DẠY HỌC CHƯƠNG CẢM ỨNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

 Giải thích được bản chất của các hiện tượng trong tự nhiên  Phân biệt được điện thế nghỉ và điện thế hoạt động..  Vận dụng các để giải thích cơ chế tác dụng của một số loại thuốc giả

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH HỌC - - TIỂU LUẬN Chuyên đề

SƯ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA TRONG DẠY HỌC SINH HỌC

Đề tài DẠY HỌC CHƯƠNG CẢM ỨNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT

TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Giảng viên hướng dẫn Học viên thực hiện

TS Đặng Thị Dạ Thủy Nguyễn Thị Ái Nhi

Chuyên ngành: LL & PPDH môn Sinh học

Khóa học: 2013-2015

Huế, 05/2015

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

A XÁC ĐỊNH MẠCH KIẾN THỨC CỦA CHỦ ĐỀ: 3

B XÁC ĐỊNH CÁC NĂNG LỰC CẦN HƯỚNG TỚI CỦA CHỦ ĐỀ: 3

I Các năng lực chung 3

II Các năng lực chuyên biệt (đặc thù của môn Sinh học) 8

C Bảng mô tả mức độ nhận thức đánh giá năng lực của học sinh qua chủ đề 12

D Công cụ đánh giá 16

Bài tập 1: Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây 16

Bài tập 2: Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica 18

Bài tập 3: Điện sinh học - năng lượng kỳ bí ở con người 21

Bài tập 4: Chim tu hú - bà mẹ bạc tình 27

Tài liệu tham khảo 29

- Ứng dụng thực tiễn vềhướng động.

11 Nâng

cao

- Vai trò của ứng độngđối với đời sống của cây.11Nâng

cao

B.Cảmứng ởđộngvật

Bài 26, 27: Cảm ứng ởđộng vật

Bài 28 : Điện thế nghỉ vàđiện thế hoạt động

Bài 29: Dẫn truyền xungthần kinh trong cung phản

 Nêu được khái niệm cảm ứng ở thực vật

 Nêu được khái niệm và phân biệt được ứng động và hướngđộng

 Nêu được các tác nhân môi trường gây nên hiện tượnghướng động

 Trình bày được vai trò của hướng động đối với đời sốngcủa cây

 Vận dụng kiến thức hướng động vào trong trồng trọt

 Phân biệt được bản chất của ứng động không sinh trưởng

và ứng động sinh trưởng

 Nêu được ví dụ về ứng động không sinh trưởng

 Trình bày vai trò của ứng động đối với đời sống của cây

 Giải thích được bản chất của các hiện tượng trong tự nhiên

 Phân biệt được điện thế nghỉ và điện thế hoạt động

 Mô tả được quá trình truyền xung thần kinh qua xináp

 Hiểu bản chất điện sinh học để giải thích một số hiện tượngsinh lý, chống mê tín dị đoan

 Chế độ sinh hoạt, ăn uống, dung chất kích thích, nghỉ ngơihợp lý đảm bào cho hoạt động hệ thần kinh được diễn rathuận lợi

 Vận dụng các để giải thích cơ chế tác dụng của một số loại thuốc giảm đau, giải thích được một số hiện tượng như: Hiểu được nguyên nhân của một số bệnh (bệnh tâm thần phân liệt, bệnh mất cảm giác,…).

Đánh giá, điều chỉnh được kế hoạch học tậpTìm được nguồn tài liệu phù hợp với mục đích, nhiệm vụ, chủ đề học tập

Tự nhận ra, điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân Điều

chỉnh cách học để nâng cao chất lượng học tập2.Năng lực

 Phân biệt được điện thế nghỉ và điện thế hoạt động, so sánh

sự lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh có và không

có bao myelin, phân biệt tập tnhs bẩm sinh và tập tính học được

- Học sinh đặt ra được nhiều câu hỏi về chủ đề học tập:

 Tại sao thực vật có xu hướng vươn về mặ trời?

 Vì sao khi cho 1 số hạt đậu nảy mầm trong mùn cưa ướt trên 1 cái rây đặt nằm ngang Rễ mọc xuống thò ra ngoài rây nhưng sau 1 thời gian thì cong lại chui vào trong rây?

 Các tua cuốn quấn quanh của mướp, bầu bí các loại là kiểu hướng động gì? Kiểu hướng động này có ý nghĩa gì đối vớiđời sống thực vật?

- Đề xuất được ý tưởng

 Phân bố mật độ cây trồng như thế nào cho thích hợp với điều kiện chiếu sáng?

 Cần có cách chăm sóc cây như thế nào cho hợp lý

4 Năng lực tự

quản lý

- Quản lí bản thân: Nhận thức được ý thức công việc.

 Thời gian: lập thời gian biểu cá nhân (nhóm) dành chochủ đề

- Xác định đúng quyền và nghĩa vụ học tập chủ đề

 Bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ để hoàn thành chủ đề

- Quản lí nhóm: Lắng nghe và phản hồi tích cực, tạo hứng khởi

học tập

 Hợp tác tích cực để hoàn thành chủ đề5.Năng lực

giao tiếp

- Xác định đúng các hình thức giao tiếp: Ngôn ngữ nói, viết phù

hợp với thầy cô và bạn

6 Năng lực

hợp tác

 Làm việc cùng nhau, chia sẻ kinh nghiệm

 Làm việc với giáo viên hướng dẫn trong quá trình thực

 Sử dụng internet tìm kiếm thông tin liên quan

 Trình bày báo cáo nghiên cứu bằng công nghệ thông tin

 Sử dụng văn phong khoa học để viết báo cáo nghiên cứu

 Sử dụng ngôn ngữ đối thoại, thảo luận, giải thích, thuyếttrình

9.Năng lực

tính toán

II Các năng lực chuyên biệt (đặc thù của môn Sinh học)

Ở THPT, các năng lực chuyên ngành cần đạt được đó là:

2.1 Năng lực kiến thức Sinh học

Trong phần cảm ứng ở thực vật

 Nêu được khái niệm cảm ứng ở thực vật

 Nêu được khái niệm và phân biệt được ứng động và hướng động

 Nêu được các tác nhân môi trường gây nên hiện tượng hướng động

 Trình bày được vai trò của hướng động đối với đời sống của cây

 Vận dụng kiến thức hướng động vào trong trồng trọt.

 Phân biệt được bản chất của ứng động không sinh trưởng và ứng động sinhtrưởng

 Nêu được ví dụ về ứng động không sinh trưởng

 Trình bày vai trò của ứng động đối với đời sống của cây

 Giải thích được bản chất của các hiện tượng trong tự nhiên có liên quan.Trong phần cảm ứng ở động vật

 Định nghĩa và phân tích được cơ chế hình thành điện thế nghỉ

 Trình bày được khái niệm, giải thích được cơ chế sự hình thành điện thếhoạt động

 Phân biệt được điện thế nghỉ và điện thế hoạt động

 Mô tả được quá trình truyền xung thần kinh qua xináp

 Hiểu bản chất điện sinh học để giải thích một số hiện tượng sinh lý, chống

mê tín dị đoan

 Chế độ sinh hoạt, ăn uống, dung chất kích thích, nghỉ ngơi hợp lý đảm bàocho hoạt động hệ thần kinh được diễn ra thuận lợi

 Vận dụng các để giải thích cơ chế tác dụng của một số loại thuốc giảm đau, giải thích được một số hiện tượng như: Hiểu được nguyên nhân của một số bệnh (bệnh tâm thần phân liệt, bệnh mất cảm giác,…)

 Ứng dụng hiểu biết tập tính vào đời sống và sản xuất

2.2 Năng lực nghiên cứu khoa học

2.2.1 Năng lực quan sát

Quan sát các tranh hình liên quan đến chủ đề ( đồ thị điện thế hoạt động, các giai đoạn của điện thế hoạt động, sơ đồ cơ chế hình thành điện thế hoạt động, sự lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh không có bao myelin, sơ đồ lan truyền

xung thần kinh trên sợi thần kinh có bao myelin, dẫn truyền xung thần kinh trong một cung phản xạ, sơ đồ phản xạ tự vệ ở người)

Quan sát các hiện tượng trong tự nhiên: Hướng đất, hướng sánh, hướng tiếp xuc, hướng hóa, ứng động sinh trưởng, ứng động không sinh trưởng, các tập tính

2.2.2 Tìm mối quan hệ

Mối quan hệ giữa các tác nhân môi trường gây ra hiện tượng hướng động (ánh sáng, trọng lực, hóa, nước, sự tiếp xúc, )

2.2.3 Đưa ra các tiên đoán, nhận định

Có sự tồn tại của điện thế nghỉ trên chế phẩm thần kinh - cơ và sự xuất hiện của điện thế hoạt động khi chế phẩm thần kinh - cơ bị kích thích

Tập tính của động vật có biến đổi không?

2.2.4 Thí nghiệm: Thí nghiệm về điện sinh học

Thiết kế thí nghiệm, làm thực nghiệm, thu thập và xử lí kết quả thí nghiệm,giải thích kết quả thí nghiệm và rút ra các kết luận

a.Thiết kế thí nghiệm

Biến độc lập: Cường độ dòng điện kích thích

Biến phụ thuộc: phản ứng của chế phẩm cơ – thần kinh

Biến kiểm soát: Các thao tác kỹ thuật

Thiết bị,hóa chất, mẫu vật:

- Dụng cụ mổ (kéo, dao mổ, panh, kim chọc tủy)

- Bông thấm nước, móc thủy tinh

- Máy kích thích điện, nguồn điện 6 vôn

- Dung dịch sinh lí Rinh gơ dùng cho động vật biến nhiệt (Cách pha:0,6g NaCl + 0,02g KCl + 0,02g CaCl2 + 0,02g NaHCO3 + 100ml nước cất)

Tiến hành thí nghiệm:

Thành thạo thao tác làm chế phẩm cơ - thần kinh

Làm được thí nghiệm điện thế nghỉ.

Đặt 2 chế phẩm thần kinh-cơ lên khay mổ Dùng bông thấm bớt nướcdính trên cơ của chế phẩm thần kinh-cơ thứ nhất Dùng kéo sắc (đã được laukhô) cắt đôi cơ của chế phẩm thần kinh-cơ thứ nhất Dùng đũa thủy tinh đặtdây thần kinh của chế phẩm thần kinh-cơ thứ hai chạm vào hai điểm của nửa

cơ bị cắt: một điểm trên bề mặt bắp cơ và điểm kia ở bề mặt vết cắt (hình 6)

Quan sát sự co cơ của chế phẩm thần kinh - cơ thứ hai

Làm được điện thế hoạt động

Đặt hai chế phẩm thần kinh-cơ lên khay mổ Dùng bông thấm bớt nước trên haichế phẩm Đặt dây thần kinh của chế phẩm 1 vắt ngang bắp cơ của chế phẩm 2.Dùng máy kích thích điện kích thích dây thần kinh của chế phẩm 2 (kích thích ởcường độ trên ngưỡng) (hình 7) Quan sát sự co cơ ở cả hai chế phẩm

b Thu thập và xử lí số liệu thí nghiệm: Lấy được kết quả thí nghiệm

c Phân tích kết quả thí nghiệm

- Ghi kết quả co cơ ở chế phẩm thần kinh - cơ thứ hai khi dây thần kinh

của nó chạm vào hai điểm của nửa cơ bị cắt

- Giải thích nguyên nhân co cơ ?

- Ghi kết quả co cơ ở cả hai chế phẩm thần kinh - cơ khi kích thích dây

thần kinh của chế phẩm 2

- Giải thích nguyên nhân co cơ ?

d Rút ra kết luận

- Dựa trên kết quả thí nghiệm đưa ra kết luận về điện thế nghỉ

- Dựa trên kết quả thí nghiệm đưa ra kết luận về điện thế hoạt động

2.2.5 Hình thành giả thuyết khoa học

Một số hiện tượng mê tín dị đoan hiện nay là do hiện tượng điện sinh học

C Bảng mô tả mức độ nhận thức đánh giá năng lực của học sinh qua chủ đề

hướng tới

thấp

Vận dụng cao

-Trình bày đượccác tác nhân môitrường gây nên

hướng động

-Trình bày đượcvai trò củahướng động đốivới đời sống củacây

Giải thíchđược bảnchất củacác hiệntượng trong

tự nhiên cóliên quan

Vận dụngkiến thứchướng độngvào trongtrồng trọt

-Giải thích đượccác hiện tượng trong tự nhiên

có liên quan đếncác hình thức hướng động-Vận dụng các kiến thức vào đời sống, thực tiễn

Ứng

động

-Trình bày đượckhái niệm ứngđộng

-Nêu được một

số ví dụ về ứngđộng không sinhtrưởng

-Trình bày đượcvai trò của ứngđộng trong dờisống thức vật

-Phân biệtđược bảnchất củaứng độngkhông sinhtrưởng vàứng độngsinh trưởng-So sánhhướngđộng vớiứng động

-Giảithíchđượcbản chấtcủa cáchiệntượngtrong tựnhiên

có liênquan

-Giải thích đượccác hiện tượng trong tự nhiên

có liên quan đếncác hình thức ứng động

- Vẽ được đồ thị

điệ thế hoạt động

và điền được têncác giai đoạn củađiện thế thế hoạtđộng vào đồ thị

-Mô tả được quá

xung thần kinhqua xináp

-phân tíchđược cơchế hìnhthành điệnthế nghỉ

- giải thíchđược cơchế sự hìnhthành điệnthế hoạtđộng

- Phân biệtđược điệnthế nghỉ vàđiện thếhoạt động

-Chế độsinh hoạt,

ăn uống,dung chấtkích thích,nghỉ ngơihợp lý đảmbào chohoạt động

hệ thầnkinh đượcdiễn rathuận lợi

- Vận dụng các để giải thích cơ chếtác dụng của một số loại thuốc giảm đau, giải thích được một

số hiện tượng như:

Hiểu được nguyên nhân của

-Hiểubản chấtđiệnsinh học

để giảithíchmột sốhiệntượngsinh lý,chống

mê tíndị đoan

-Giải thích đượccác hiện tượng trong tự nhiên

có liên quan.-Vận dụng các kiến thức vào đời sống, thực tiễn

một số bệnh(bệnh tâm thần phân liệt, bệnh mất cảm giác,…).

Nêu được

ví dụ vềứng dụnghiểu biếttập tính vàođời sống vàsản xuất

Hiểuđược ýnghĩacủa cáctập tínhđối vớiđờisốngcủađộngvật xâydựngmột sốtập tínhcho vậtnuôitronggia đìnhhoặc

-Giải thích đượccác hiện tượng trong tự nhiên

có liên quan.-Vận dụng các kiến thức vào đời sống, thực tiễn

thànhlậpphản xạ

có điềukiệncho vậtnuôi

D Công cụ đánh giá

Bài tập 1: Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Tiêu đề: Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây (Hướng động)

Để trồng lúa, trước hết người nông dân phải ủ hạt lúa để cho nảy mầm, sau đó mớiđem sạ lên đồng ruộng Nhưng khi sạ lúa người ta không thể điều chỉnh tư thế củatừng hạt mới nảy mầm sao cho ngọn lên trên, rễ xuống dưới Dù hạt mới nảy mầm

có ở tư thế nào (rễ và thân nằm ngang so với mặt đất ra sao) Nhưng sau một thờigian thì tất cả các hạt mới nảy nầm đều có hiện tượng rễ cong xuống còn thân conglên Hoạt động như vậy của thân và rễ là nhờ auxin đó!

Dựa vào đoạn thông tin trên, hãy trả lời các câu hỏi sau:

Câu hỏi 1 Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Hiện tượng trên là hiện tượng gì?

a Hướng sáng

b Hướng đất

c Hướng tiếp xúc

d Hướng nước

Câu hỏi 2 Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Đánh dấu x vào những tác động nào của auxin dẫn đến kết quả hướng động củathân và rễ cây?

Auxin kích thích sự sinh trưởng giãn của tế bào theo chiều ngang làm cho

tế bào phình to

Auxin tăng cường độ tổng hợp protein của tế bào

Auxin làm tăng tốc độ phân chia của tế bào

Auxin làm tăng tốc độ phân chia của tế bào

Câu hỏi 3 Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Hãy khoanh tròn đúng với các nhận định đúng nếu cho rằng nhận định đó đúng,

hay sai ở mỗi nhận định nếu cho rằng nhận định đó là sai

Sai

(1) Mặt trên của rễ có nồng độ auxin thấp giúp cho tế bào phân

chia và kéo dài mặt dưới có nồng độ auxin cao kìm hãm sự

phân chia tế bào, làm rễ cong xuống theo chiều trọng lực

Đúng/Sai

(2) Mặt trên của rễ có nồng độ auxin thấp kìm hãm sự phân

chia tế bào, làm rễ cong xuống theo chiều trọng lực

Đúng/Sai

(3) Lượng auxin mặt dưới nhiều hơn mặt trên làm cho sự tăng

trưởng ở dưới của thân mạnh nên thân cong lên phía trên

Đúng/Sai

(4) Lượng auxin mặt dưới ít hơn mặt trên làm cho sự tăng

trưởng ở dưới của thân mạnh nên thân cong lên phía trên

Đúng/Sai

(5) Lượng auxin chỉ tập trung ở mặt dưới của thân làm cho sự

tăng trưởng ở dưới mạnh nên thân cong lên phía trên

Đúng/Sai

(6) Axin chỉ có ở mặt trên của rễ giúp cho tế bào phân chia và

kéo dài làm cho rễ cong xuống theo chiều trọng lực

Đúng/Sai

Ở thân Auxin nhiều kích thích sinh trưởng tế bào, ở rễ Auxin nhiều ức chế sinhtrưởng tế bào

Câu hỏi 4: Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Vai trò của hình thức hướng động trên là gì? Biết được vận động hướng động trêncủa cây, ta có ứng dụng gì trong thực tiễn?

Câu hỏi 5: Cần thiết lắm sự linh hoạt của cây

Hãy đề xuất một thí nghiệm khác chứng minh tính hướng đất của cây?

Bài tập 2: Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica

Khi lá kép của cây xấu hổ Mimosa puclica bị chạm phải, lá xếp gập lại

và các lá chét xếp lại với nhau Đáp ứng chỉ xảy ra 1s đến 2s do sự mất trươngnhanh của tế bào bên trong thể gối lá, cơ quan vận động chuyên hóa nằm ởmấu lá Tế bào vận động ngay lập tức bị xẹp xuống sau khi bị kích thích dochúng mất Kali làm cho nước rời khỏi tế bào theo quá trình thẩm thấu Khoảng

10 phút sau, tế bào trở lại trạng thái trương và phục hồi dạng lá không bị kíchthích

Có lẽ do sự xếp lá làm giảm diện tích bề mặt nên hạn chế cơn gió mạnh xô đẩy

và cây bảo toàn nước Hoặc có lẽ do sự gấp xếp lá làm phơi gai trên thân câynhờ đó cây xấu hổ đáp ứng nhanh cản trở các động vật ăn cỏ

Câu hỏi 1: Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica

Khi chạm vào lá cây trinh nữ, các lá khép lại là do:

a Sự vận chuyển ion Na+ ra khỏi không bào gây mất nước

b Sự vận chuyển ion H+ ra khỏi không bào gây mất nước

c Thể gối ở cuống lá và gốc lá chét giảm sức trương nước

d Thể gối ở cuống lá và gốc lá chét tăng sức trương nước

Đáp án: C - Thể gối ở cuống lá và gốc lá chét giảm sức trương nước – giảm

thể tích vì K+ vận chuyển ra khỏi không bào của thể gối, một thời gian sau láxòe trở lại do thể gối trương nước trở lại vì K+ vận chuyển về lại không bào

Câu hỏi 2: Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica

Giải thích cơ chế lá cây trinh nữ cụp xuống khi có va chạm cơ học hoặc khitrời tối? => sơ đồ hóa

Đáp án:

Cơ chế lá cây trinh nữ cụp xuống khi có va chạm cơ học hoặc khi trời tối:

- Cây trinh nữ ở cuống lá và gốc lá chét có thể gối, bình thường thể gối luôncăng nước làm lá xoè rộng

- Khi có sự va chạm, K+ được vận chuyển ra khỏi không bào làm giảm ASTT

tế bào thể gối, tế bào thể gối mất nước làm lá cụp xuống

Câu hỏi 3: (Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica)

Phản ứng tự vệ của cây xấu hổ Mimosa puclica là ví dụ về: