CÔNG THỨC TÍNH TOÁN ĐIA LÍ THPT

Trong đó: TNN : Tỉ số giới tính Dnam: Dân số nam Dnữ: Dân số nữ Cơ cấu dân số theo giới biến động theo thời gian và khác nhau ở từng nước, từng khu vực, ở những nước phát triển, nữ nhiề

CÔNG THỨC ĐỊA LÍ

Tính độ cao của địa hình giữa hai sườn núi (Hiện tượng của gió Fơn)

VD1: Dựa vào hình trên, em hãy tính độ cao trung bình nơi có nhiệt độ 100C

Ta áp dụng như sau:

+Sườn đón gió: 220C – 100C = 120C

=>Độ cao sườn đón gió = (120C / 0,60C) x 100m = 2000m

+Sườn khuất gió: 300C – 100C = 200C

=>Độ cao sườn khuất gió = (200C / 1,00C) x 100m = 2000m

Như vậy, tại nơi có nhiệt độ 100C thì có độ cao địa hình là 2000m

VD2: Tính độ cao của đỉnh núi, biết rằng độ cao chênh lệch giữa chân núi và đỉnh núi là 1,80C?

Ta áp dụng : = (100 x 1,8) / 0,6 = 300 m

Như vậy, độ cao của đỉnh núi là 300m

Tính độ cao chênh lệch của địa hình

Cơ cấu dân số theo giới

Cơ cấu dân số theo giới biểu thị tương quan giữa giới nam so với giới nữ hoặc so với tổng số dân Đơn vị tính bằng phần trăm (%)

Trong đó: TNN : Tỉ số giới tính

Dnam: Dân số nam

Dnữ: Dân số nữ

Cơ cấu dân số theo giới biến động theo thời gian và khác nhau ở từng nước, từng khu vực, ở những nước phát triển, nữ nhiều hơn nam ; ngược lại, ở các nước đang phát triển, nam nhiều hơn nữ Nguyên nhân chủ yếu là do trình độ phát triển kinh tế - xã hội, do tai nạn, do tuổi thọ trung bình của

nữ thường cao hơn nam và chuyển cư Cơ cấu theo giới có ảnh hưởng đến phân bố sản xuất, tổ chức đời sống xã hội và hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia

Khi phân tích cơ cấu theo giới, người ta không chỉ chú ý tới khía cạnh sinh học, mà còn quan tâm tới khía cạnh xã hội như vị thế, vai trò, quyền lợi, trách nhiệm của giới nam và giới nữ

Tính chỉ số phát triển con người (HDI-Human development index)

Chỉ số phát triển con người (HDI-Human development index): là thước đo tổng hợp phản

ánh sự phát triển của con người trên các phương diện thu nhập (thể hiện qua bình quân GDP/người), tri thức (thể hiện qua chỉ số học vấn) và sức khoẻ (thể hiện qua tuổi thọ bình quân tính từ lúc sinh)

HDI được tính theo công thức:

HDI= 1/3 (HDI 1 + HDI 2 +HDI 3)

Trong đó:

- HDI 1 : Chỉ số GDP/người bình quân tính theo sức mua tương đương;

- HDI 2 : Chỉ số học vấn đựoc tính bằng cách bình quân hoá giữa chỉ số tỷ lệ biết chữ (dân cư biết độc, biết viết với quyền số là 2/3 và chỉ số tỷ lệ người lớn (24 tuổi trở lên) đi học với quyền số là 1/3;

- HDI 3 : Chỉ số tuổi thọ bình quân tính từ lúc sinh (kỳ vọng sống tính từ lúc sinh)

HDI nhận giá trị từ 0 đến 1 HDI càng gần 1 có nghĩa là trình độ phát triển con người càng cao, trái lại càng gần 0 nghĩa là trình độ phát triển con người càng thấp

Công thức tính các chỉ số thành phần (HDI 1, HDI 2, HDI 3) như sau:

Lg(GDP thực tế)- lg(GDPmin)

HDI 1 Lg(GDP max)- lg(GDPmin)

Từng chỉ số về tỷ lệ biết chữ và tỷ lệ người lớn đi học được tínốntán riêng biệt nhưng đều theo công thức khái quát sau đây:

L thực tế – L min

HDI 2 Lmax- Lmin

đây L là tỷ lệ người lớn đi học hoặc tỷ lệ biết chữ của dân cư

T thực tế- T min

HDI 3

T max- T min

ở đây T là tuổi thọ bình quân tính từ lúc sinh

Các giá trị tối đa (max) và tối thiểu (min) của các chỉ tiêu liên quan để tính HDI được quy định như sau:

Chỉ tiêu Đơn vị tính Giá trị tối đa (max) Giá trị tối thiểu (min)

Tổng sản phẩm trong nước bình

quân đầu người tính theo sức mua

tương đương (PPP)

Tỷ lệ dân cư biết chữ

Tỷ lệ người lớn đi học

Tuổi thọ bình quân tính từ lúc sinh

USD

%

% năm

40 000 100 100 85

100 0 0 25

Tỷ giá theo sức mua tương đương (Purchasing power parity Rate- PPP Rate): là tỷ lệ

giữa giá của một rổ hàng biểu thị bằng tiền trong nước với giá trị của rổ hàng tương tự ở nước ngoài biểu thị bằng ngoại tệ Dưới dạng công thức, tỷ giá theo sức mua tương đương được viết như sau: p

S=

P*

Trong đó:

S: Tỷ giá định nghĩa theo số đơn vị tiền trong nước trên một đơn vị ngoại tệ

P: Giá của một rổ hàng biểu thị bằng tiền trong nước

P*: Giá của một rổ hàng tương tự ở nước ngoài biểu thị bằng ngoại tệ

Khi tương quan của mức giá trong nước so với mức giá nước ngoài tăng sẽ làm giảm giá trị của tiền trong nước so với ngopại tệ Sức mua tương đương thường được sử dụng để so sánh mức sống của dân cư giữa các quốc gia Tỷ giá hối đoái thường chịu ảnh hưởng của lưu lượng vốn trên thị trường tiền tệ, nên dùng tỷ giá hối đoái để tính các chỉ tiêu tổng sản phẩm trong nước hoặc tổng sản phẩm quốc gia bình quân đầu người sẽ dẫn đến sai lệch

Ví dụ:

Các chỉ số của Canada/98

GDP/người: 19232 USD

Tuổi thọ TB: 77 tuổi

Tỉ lệ biết chữ: 99% 99% x 2 + 12.1

Số năm đi học TB: 12,1 G = - - = 70.03

3

Cách tính:

Lg 19232 - Lg100 2.284

HDI1: = - = - = 0.877

Lg 40000 - Lg 100 2.602

Lg 70.03 - Lg0

HDI2: = - = 0.922

Lg 100 - Lg0

Lg 77- Lg25 0.489

HDI3: = - = - = 0.920

Lg85- Lg25 0.531

0.877 + 0.922 + 0.920

HDI = - = 0.906

3

1- (0.877 + 0.922 + 0.920)

HDI = - = -0.573???

HDI 2 =(0.997) thì HDI = 0.931

Tính góc nhập xạ

Công thức tính góc nhập xạ: ở các ngày quan trọng: 21/3 và 23/9, 22/6, 22/12.

H o = 90 0 - φ ± α

Trong đó: h0 là góc tới, φ là vĩ độ địa điểm cần tính, α là góc nghiêng của tia sáng Mặt Trời với mặt phẳng xích đạo

Trong những ngày 21/3 và 23/9, khi Mặt Trời chiếu thẳng góc vào xích đạo, độ cao của mặt trời vào lúc giữa trưa ở các vĩ độ khác nhau được xác định theo công thức: Ho = 900 - φ (α =0)

Trong ngày hạ chí (22/6), khi Mặt Trời ở chí tuyến Bắc, độ cao của Mặt Trời ở các vĩ độ Bắc là:

Ho = 900 - φ + 23027’B, ở các vĩ độ Nam là: Ho = 900 - φ - 23027’B

Ngược lại, khi Mặt Trời ở chí tuyến Nam (22/12), độ cao của Mặt Trời ở vĩ độ Bắc là: Ho =

900 - φ - 23027’B và ở các vĩ độ Nam là: : Ho = 900 - φ + 23027’B

Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh

CÔNG THỨC TÍNH MẶT TRỜI LÊN THIÊN ĐỈNH THEO HÌNH HỌC KHÔNG GIAN

Gồm 4 bước cụ thể như sau:

Bước 1: Tính số ngày dài 24 giờ ở vĩ độ tương ứng với vĩ độ A là 900- A theo công thức sau:

Ở BBC: x (ngày) = (Arccos.cos [ 900 – A ] : 0.398) x 93: 45 + 1

Ở NBC: x (ngày) = (Arccos.cos [ 900 – A ] : 0.398) x 2 – 1

Bước 2: Tính số ngày Mặt Trời di chuyển từ xích đạo lên vĩ độ A là:

Ở BBC: N (ngày) = 93 - [ x : 2 ]

Ở NBC: N (ngày) = 90 - [ x : 2 ]

Bước 3: Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh lần thứ nhất:

Ở BBC: 21/3 + N ngày

Ở NBC: 23/9 + N Ngày

Bước 4: Tính Mặt Trời lên thiên đỉnh lần thứ 2:

Ở BBC: 23/9 – N ngày

Ở NBC: 21/3 – N ngày

_

Cách ấn máy tính casio fx 220 hay fx 500

Ở vĩ độ Bắc thì làm như sau:

Bước 1:

· Ấn A0 (vĩ độ yêu cầu tìm của bài)

Ví dụ: tính Mặt Trời lên thiên đỉnh theo công thức mới tại vĩ độ 16026’B

90(0’’’) rồi ấn dấu (=) trừ đi 16(0’’’)26(0’’’) rồi ấn dấu (=)

· Ấn Cos, dấu (=)

· Ấn dấu (:)

· Ấn số 0.398 (dấu chấm trên máy tính = dấu phẩy)

· Ấn dấu (=)

· Ấn SHIFT rồi ấn Cos (tương đương với Arscos)

Bước 2:

· Ấn dấu (x) rồi ấn tiếp số 93

· Ấn dấu chia (:) cho 45 là ra kết quả

· Cộng thêm 1, rồi làm tròn số là xong

Kết quả là 93.3794397 (làm tròn số 93,4 ngày)

Còn ở vĩ độ Nam:

Bước 1: cũng làm tương tự như bước 1 ở vĩ độ Bắc

Bước 2: chỉ cần nhân cho 2 rồi trừ đi 1 là xong

* Công thức tính số ngày dài 24 giờ theo vĩ độ từ 66o33' đến 90o00':

@ ở Bắc Bán Cầu: từ 66 0 33’B đến 90 0 B

Ta biết từ vòng cực tới cực có hiện tượng ngày dài 24h trong mùa hạ (ở BBC từ ngày 21/3 đến ngày 23/9) và đêm dài 24h kéo dài trong mùa đông (ở BBC từ ngày 23/9 đến 21/3 năm sau)

Số ngày dài 24h tại điểm A (điểm A nằm trong vùng từ 66033’B đến 900B)

Được tính bằng công thức sau:

Số ngày dài 24h = (arcos.cos A : 0.398) x 93 : 45 + 1

@ ở Nam Bán Cầu:

Số ngày dài 24h = (arcos.cos A : 0.398) x 2 – 1

* Công thức tính số giờ ban ngày của một địa điểm bất kì vào ngày 22- 6:

Số giờ ban ngày=[180o-arcos(tan (vĩ độ địa điểm cần tính) tan 23o27')] 2:15

Công thức tính giờ theo múi:

Giờ theo múi =giờ GMT + múi

* Vào ngày 22 - 6:

- Ở nửa cầu Bắc, nếu:

+ Vĩ độ < 23o27’ thì α = 90o - 23o27’ + vĩ độ

+ Vĩ độ > 23o27’ thì α = 90o - vĩ độ + 23o27’

+ Vĩ độ ở nửa cầu Nam thì α = 90o - 23o27’ - vĩ độ

* Vào ngày 22-12:

- Ở nửa cầu Nam, nếu:

+ Vĩ độ < 23o27’ thì α = 90o - 23o27’ + vĩ độ

+ Vĩ độ > 23o27’ thì α=90o - vĩ độ + 23o27’

+ Vĩ độ ở nửa cầu Nam thì α = 90o - 23o27’ - vĩ độ

* Vào ngày 21 - 3 và 23 - 9:

- Tại mọi vĩ độ ở cả hai nửa cầu Bắc và Nam α = 90o – vĩ độ

Chú ý kết quả góc nhập xạ tính ra phải làm tròn đến phút.

Cách tính cự ly vận chuyển trung bình

CÔNG THỨC tính toán thường gặp trong địa lý

- Mật độ dân số: luôn làm tròn lên về số nguyên (1,2,3,4,5,6,7,8,9,0)

- Tất cả tính toán còn lại làm tròn sau dấu phẩy 1 số (9,9 - 9,8 - 9,7- 9,6 )

Cách tính giờ trên trái đất

Công thức tính giờ: Tm = To + m

Trong đó:

 m: số thứ tự của múi giờ

Thiết lập công thức tính múi giờ:

Ở Đông bán cầu : m=(kinh tuyến Đông): 150

Ở Tây bán cầu: 2 cách

Cách 1: m=(3600 - Kinh tuyến Tây): 150

Cách 2: m = 24 - (Kinh tuyến Tây): 150

Áp dụng: Cho biết ở kinh tuyến số 1000Đ ,1000T, 1150T, 1760Đ thuộc múi giờ số mấy?

Bài làm

Kinh tuyến 1000Đ thuộc múi giờ: 1000 : 15 = 6,66 ( làm tròn số theo quy tắc toán học là 7)

Kinh tuyến 1000T thuộc múi giờ: (3600 - 1000) : 15 = 17 nên thuộc múi giờ số 17

Hoặc 24 - 7 = 17 => 17 - 24 = -7 (nghĩa là múi giờ thuộc kinh tuyến 1000T là -7) Kinh tuyến 1150T thuộc múi giờ: (3600 - 1150) : 15 = 16 thuộc múi giờ số 16

Hoặc 24 - 8 = 16 => 16 - 24 = - 8

Kinh tuyến 1760Đ thuộc múi giờ: 176 : 15 = 12

Tương tư tính múi giờ các nước sau:

Trung Quốc 1200Đ 8

Tính giờ:

 Giờ… ( giờ đã biết) “+”; “-” ( khoảng cách chênh lệch 2 múi giờ)-> “+” khi tính về phía đông, “-” tính về phía tây

 Tính giờ các nước = giờ nước ta +/- số múi Dấu “+” nếu nước đó ở bên phải nước ta, dấu “-” nếu nước đó ở bên trái nước ta

Tóm lại:

 Giờ phía Đông = Giờ gốc+ khu vực giờ địa phương( múi giờ)

 Giờ phía Tây =khu vực giờ địa phương(múi giờ)- giờ gốc

Ví dụ: Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở nước ta là 19 giờ (12 + 7 = 19)

Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở Niu Iooc là 7 giờ (19 - 12 = 7)

Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở Mat-xcơ-va là 15 giờ (12 + 3 = 15)

Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở Niu đê li là 17 giờ (12 + 5 = 17)

Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở Bắc Kinh là 20 giờ (12 + 8 = 20)

Khi ở kv giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở Tô ki ô là 21 giờ (12 + 9 = 21)

* Tính ngày:

- Cùng bán cầu không đổi ngày

- Khác bán cầu đổi ngày theo quy luật của kinh tuyến 1800 ( bán cầu Tây sang bán cầu Đông lùi 1 ngày và ngược lại)

Bảng chuyển đổi từ múi giờ 13 đến 23 ra múi giờ âm

VD

: Vào lúc 19h ngày 15.2.2006 tại Hà Nội khai mạc SEAGAME 22 Hỏi lúc đó là mấy giờ, ngày bao nhiêu tại các địa điểm sau:

Xeun:120oĐ; Matxcơva : 300Đ ; Pari : 200Đ; Lot Angiơ let : 1200T (Biết Hà Nội :1050Đ)

Bài làm:

- Hà Nội thuộc múi giờ :(105 : 15)=7

Xeun thuộc múi giờ : 120:15= 8

Khoảng cách chênh lệch giữa Xeun và HN là 8 – 7 = 1

- Vì giờ HN lúc đó là 19 giờ ngày 12.5.2006

Giờ của Xeun 19 + 1 =20h ngày 12.5.2006

- Pari thuộc múi giờ 0 (=24h) Kc chênh lệch từ HN và Pari :7 – 0 =7

Giờ của Pari 19 - 7 =12h ngày 15.2.2006

- Matxcơva thuộc múi giờ : 30 : 15 = 2

Kc chênh lệch từ HN đến Matxcơva :7 – 2 = 5

Giờ của Matxcơva 19 - 5 =14h ngày 15.2.2006

- Lot Angiơ let thuộc múi giờ : (360- 120) : 15 = 16

Kc chênh lệch từ HN đến Lot Angiơ let:16 – 7 = 9

Giờ của Lot Angiơ let 19 + 9 =28h – 24h = 4h ngày 16.2.2006

VD: Một chiếc máy bay cất cánh tại sân bay Tân Sơn Nhất lúc 6h chiều ngày 1/3/2006 đến Luân Đôn sau 12h bay, máy bay hạ cánh

Tính giờ máy bay hạ cánh tại Luân Đôn thì tương ứng là mấy giờ, ngày nào tại các địa điểm sau:

Giờ

Ngày, tháng

Bài làm

Hướng dẫn:

 Để biết giờ ở các địa điểm trên, thì ta phải biết giờ ở London

 Tân Sơn Nhất (múi giờ số 7), London (múi số 0) (=24h) Khoảng cách chênh lệch từ Tân Sơn Nhất và London:0 – 7 =-7h

 Khi máy bay xuất phát thì giờ ở London là: 6- 7 = -1h( 23h ngày 28/2).Lúc đó ở Anh đang là 23h ngày 28/2

 Sau 12h bay ( 23 + 12 = 35h – 24h = 11h ngày 1/3 ) máy bay đến Anh lúc 11h ngày 1/3/2006

 Khi biết giờ ở London thì ta sẽ tính được giờ tương ứng

Ví dụ: Khi ở London là 11h thì giờ ở Tokyo là:

London cách Tokyo: 0+9=9 múi giờ

 11+9=20h ngày 1/3/2006

 Tương tự ta tính giờ các địa điểm còn lại ta được bảng kết quả sau:

Vị trí Tokyo New Deli Xitni Washington LotAngiolet Kinh độ 1350Đ 750Đ 1500Đ 750Đ 1200T

Ngày, tháng 1/3/2006 1/3/2006 1/3/2006 1/3/2006 1/3/2006 Công thức tính góc nhập xạ

1 Vào ngày 21 / 3 và 23 / 9 : ( Mặt trời lên thiên đỉnh ở Xích Đạo : vĩ độ 00 )

Công thức : GNXA = 900 – α

Mà α = vĩ độ A ± 00

2 Vào ngày 22 / 6 : (Mặt trời lên thiên đỉnh ở Chí tuyến Bắc : vĩ độ 23027’B )

Công thức : GNXA = 900 – α

Mà α = vĩ độ A ± 23027’

Lưu y: 1 Nếu A ở cùng bán cầu ( phía Bắc bán cầu ) thì trừ đi 230 27’

Nếu A ở khác bán cầu ( Nam bán cầu ) thì cộng 230 27’

2 Tính anpha (α ) trước rồi mới lấy 90 0 trừ đi α

α luôn luôn dương

và Góc nhập xạ lớn nhất là = 90 0 không có GNX lớn hơn 90 0

3 Vào ngày 22 / 6 : (Mặt trời lên thiên đỉnh ở Chí tuyến Nam : vĩ độ 23027’N )

Công thức : GNXA = 900 – α

Mà α = vĩ độ A ±

23027’

Lưu y: nếu A ở cùng bán cầu ( phía Nam bán cầu ) thì trừ đi 23027’

Nếu A ở khác bán cầu ( Bắc bán cầu ) thì cộng 23027’

4 Vào ngày bất kỳ : (Mặt trời lên thiên đỉnh ở điểm N nào đó : vĩ độ N0 )

Công thức : GNXA = 900 – α

Mà α = vĩ độ A ± N0

Lưu y: nếu A ở cùng bán cầu với N thì trừ đi N0 ( vĩ độ của N )

Nếu A ở khác bán cầu với N thì cộng N0

Ví dụ :

Tính góc nhập xạ của TP.HCM : 10047’B và Hà Nội : 21002’B

Vào các ngày 21/3; 22/6 ; 23/9; 22/12 và ngày mặt trời lên thiên đỉnh ở TP Huế ở vĩ độ

16003’B

Bài làm:

a Vào ngày 21/3 và 23/9 (Mặt trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo) ta có công thức :

GNXA = 900 – α Mà α = vĩ độ A ± 00

GNXTP.HCM = 900 – 10047’ = 790 13’

GNXTP.HN = 900 – 21002’ = 680 58’

b Vào ngày 22/6 ( Mặt trời lên thiên đỉnh ở Chí Tuyến Bắc : 23027’ B

ta có: Công thức : GNXA = 900 – α

Mà α = vĩ độ A ± 230 27’ = 23027’ – 100 47’ = 12040’

Tp HCM : GNX = 900 – 120 40’ = 77020’

Hà Nội : GNX = 900 – [210 02’ – 23027’] = 77020’