con bú

4 Người suy gan, suy thận

Đường uống

Hệ enzyme phân hủy thuốc ở trẻ dưới 6 tuổi chưa hoàn chỉnh  một số dạng thuốc ở dạng ester hóa như cloramphenicol palmitat chưa tách được gốc ester để giải phóng thuốc dưới dạng tự do, làm cản trở sự hấp thu hoạt chất

1 Trẻ em

7

Qua da: da trẻ em mỏng, khả năng thấm thuốc mạnh hơn người lớn Thận trọng với các thuốc hấp thu nhiều qua da như corticoid, vì có thể tạo tác dụng toàn thân.

1 Trẻ em

9

Không được xoa các loại tinh dầu như menthol, long não… vào mũi hoặc trên da, vì có thể kích thích mạnh thần kinh cảm thụ dẫn đến ngạt do liệt

hô hấp

1 Trẻ em

Khi lựa chọn dạng bào chế, đường đưa thuốc,… cho trẻ nhỏ cần thận trọng

1 Trẻ em

11

Với trẻ dưới 1 tuổi, đặc biệt là trẻ sơ sinh:

Không nên tính liều theo những công thức suy

từ cân nặng của người lớn

Dùng các bảng liều lượng riêng cho nhi khoa

1 Trẻ em

Phân phối thuốc ở trẻ em

Sự phân bố thuốc phụ thuộc nhiều vào khả năng liên kết của thuốc với protein – huyết tương.

1 Trẻ em

13

Phân phối thuốc ở trẻ em

Lượng albumin và globulin của trẻ nhỏ thấp cả về

số lượng và chất lượng, do đó tỷ lệ thuốc gắn vào protein huyết tương ít

 Tăng nồng độ thuốc ở dạng tự do trong máu, làm tăng tác dụng và độc tính

1 Trẻ em

Phân phối thuốc ở trẻ em

Ví dụ: ở người lớn 95% phenytoin liên kết với protein, tỷ lệ này ở trẻ sơ sinh chỉ khoảng 70 – 85%.

1 Trẻ em

15

Phân phối thuốc ở trẻ em

Với những thuốc có hệ số phân bố dầu / nước cao thì Vd ít có sự khác biệt so với người lớn, trong khi các thuốc tan nhiều trong nước thì sự khác biệt này rất rõ rệt

1 Trẻ em

Chuyển hóa thuốc ở trẻ em

Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, hệ enzyme gan chưa đầy đủ cả về số lượng lẫn chức năng.

Sự hoàn thiện các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan xảy ra với tốc độ khác nhau, nhưng phải sau 5 ngày tuổi (ở trẻ sinh đủ tháng) thì trẻ mới có đủ hệ enzyme đầy đủ để chuyển hóa các chất nội sinh (bilirubin).

Đối với các chất lạ, khả năng chuyển hóa trong giai đoạn sơ sinh còn rất hạn chế.

1 Trẻ em

17

Chuyển hóa thuốc ở trẻ em

Tốc độ chuyển hóa thuốc ở trẻ dưới 1 tuổi, nhất là trẻ sơ sinh rất yếu so với người lớn, thời gian bán thải (t 1/2 ) dài hơn.

Trẻ trên 1 tháng tuổi, hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại pha 1 hoàn thiện khá nhanh.

1 Trẻ em

Chuyển hóa thuốc ở trẻ em

Trẻ từ 1 đến 8 tuổi, tốc độ khử hoạt thuốc mạnh hơn người lớn, do đó liều sử dụng thuốc tính theo cân nặng ở lứa tuổi này cao hơn so với người lớn

1 Trẻ em

19

1 Trẻ em

21

Thải trừ thuốc ở trẻ em

Với trẻ từ 9 đến 12 tháng tuổi trở lên, thận của trẻ

đã hoạt động như người lớn không cần phải hiệu chỉnh liều cho lứa tuổi này

1 Trẻ em

Những thuốc không nên dùng ở trẻ em

Những thuốc không nên dùng ở trẻ em

Thuốc kháng sinh: Tetracyclin, Cloramphenicol, Sulfamid

Thuốc kháng viêm Corticoid, thuốc giảm đau hạ sốt Aspirin

Thuốc nhuận tràng loại kích thích: Muồng trâu, Lô hội,

1 Trẻ em

Trẻ dưới 2 tuổi

Các thuốc không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi

Thuốc tiêu chảy gây liệt ruột: Diphenoxylat (Diased, Lomotil), Loperamid (Imodium), nhựa thuốc phiện

Thuốc cầm nôn ói: Metoclopramid (Primperan)

1 Trẻ em

25

Trẻ sơ sinh

Các thuốc không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi

Các thuốc dùng ngoài chứa Long não (Camphor), Bạc hà (Menthol)

Thuốc co mạch dùng để nhỏ mũi như Ephedrin, Naphtazolin

1 Trẻ em

27

Một số triệu chứng ngộ độc thuốc ở trẻ em

• Uống Vitamin A liều cao : phồng thóp, lồi mắt

• Nhỏ mũi thuốc có chứa Naphtazolin: vã mồ hôi, tím tái,

choáng

• Thuốc giải cảm có Phenylpropanolamin: choáng

• Thuốc chống nôn chứa Metoclopramid: co giật, động kinh

• K-cort (IM): teo cơ nơi tiêm, rối loạn chuyển hóa

1 Trẻ em

Lưu ý khi sử dụng thuốc cho trẻ em

 Cần thực hiện 5 đúng: đúng bệnh nhi, đúng thuốc, đúng đường dùng, đúng liều, đúng thời gian

 Chọn thuốc sử dụng tùy thuộc đặc điểm bệnh nhi (tuổi, cân nặng, chức năng gan), đặc điểm thuốc (có chỉ số điều trị an toàn)

 Luôn theo dõi hiệu quả sau khi dùng thuốc, theo dõi tương tác thuốc

1 Trẻ em

29

2 Người cao tuổi

Hấp thu thuốc ở người cao tuổi

Theo cơ chế vận chuyển thụ động: không khác biệt nhiều so với tuổi trẻ

Theo cơ chế hấp thu tích cực: bị giảm sút  ảnh hưởng nhiều tới hiệu quả hấp thu của một số

2 Người cao tuổi

Hấp thu thuốc ở người cao tuổi

Ở người trên 30 tuổi, công suất tim giảm 1% mỗi năm, dẫn đến sự hoạt động kém hiệu quả của hệ tim mạch

31

2 Người cao tuổi

Hấp thu thuốc ở người cao tuổi

Ở người già, dòng máu tuần hoàn đến các cơ quan suy giảm, làm chậm sự di chuyển của thuốc

từ ống tiêu hóa vào máu Nhu động ruột giảm  thuốc lưu lại trong ruột lâu hơn

Sinh khả dụng của thuốc dùng theo đường uống ít

bị ảnh hưởng bởi tuổi già

Thời gian để thuốc đạt nồng độ tối đa trong máu chậm hơn nhưng tổng lượng thuốc hấp thu vào máu

Phân phối thuốc ở người cao tuổi

Tỷ lệ nước trong cơ thể giảm + Lượng mỡ tăng: thuốc di chuyển nhanh từ máu vào các mô mỡ và làm giảm nồng

độ thuốc trong máu, thời gian xuất hiện tác dụng giảm,

có khả năng kéo dài tác dụng thuốc kể cả sau khi đã ngừng điều trị.

2 Người cao tuổi

Phân phối thuốc ở người cao tuổi

Khối lượng cơ bắp giảm.

 Ảnh hưởng rất nhiều đến Vd của những thuốc tan nhiều trong mỡ

2 Người cao tuổi

35

Tổng lượng protein trong máu không thay đổi nhiều so với lúc trẻ, albumin giảm  tăng nồng độ thuốc tự do trong máu

Lưu ý khi sử dụng các thuốc có tỷ lệ liên kết albumin cao như các sulfamid hạ đường huyết, phenylbutazon…

2 Người cao tuổi

Thể tích phân bố của thuốc (Vd) của người già khó

dự đoán được là tăng hay giảm vì giá trị này phụ thuộc chủ yếu vào bản chất lý hóa của thuốc và tình trạng cơ thể trong thời gian sử dụng thuốc

2 Người cao tuổi

37

Chuyển hóa thuốc ở người cao tuổi

Sau 25 tuổi, dòng máu qua gan giảm 0,3 – 1,5% mỗi năm Nếu bệnh nhân có suy tim thì mức độ giảm càng trầm trọng hơn

Với các loại thuốc chuyển hóa tại gan, Cl (clearance) giảm rõ rệt  tăng tác dụng và độc tính

2 Người cao tuổi

Chuyển hóa thuốc ở người cao tuổi

Hoạt tính của enzyme chuyển hóa thuốc tại gan giảm  thuốc bị chuyển hóa chủ yếu theo con đường này (pha1) bị kéo dài thời gian tồn tại trong cơ thể, làm tăng t1/2

2 Người cao tuổi

39

Quá trình liên hợp ở pha 2 không bị ảnh hưởng bởi tuổi già,

do đó những thuốc bị chuyển hóa tại pha này như

acetaminophen (liên hợp sulfuric)… không bị tích lũy.

2 Người cao tuổi

Tốc độ chuyển hóa thuốc ở người già chậm hơn so với tuổi trẻ  kéo dài thời gian tồn tại của các dạng thuốc còn hoạt tính trong máu Cùng với sự suy giảm chức năng bài xuất của thận sẽ làm tăng thời gian bán thải của thuốc.

2 Người cao tuổi

41

Thải trừ thuốc ở người cao tuổi

Sự giảm sút dòng máu qua thận + sự suy giảm chức năng thận ở người cao tuổi  giảm độ thanh thải (Cl) của nhiều thuốc  tích lũy thuốc trong cơ thể do kéo dài t 1/2

2 Người cao tuổi

Thải trừ thuốc ở người cao tuổi

Mức độ lọc của cầu thận giảm trung bình khoảng 35% so với tuổi trẻ (Lưu ý: những thuốc bài xuất > 60% ở dạng nguyên vẹn qua thận và có độc tính cao) như các kháng sinh nhóm aminozid, các cephalosporin, digoxin, methotrexat…

Nếu chức năng thận còn khoảng > 67% thì không cần hiệu chỉnh lại liều dùng của thuốc

2 Người cao tuổi

43

Nguyên nhân gây tai biến ở người cao tuổi

1 Dễ bị mắc bệnh

2 Mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc

3 Có khuynh hướng tự dùng dùng thêm thuốc ngoài chỉ định của thầy thuốc

4 Trí tuệ sa sút  nhầm lẫn thuốc, quên dùng thuốc,

2 Người cao tuổi