Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest (ttt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN THỤY ANH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC BẰNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỤY ANH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC BẰNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỤY ANH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC BẰNG

PHƯƠNG PHÁP WEBQUEST

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học

Văn – Tiếng Việt

Mã số : 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ THỊ NGỌC ANH

Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ tên tác giả

Trần Thụy Anh

Lời cảm ơn

Trên thực tế không có thành công nào mà không gắn liền với những

Demo Version - Select.Pdf SDK

sự hỗ trợ, giúp đỡ dù ít hay nhiều, dù trực tiếp hay gián tiếp Với lòng biết

ơn sâu sắc nhất, tôi xin gửi đến quý Thầy Cô giảng viên cơ hữu ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Huế và quý Thầy Cô thỉnh giảng lớp Cao học K24 đã tận tình truyền đạt kiến thức cho tôi trong những kì học vừa qua Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học không chỉ là nền tảng cho việc nghiên cứu luận văn mà còn là hành trang quí báu để tôi tiếp tục trong sự nghiệp của bản thân cũng như công việc nghiên cứu chuyên môn sau này một cách vững chắc và tự tin

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô Lê Thị Ngọc Anh – người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận văn

Đồng thời, xin chân thành cảm ơn quý thầy cô và học sinh trường THPT Thanh Khê và trường THPT Hòa Vang đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong công tác thực nghiệm và tạo lập cơ sở thực tiễn của đề tài Ngoài

ra, không thể không gửi lời cám ơn đến các anh/chị học viên cao học khoa Ngữ Văn K24 đã nhiệt tình hỗ trợ trong quá trình tìm kiếm tài liệu và thăm

dò kinh nghiệm

Cuối cùng tôi kính chúc quý Thầy, Cô dồi dào sức khỏe và thành công trong sự nghiệp giáo dục cao quý Đồng kính chúc các em học sinh, các anh/chị học viên K24 khoa Ngữ Văn mạnh khỏe, đạt được nhiều thành công tốt đẹp trong công việc

Học viên thực hiện

Trần Thụy Anh Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục viết tắt vii

Danh mục bảng biểu viii

Danh mục hình vẽ ix

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 12

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6.Cấu trúc của luận văn 13

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC BẰNG PHƯƠNG PHÁP WEBQUEST 14

1.1 Cơ sở lí luận 14

1.1.1 Vấn đề năng lực và phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học cho học sinh trung học phổ thông 14

1.1.2 Phương pháp webquest 24

1.2 Cơ sở thực tiễn 34

1.2.1 Khảo sát thực trạng hình thành NL GQVĐ qua dạy học ĐHVB cho HS THPT hiện nay 34

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.2 Khảo sát tình hình tiếp cận phương pháp webquest 41

Chương 2 ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁCH THỨC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI

QUYẾT VẤN ĐỀ QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN BẰNG PHƯƠNG PHÁP WEBQUWEST 47 2.1 Định hướng Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest 47 2.1.1 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest phải bám sát mục tiêu và nội dung dạy học đọc hiểu trong chương trình 47 2.1.2 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest phải hướng đến vùng phát triển gần nhất của người học 50 2.1.3 Phát triển năng lực GQVĐ cho HS qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest phải chú trọng việc phát huy vai trò chủ thể của người học 51 2.1.4 Phát triển năng lực GQVĐ cho HS qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest cần chý ý tính liên tục trước, trong và sau giờ học 52 2.2 Cách thức phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest 53 2.2.1 Mục đích vận dụng phương pháp webquest nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh qua dạy học đọc hiểu văn bản 53 2.2.2 Quy trình thực hiện phương pháp webquest trong dạy học đọc hiểu văn 55 2.2.3 Một số hình thức sử dụng webquest vào dạy học đọc hiểu văn bản theo hướng phát triển NL GQVĐ 61

Demo Version - Select.Pdf SDK

v

2.3 Yêu cầu đối với giáo viên và học sinh khi vận dụng phương pháp webquest để

phát triển NL GQVĐ cho HS 78

2.3.1 Về phía giáo viên 78

2.3.2 Về phía học sinh 79

Chương 3 THỰC NHIỆM SƯ PHẠM 80

3.1 Mục đích thực nghiệm 80

3.2 Nội dung - Yêu cầu thực nghiệm 80

3.2.1 Nội dung thực nghiệm 80

3.2.2 Yêu cầu thực nghiệm 94

3.3 Đối tượng - Thời gian thực nghiệm 94

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 94

3.3.2 Thời gian thực nghiệm 94

3.4 Triển khai thực nghiệm 95

3.4.1 Cách thức thực nghiệm 95

3.4.2 Các bước tiến hành thực nghiệm 95

3.5 Đánh giá thực nghiệm 96

3.5.1 Tiêu chí đánh giá 96

3.5.2 Hình thức đánh giá 97

3.5.3 Phân tích kết quả thực nghiệm 97

3.6 Đánh giá kết quả phát triển NL GQVĐ của học sinh 114

3.6.1 Tham chiếu sự phát triển chung của lớp TN qua hai bài đọc hiểu 114

3.6.2 Tham chiếu sự phát triển của từng cá nhân 116

3.6.3 Đánh giá kết quả 118

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.7 Kết luận chung về thực nghiệm và bài học kinh nghiệm 119

3.7.1 Kết luận chung về thực nghiệm 119

3.7.2 Ý nghĩa phương pháp và bài học kinh nghiệm 119

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Phụ lục 1

Phụ lục 2

Phụ lục 3

Phụ lục 4

Phụ lục 5

Phụ lục 6

Phụ lục 7

Phụ lục 8

Phụ lục 9

Phụ lục 10

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 So sánh quan niệm hiện đại và truyền thống về GQVĐ 21 Bảng 1.2 Các chỉ số hành vi của bốn thành tố 22 Bảng 1.3 Khó khăn từ phía chương trình, SGK hiện hành 10

Bảng 1.6: Bảng khảo sát các PPDH được GV sử dụng 36 Bảng 1.7 Ý kiến của HS về các yếu tố cần thiết để phát triển NL

GQVĐ trong dạy học đọc hiểu văn bản

38

Bảng 1.8 Mức độ hứng thú của HS đối với một số hoạt động học tập 39 Bảng 1.9 Một số hình thức làm nhóm (theo GV) 40 Bảng 1.10 Một số hình thức HĐ NKVH 41 Bảng 1.11 Mức độ sử dụng Internet hỗ trợ học tập của học sinh 42 Bảng 1.12 Đặc điểm phương pháp webquest trong dạy học 43 Bảng 3.1: Rubic mã hóa giải pháp cho nhiệm vụ tác phẩm “Chí Phèo” 110 Bảng 3.2: Tần số các loại điểm của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

(Bài “Hai đứa trẻ”)

Bảng 3.5: Sự phát triển NL GQVĐ của HS trường Thanh Khê qua

điểm kiểm tra

115

Bảng 3.6: Sự phát triển NL GQVĐ của HS trường Thanh Khê qua

điểm kiểm tra

115

Demo Version - Select.Pdf SDK

Hình 3.3: Sự phát triển NL GQVĐ của HS trường Thanh Khê thể

hiện qua điểm kiểm tra

115

Hình 3.4: Sự phát triển NL GQVĐ của HS trường Thanh Khê qua

điểm kiểm tra

cá nhân, gia đình và cộng đồng, không chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học mà còn được đặt ra như là một mục tiêu giáo dục và đào tạo

Luật Giáo dục năm 2005 (Điều 5) đã ghi: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của nguời học, bồi dưỡng cho nguời học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” Cùng với nó, việc đổi mới giáo dục phổ thông chuyển từ giáo dục theo tiếp cận nội dung kiến thức sang tiếp cận năng lực đòi hỏi giáo viên phải đổi mới PPDH theo hướng phát triển năng lực cho học sinh Một trong những năng lực cốt lõi, quan trọng đó là năng lực: Giải quyết vấn đề

Bên cạnh đó, hiện nay sự phát triển rộng khắp của mạng lưới Internet đã và đang mang đến cho học sinh các công cụ hỗ trợ hiệu quả , đáp ứng nhu cầu tìm kiếm thông tin Học sinh hiện nay tiếp cận công nghệ rất nhanh và khá nhạy với thông tin được tiếp nhận trên công cụ hỗ trợ này Tuy nhiên, với lượng thông tin đồ sộ và đại trà, việc tìm kiếm và xử lí thông tin trên mạng của học sinh có thể đi chệch hướng, mất nhiều thời gian Đồng thời việc tiếp nhận thông tin có thể mang tính thụ động mà thiếu

sự đánh giá, phê phán Để khắc phục những hạn chế khi học sinh sử dụng nguồn tư liệu trên Internet, năm 1995, Bernie Dodge (Trường đại học San Diego State University, Mĩ) đã đề xuất ý tưởng xây dựng và sử dụng Webquest trong dạy học Ý tưởng của ông

là đưa ra cho học sinh một tình huống thực tiễn có tính thời sự hoặc lịch sử, dựa trên cơ

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2

sở những dữ liệu tìm được, học sinh cần xác định quan điểm của mình về chủ đề đó trên cơ sở lập luận Học sinh tìm được những thông tin, dữ liệu cần thiết thông qua những nguồn tài liệu đã được GV lựa chọn từ trước Webquest có thể sử dụng trong mọi môn học, ở tất cả các loại hình trường học và rất thích hợp cho việc dạy học liên môn Nhận thấy điều đó, chúng tôi cho rằng Webquest là một phương pháp mới nhưng

có những ưu điểm nhất định trong việc phát huy được tính tự học của học sinh, tạo hứng thú học tập với quá trình kiến tạo và sáng tạo, đặc biệt phát triển năng lực xử lí các câu hỏi, tình huống, các đề án học tập

Tóm lại, chúng tôi lựa chọn thực hiện đề tài “Phát triển năng lực Giải quyết

vấn đề qua dạy học đọc hiểu văn bản bằng phương pháp webquest” xuất phát từ chính

những ưu thế của phương pháp, xu thế của thời đại, định hướng đổi mới của chương trình, sách giáo khoa sắp tới cũng như từ chính tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề đối với HS THPT nói riêng và nguồn nhân lực của đất nước nói chung Bên cạnh đó, thực hiện đề tài này chúng tôi cũng mong muốn góp phần giải quyết những bất cập, những hạn chế cũng như sự cứng nhắc trong quy trình dạy học đọc hiểu văn bản hiện nay

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

trong cuộc sống cũng như trong công việc” (Chyung, Stepich & Cox, 2006) [8]

Các năng lực thường được tập trung phát triển bao gồm năng lực xử lí thông tin, giải quyết vấn đề, phản biện, năng lực học tập suốt đời (Jackson, et al,2007) [9] Do đó, đánh giá cũng hướng tới việc đánh giá kiến thức trong việc vận dụng một cách hệ thống

và các năng lực đạt được cần phải đánh giá thông qua nhiều công cụ và hình thức trong

đó có cả quan sát và thực hành trong các tình huống mô phỏng (Kaslow, 2004) [10]

Trong những thập kỉ gần đây với sự phát triển mạnh của khoa học kĩ thuật và tri thức, nếu giáo dục chỉ hướng tới việc nắm vững kiến thức là không đủ, bởi kiến thức là sự thay đổi và làm mới mỗi ngày Do đó nhiều hệ thống giáo dục đã hướng tới việc giáo dục để người học không chỉ có đủ khả năng làm chủ kiến thức mà còn biết vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong khoa học cũng như trong thực tế Khi mục tiêu và hình thái giáo dục chuyển đổi thì phương pháp giảng dạy

và đánh giá cũng thay đổi theo

Các hệ thống giáo dục tiên tiến đã áp dụng phương pháp giảng dạy theo năng lực thay vì giảng dạy theo nội dung, kiến thức Giảng dạy theo năng lực là hướng tiếp cận tập trung vào đầu ra của quá trình dạy và học, trong đó nhấn mạnh người học cần đạt được các mức năng lực như thế nào sau khi kết thúc một chương trình giáo dục

Có thể thấy, yếu tố quan trọng của giáo dục năng lực là xây dựng được các tiêu chuẩn đầu ra rõ ràng thể hiện rõ mục tiêu của giáo dục, thiết lập được các điều kiện và cơ hội để khuyến khích người học có thể đạt được các mục tiêu ấy Rất nhiều nghiên cứu gần đây đã tập trung nghiên cứu mối liên hệ giữa giáo dục năng lực và xây dựng chương trình và đánh giá theo năng lực Williamson cho rằng các năng lực mà người học cần đạt được phải rõ ràng, cụ thể Các chương trình giảng dạy sẽ được chia thành các module trong đó tập trung phát triển từng năng lực cụ thể của người học theo mục tiêu đề ra Bên cạnh đó, chương trình giảng dạy theo năng lực cũng cho phép người học bỏ qua những module về năng lực mà người học đã nắm vững thông qua kết quả đánh giá trong quá trình học hoặc kết quả đánh giá ban đầu Cụ thể là, người ta thường chia một năng lực cụ thể thành các thành tố khác nhau, trên cơ sở đó xây dựng tiêu chí thực hiện, phạm vi và bối cảnh, kiến thức cơ sở cũng như nguồn minh chứng cho từng thành tố (2007) [13]

2.1.2 Ở Việt Nam

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

4

Chương trình tiếp cận năng lực được các nhà giáo dục tập trung chú trọng

và đã có nhiều nghiên cứu nghiêm túc từ những năm về trước

Nổi bật là những đóng góp của PGS TS Đỗ Ngọc Thống Bài viết “Đổi mới căn bản toàn diện CT Ngữ văn” đăng ngày 21.03.2014 trên trang Web nico-paris.com chỉ ra những điểm khác biệt của CT hiện hành và CT tiếp cận NL trên các phương diện: mục tiêu, nội dung, cấu trúc bài học, chuẩn CT, v.v

Ngoài ra, trong các hội thảo về giáo dục như hội thảo Một số vấn đề chung về xây dựng chương trình và sách giáo khoa sau năm 2015, hội thảo Xây dựng chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh, có rất nhiều bài viết, nghiên cứu, thực tế giáo dục tập trung làm rõ, mở rộng và liên hệ đến nội dung CT tiếp cận năng lực, như: “Chương trình tiếp cận năng lực” (TS Nguyễn Thị Hồng Vân), “Quy trình xây dựng chuẩn đầu ra” (PGS TS Nguyễn Thị Hạnh), “Về mục tiêu phát triển năng lực trong dạy học ngữ văn ở trường phổ thông khác biệt, tương đồng của ba mô hình quá trình học tập qua trải nghiệm: Mô hình của Lewin về Nghiên cứu ứng dụng và đào tạo thực nghiệm, Mô hình học tập của Dewey, Mô hình học tập và phát triển nhận thức của Piaget để đi đến kết luận về đặc điểm của học tập trải nghiệm Dương Trọng Tấn đã chỉ

ra rất thuyết phục giá trị của “Kinh nghiệm” – kết quả tuyệt vời của học trải nghiệm:

“Trong ba mô hình học tập giới thiệu ở trên, học tập được miêu tả như một quá trình mà khái niệm được rút ra, chỉnh sửa một cách liên tục thông qua kinh nghiệm Không bao giờ chỉnh sửa ý tưởng và thói quen là kết quả kinh nghiệm không được thích nghi” hay

“Tri thức được tiếp nhận và thử nghiệm liên tục qua kinh nghiệm của người học” Ngoài

ra, những đề xuất của người thực hiện về các hình thức hoạt động trải nghiệm hay các dạng bài tập rèn luyện NL GQVĐ xuất phát và có cơ sở từ rất nhiều phân tích, luận điểm của Dương Trọng Tấn về học tập trải nghiệm như: Học tập được tiếp nhận tốt nhất trong quá trình, không phải ở kết quả; Học tập là quá trình liên tục khởi nguồn từ kinh nghiệm; Học tập là hoạt động chính của con người thích nghi với thế giới; Học tập bao gồm các tương tác giữa Con người và Môi trường

2.2 Những công trình nghiên cứu về webquest và sử dụng webquest trong dạy học nói chung và dạy học đọc hiểu văn bản nói riêng

2.2.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề sử dụng webquest vào dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK