viết bài 2

Từ đó, ta đi sâu giải mã những biểu tượng đặc sắc nhất, cũng như xem xét nó trong mối quan hệ với các phương diện nghệ khác của tác phẩm như nghệthuật trần thuật, nghệ thuật tổ chức khôn

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đến nay, trong giới văn chương Trung Quốc, Tô Đồng cùng với những tácgiả như Dư Hoa, Mạc Ngôn, Cách Phi đã được đánh giá là một trong những nhàvăn tiên phong Các nhà phê bình cho rằng nhiều sáng tác của họ đáng được coi

là những tiểu thuyết kinh điển của văn học Trung Quốc

Tô Đồng là một nhà văn trẻ, ông khá quen thuộc với độc giả Việt Nam qua

bộ phim nổi tiếng Đèn lồng đỏ treo cao do đạo diễn Trương Nghệ Mưu dựng, dựa theo tiểu thuyết Thê thiếp thành quần của ông Với tiểu thuyết Con thuyền không bến đỗ, nhà văn Tô Đồng đã đoạt Giải thưởng Văn học châu Á lần 3 năm

2009 (Man Asian 2009) Vì vậy, lựa chọn Con thuyền không bến đỗ để nghiên

cứu là lựa chọn một tác phẩm văn học có giá trị đặc sắc, có tầm khu vực và thếgiới Đây cũng là tiêu chí đầu tiên của người nghiên cứu

Tác giả Tô Đồng là tác giả không xa lạ gì với độc giả châu Á với Con thuyền không bến đỗ, tác phẩm với 70.000 bản in đầu tiên nhanh chóng được bán

hết, NXB Văn học Nhân dân Trung Quốc đã phải tái bản ngay để đáp ứng nhucầu của độc giả Tác phẩm đã được xuất bản ở nhiều nước trên thế giới, song ởViệt Nam thì còn khá lạ lẫm Tác phẩm mới chỉ đến tay bạn đọc Việt Nam năm

2011 với bản dịch của Lê Thanh Dũng, được NXB Văn học ấn hành trong quýIII Vì vậy, ở nước ta chưa thấy có công trình nào lựa chọn Con thuyền khôngbến đỗ làm đối tượng nghiên cứu Từ thực tế đó đã thôi thúc chúng tôi đi sâunghiên cứu tác phẩm này

Việc nghiên cứu về hệ thống biểu tượng trong tác phẩm Con thuyền khôngbến đỗ là tiếp cận với điểm độc đáo và thành công nhất của tác phẩm Mặt khác,

đó còn là việc khám phá những bức thông điệp, giá trị ngụ ngôn ẩn đằng sau các

lớp biểu tượng, từ đó làm sâu sắc hơn giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

và tài năng của tác giả Tô Đồng

Xuất phát từ sự ý thức về giá trị của tác phẩm và căn cứ vào điều kiện hiện

nay, khi ở nước ta chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về Con thuyền không bến đỗ, thì việc tìm hiểu tác phẩm theo hướng khảo sát “Hệ thống biểu

tượng trong tác phẩm Con thuyền không bến đỗ của Tô Đồng” là một việc làmcần thiết Nó vừa có tác dụng khai màn, khơi nguồn cho những công trình nghiêncứu tác phẩm về sau

2 Lịch sử vấn để

Nghiên cứu về biểu tượng không phải là hường nghiên cứu mới Đâykhông chỉ là lĩnh vực của riêng của một ngành khoa học nào mà nó đã được sựquan tâm của nhiều lĩnh vực khoa học, đặc biệt là nghiên cứu về văn hóa học, xãhội học Trong công trình “Thăm dò tiềm thức” của Card Gustav Jung (Vũ ĐìnhLưu dịch), Jung đã lý giải về biểu tượng, về siêu biểu tượng Nó được xây dựngtrên nền tảng của vô thức tập thể Đến với đề tài, chúng tôi tìm đến tài liệu “ Từđiển biểu tượng văn hóa thế giới” của Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (LưuHuy Khánh, Nguyễn Xuân Giao, Phạm Vinh Cư dịch) Tài liệu đã giành nhữngtrang đầu tiên để nêu ra các công trình nghiên cứu về biểu tượng cũng như sự lýgiải khác nhau của các nhà khoa học về khái niệm biểu tượng Vì thế đây là tàiliệu rất quan trọng, có vai trò định hướng lý thuyết để chúng tôi hướng vàonghiên cứu tác phẩm cụ thể

Vấn đề nghiên cứu về biểu tượng giúp đi vào nghiên cứu thế giới nội dung

và nghệ thuật cùng những tư tưởng chiều sâu của tác phẩm văn học có chứa đựngbiểu tượng Vì vậy, gần đây nó được nhiều nhà nghiên cứu lựa chọn như là mộtphương thức tiếp cận tác phẩm Tuy nhiên, do hạn chế về mặt tư liệu nên chúngtôi mới chỉ tìm hiểu được ba khóa luận và một luận văn nghiên cứu về biểu tượng

trong văn học Đó là khóa luận tốt nghiệp của Lê Thị Hồng Hạnh, Đại học sưphạm Huế (2009) với đề tài “Khảo sát hệ thống biểu tượng trong “Mắt biếc”,

“Người yêu dấu” của Toni Morrison, đề tài đã cung cấp khái niệm về biểu tượng,biểu tượng trong văn học, từ đó tác giả đi phân tích tác phẩm, thống kê hệ thốngbiểu tượng và ý nghĩa của các biểu tượng đó Ngoài ra, tác giả còn xem xét biểutượng trong mối quan hệ với các phương diện nghệ thuật của tác phẩm Khóaluận tốt nghiệp của Ngô Thị Dung, Đại học sư phạm Huế (2011) cũng đi vàonghiên cứu hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết “bay trên tổ chim cúc cu” củaKen Kesey Gần đây nhất là khóa luận tốt nghiệp của Đinh Thị Phúc Trang,trường ĐHSP Huế với đề tài “Chất ngụ ngôn và thế giới biểu tượng trong tácphẩm “Chúa ruồi” của W.Golding, đề tài ngoài cấu trúc tương tự như hai khóaluận trên còn đi sâu tìm hiểu phương diện ngụ ngôn của tác phẩm Đối với luậnvăn mà chúng tôi tìm hiểu được thì có công trình “Biểu tượng tiêu biểu trong Báuvật của đời” của thạc sĩ Trần Thị Ngoan, Trường ĐHSP Hà Nội Chủ yếu nghiêncứu biểu tượng dưới khía cạnh văn hóa

Năm 1987, Vương Cương là tác giả của bài viết “Tô Đồng căng buồm trêndòng sông hình ảnh”, đây là một trong những bài phê bình đầu tiên về sáng táccủa nhà văn

Năm 2009, Tô Đồng được nhận giải thưởng văn học châu Á với tác phẩm

Con thuyền không bến đỗ Ban giám khảo đã nhận xét; “Con thuyền không bến

đỗ là câu chuyện về cuộc sống lưu lạc của nhân vật chính, là ngụ ngôn chính trị,đồng thời cũng là ngụ ngôn về hành trình mỗi chúng ta phải trải qua trong đời

Đó là khoảng cách giữa con thuyền khát vọng của con người và mảnh đất cằn cỗicủa những gì mà chúng ta giành được”

Theo hãng thông tấn Reuters, Tô Đồng đã phát biểu về cuốn tiểu thuyết

vừa đoạt giải của mình như sau "Tôi không biết liệu Con thuyền không bến đỗ có

giúp người nước ngoài hiểu thêm chút gì về Trung Quốc hay không Cuốn sách

tập trung vào số phận của những con người sinh ra trong một thời đại lố bịch.Một dân tộc cần dũng cảm đối diện với quá khứ của chính nó, dù cái quá khứ đórực rỡ hay đáng hổ thẹn, tươi sáng hay xám xịt Việc hiểu sai hay nhầm lẫnthường xuất phát từ sự che giấu hoặc lảng tránh".

Điều đáng chú ý là nhà phê bình nổi tiếng Vương Cương cho rằng: "TôĐồng là người sinh ra để viết “The Boat to Redemption” (tên tiếng Anh của tácphẩm) chứa đựng tất cả hình ảnh và biểu tượng quen thuộc của nhà văn: dòngsông, tuổi thơ, cái chết - những chuyện đều từng xuất hiện trong các tác phẩmtrước đó của anh" đã lựa chọn cho người viết rất nhiều khi lựa chọn và thực hiện

để tài này

Nhà văn Tô Đồng và các tác phẩm của ông tuy nổi tiếng ở Trung Quốc,song ở Việt Nam thì khá mới mẻ Năm 2011, bạn đọc trong nước mới được tiếpxúc với tác phẩm Con thuyền không bến đỗ, tác phẩm duy nhất của nhà văn đượcdịch ra tiếng Việt Do vậy, những bài viết và tài liệu tham khảo liên quan đến tácgiả còn rất khiêm tốn, có chăng chỉ là những bài báo giới thiệu một cách kháiquát về cuộc đời, sự nghiệp, một số tác phẩm chính Còn tác phẩm chỉ có một sốlời giới thiệu trong các website bán sách trực tuyến, chẳng hạn như trên websitehttp://www.sieuthisach.com.vn, http://www.giadinhbook.com.vn,

http://www.sachsaigon.com.vn

Ngoài ra chúng tôi còn tham khảo được một số bài viết, như bài viết củaNguyễn Minh Chí, với nhan đề “Tôi được đọc một cuốn truyện hay”, tác giảkhẳng định: “Đây cũng là cuốn truyện mà đã đọc lại thì càng đọc…càng mệt.Nhưng người đọc vẫn miệt mài thích thú vì sự thâm trầm sâu sắc của nó Đọc lạingười ta lại khai thác được nhiều điều thích thú cho mình hưởng thụ” Hay trongbài viết của Trần Huy Thuận đăng trên website http://trannhuong.com với nhan

đề “tiểu thuyết Con thuyền không bến đỗ- một thành công mới của dịch giả Lê

Thanh Dũng đã trích lời nhận xét của chính dịch giả Lê Thanh Dũng như sau:

“Một thứ “văn hóa” bệnh hoạn đã được những người trực tiếp tiến hành cuộc

“Đại cách mạng văn hóa” khuyến khích, động viên: Đó là việc lấy sự bất hạnhcủa đồng loại làm hạnh phúc của mình; sử dụng quyền lực gây khó dễ cho ngườikhác trở thành một thứ khoái lạc! Tác giả cứ tưng tửng, “nghiêm túc” kể lểchuyện dông dài, rất ly kỳ hấp dẫn mà đọc lên không hiểu nên khóc hay nêncười” Đó là những bài viết mang lại nhiều ý tưởng cho đề tài của chúng tôi Tuynhiên, những tài liệu này chỉ dừng lại ở việc gợi mở vấn đề, giúp người viết địnhhình con đường mà mình nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống biểu tượng- một bình diện

độc đáo trong tác phẩm Con thuyền không bến đỗ của Tô Đồng Để làm nổi bật

hệ thống biểu tượng, người viết sẽ làm rõ một số bình diện như: vấn đề biểutượng Từ đó, ta đi sâu giải mã những biểu tượng đặc sắc nhất, cũng như xem xét

nó trong mối quan hệ với các phương diện nghệ khác của tác phẩm như nghệthuật trần thuật, nghệ thuật tổ chức không gian thời gian, kết cấu nhằm khắc họathế giới biểu tượng trong tác phẩm

Phạm vi nghiên cứu là bản dịch cuốn tiểu thuyết Con thuyền không bến đỗ

của tác giả Tô Đồng do Lê Thanh Dũng dịch nguyên bản từ tiếng Trung, Nhàxuất bản Văn học, ấn hành vào quý III năm 2011

4 Phương pháp nghiên cứu

Từ đối tượng và phạm vi nghiên cứu như đã nói, chúng tôi đã sử dụngnhững biện pháp chủ yếu sau:

Phương pháp hệ thống- cấu trúc: xuất phát từ ý thức về mối quan hệ củacác biểu tượng trong chỉnh thể văn bản, chúng tôi đã sử dụng phương pháp này

nhằm đặt hệ thống biểu tượng trên các bình diện về nội dung và nghệ thuật củatác phẩm

Phương pháp thống kê: Với phương pháp này, chúng tôi đi tìm và khảo sátcác biểu tượng đặc sắc trong tác phẩm, từ đó khám phá được mật ngữ ẩn sau cáclớp biểu tượng, nội dung ngụ ngôn của cuốn tiểu thuyết,

Phương pháp phân tích: Từ việc nêu ra hệ thống biểu tượng, người viết đivào nghiên cứu ý nghĩa ẩn dụ, nội dung ngụ ngôn đồng thời phân tích giá trị triết

lý của tác phẩm

Phương pháp so sánh đối chiếu: Người viết đã sử dụng phương pháp này

để thử so sánh, đối chiếu với một số tác phẩm khác như “Kinh thánh của mộtngười” của Cao Hành Kiện, hay tác phẩm của chính tác giả, nhằm làm sâu sắcthêm những vấn đề mà người viết muốn khẳng định

Phương pháp liên ngành: Phương pháp này giúp đề tài có sự tích hợp vớicác ngành khoa học khác như văn hóa học, xã hội học, phân tâm học, tôn giáo…

Ngoài các phương pháp chủ đạo trên người viết còn sử dụng một sốphương pháp phụ như tổng hợp hóa, khái quát hóa, diễn giải…

5 Đóng góp của đề tài

Đê tài dự kiến sẽ làm rõ ý nghĩa của hệ thống biểu tượng trong tác phẩm

“Con thuyền không bến đổ”, đây được xem là điểm sáng thẩm mĩ độc đáo nhấtcủa tác phẩm

Mặt khác các lớp biểu tượng được làm rõ thông qua mối tương quan vớicac binh diện nghệ thuật khác Từ đó cung cấp cho người đọc nhiều phương diệncắt nghĩa tác phẩm một cách khoa học và chính xác

Nghiên cứu lĩnh vực biểu tượng là con đường đào sâu vào thế giới nộidung, nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm rất hiệu qủa và sâu sắc tạo tiền đề cho

những nghiên cứu về sau Là tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm tới nhà

văn Tô Đồng và tác phẩm Con thuyền không bến đỗ.

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, đề tài đượccấu trúc thành ba chương như sau:

Chương 1 Vấn đề biểu tượng và thế giới biểu tượng trong tác phẩm Con thuyền không bến đỗ

Chương 2 Vai trò của không- thời gian và kết cấu nghệ thuật trong việc

thể hiện thế giới biểu tượng trong tác phẩm Con thuyền không bến đỗ

Chương 3 Cấu trúc trần thuật trong mối quan hệ với thế giới biểu tượng

của tác phẩm Con thuyền không bến đỗ.

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ BIỂU TƯỢNG VÀ THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG

TRONG TÁC PHẨM CON THUYỀN KHÔNG BẾN ĐỖ

1.1 Vấn đề biểu tượng

1.1.1 Khái niệm biểu tượng

Thuật ngữ “biểu tượng” (Symbol) bắt nguồn từ Hy Lạp Symbolon cónghĩa là ký hiệu (Sign), dấu hiệu, lời nói, tín hiệu Cũng có thuyết cho rằng chữsymbol bắt nguồn từ động từ Hy Lạp "Symballo" có nghĩa là "ném vào một vịtrí", "liên kết", "suy nghĩ về", "thoả thuận", "ước hẹn" v.v

Thực tế đã khẳng định biểu tượng phát triển cùng quá trình tiến hoá củanhân loại Khởi nguyên, biểu tượng là một vật được cắt làm đôi, mảnh sứ, gỗ haykim loại Hai người mỗi người giữ một phần (có thể là chủ và khách, người chovay và kẻ đi vay, hai kẻ hành hương, hai người sắp chia tay nhau lâu dài…) Saunày, ráp hai mảnh lại với nhau, họ sẽ nhận ra mối thân tình xưa hoặc món nợ cũ,tình bạn ngày trước Biểu tượng chia ra và lại kết lại với nhau như vậy nên nóchứa hai ý tưởng phân ly và tái hợp Điều này cũng có nghĩa mọi biểu tượng đềuchứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ; ý nghĩa của biểu tượng bộc lộ ra trong cái vừa làgãy vỡ, vừa là nối kết những phần của nó Biểu tượng đôi lúc rất cụ thể songcũng có thể là những thứ rất trừu tượng

Sau này, khái niệm biểu tượng đã trở thành đối tượng nghiên cứu củanhiều ngành khoa học khác nhau như triết học, tâm lý học, xã hội học, dân tộc

học, tôn giáo học… Theo Từ điển tâm lý học “biểu tượng là hình ảnh các vật thể,

cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở trí nhớ lại hay tưởng tượng Khác vớitri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát Nếu tri giác chỉ liên quan đếnhiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ” Còn theo Từ điển Tiếng Việt

“biểu tượng chỉ một giai đoạn, một hình thức của nhận thức cao hơn cảm giác,

cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật

vào giác quan ta đã chấm dứt” [7, tr 83] Trong lĩnh vực tâm linh, Carl Jung cho

rằng, biểu tượng không phải là một phúng dụ, cũng chẳng phải một dấu hiệu đơngiản, mà đúng hơn là một “hình ảnh thích hợp để chỉ ra đúng hơn cả cái bản chất

ta mơ hồ nghi hoặc của tâm linh… biểu tượng không gò bó gì hết, nó không cắtnghĩa, nó đưa ta ra bên ngoài chính nó đến một ý nghĩa còn nằm ở tận phía ngoàikia, không thể nắm bắt, dự cảm một cách mơ hồ, và không có từ nào trong ngôn

ngữ của chúng ta có thể diễn đạt thỏa đáng” [1, tr XXIV] Đối với lĩnh vực ngôn

ngữ học, L.Hjelmslev đi vào nghiên cứu mối quan hệ giữa vật làm biểu tượng vớithế giới ý nghĩa làm nên giá trị của biểu tượng Ông cho rằng biểu tượng gần gũivới kí hiệu, theo đó nó là hiện tượng được nẩy sinh từ mối quan hệ giữa cái biểuđạt như các sự kiện, hiện tượng, cái dùng để biểu thị như đồ vật, hình ảnh…và

cái được biểu đạt như là những giá trị, quan niệm, ý nghĩa, ý tưởng… [25, tr76].

Trong lĩnh vực văn hóa, các nhà nghiên cứu văn hoá đều quan tâm đến nhữngbiểu tượng văn hoá bởi lẽ nó là đơn vị cơ bản của văn hoá, là hạt nhân di truyền

xã hội và quan trọng hơn là nó sinh ra nhờ năng lực biểu tượng hoá của conngười Các nhà văn hóa học định nghĩa biểu tượng văn hóa là những thực thể vậtchất hoặc tinh thần (sự vật, hành động, ý niệm…) có khả năng biểu hiện những ýnghĩa rộng hơn chính hình thức cảm tính của nó, tồn tại trong một tập hợp hệthống đặc trưng cho những nền văn hóa nhất định: nghi lễ, hành vi kiêng kị, thầnlinh… Biểu tượng văn hóa là sự tồn tại ở bình diện phổ quát các biểu tượng phitrực quan Biểu tượng văn hóa có ảnh hưởng lớn tới biểu tượng trong văn học.Tuy nhiên, biểu tượng trong văn học thể hiện rõ năng lực sáng tạo của nhà văn và

tư duy của độc giả nên nó có bước phát triển cao hơn

Dù đứng trên những quan điểm và lập trường khác nhau nhưng chúng tavẫn tìm được điểm chung nhất của biểu tượng Theo chúng tôi, có thể hiểu biểutượng là khái niệm dùng để chỉ một thực thể bao gồm hai mặt: mặt tồn tại cảm

tính trong hiện thực khách quan hoặc trong sự tưởng tượng của con người (cáibiểu trưng) và mặt ý nghĩa có mối quan hệ nội tại, tất yếu với mặt tồn tại cảmtính đó nhưng không bị rút gọn trong những đặc điểm bản thể của sự tồn tại này(cái được biểu đạt)

1.1.2 Biểu tượng trong văn học

Theo “Từ điển thuật ngữ văn học” thì biểu tượng như là thuật ngữ của mỹhọc, lý luận văn học và ngôn ngữ học, còn được gọi là tượng trưng Nó có nghĩarộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng thì biểu tượng là đặc trưng phản ánh cuộcsống bằng hình tượng nghệ thuật Bởi đặc điểm cơ bản của hình tượng nghệ thuật

là sự tái hiện lại thế giới, làm cho thế giới xung quanh, làm cho con người vàcuộc sống hiện lên như thật Tuy vậy hình tượng là hiện tượng mang tính ước lệ.Bằng hình tượng, nghệ thuật đã sáng tạo ra một thế giới thứ hai- thế giới của sựsáng tạo lại, một thế giới mang tính biểu tượng Theo nghĩa hẹp thì biểu tượng làmột phương thức chuyển nghĩa của lời nói hoặc một loại hình nghệ thuật đặc biệt

có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nào

đó đồng thời thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu xa vềcon người và cuộc đời Như vậy, “biểu tượng là hình tượng nghệ thuật thể hiệntập trung nguyên tắc phản ánh hiện thực trong tính quan niệm, thông qua các môhình đời sống của văn hóa nghệ thuật Là một phương thức chuyển nghĩa của lời

nói, biểu tượng có quan hệ gần gũi với ẩn dụ hoán dụ” [5, tr24] Nhưng nếu kí

hiệu, ẩn dụ, phúng dụ tạo ra những mối liên hệ lâm thời, rời rạc, những quy ướcđơn giản giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt, có tác dụng biểu nghĩa thì biểutượng tạo được sự đồng nhất giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nghĩamột lực năng động tổ chức

Biểu tượng văn học mang tính lịch sử Bởi vì, quá trình tạo nghĩa của biểutượng phải trải qua khoảng thời gian hàng vạn năm, gắn liền với quá trình hình

thành quan niệm về thế giới của con người cổ xưa Ở đây, ta thấy quan điểm nàytương đồng với một nội dung lý thuyết của Jung đó là biểu tượng gắn chặt trongphần ý thức và vô thức cộng đồng Từ thời tiền sử, cùng với sự xuất hiện củatiếng nói thì các hiện tượng mưa, nắng, sáng tối đã đi vào trí não con người như

là những biểu tượng Chính vì thế, các sáng tác của văn học dân gian, văn học cổđại trung đại tồn tại như một kho biểu tượng khổng lồ Trong quá trình phát triểncùng với thời gian, các biểu tượng đã bổ sung thêm ý nghĩa mới đồng thời triệttiêu bớt phần ý nghĩa của mình Vì thế, khi bước và những văn bản văn chương

cụ thể thì nó mang vào đó sức nặng ngữ nghĩa mà nó tích lũy được qua nhiều thế

kỉ Tuy nhiên nếu các lĩnh vực khoa học khác nghiên cứu biểu tượng như là sựthể hiện ý thức chung của xã hội thì điều đặc biệt là trong văn học còn có nhữngbiểu tượng in đạm dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà văn, nhà thơ Những biểutượng mà họ sáng tạo ra thường là điểm sáng thẩm mĩ độc đáo của tác phẩm, rấtsâu sắc mà thâm trầm Vì vậy muốn giải mã những bức thông điệp ẩn đằng saucác lớp biểu tượng thì ta phải thâm nhập trước hết vào văn bản văn học, sau đó là

đi sâu vào phong cách, khuynh hướng sáng tác, toàn bộ thế giới nghệ thuật củanhà văn, nhà thơ đó

Như vậy biểu tượng văn học mang tính lịch sử trong ý thức chung củacộng đồng, mặt khác còn là sáng tạo độc đáo của riêng từng cá nhân sáng tác.Tuy nhiên, vì là hiện tượng lịch sử xã hội nên trước hết biểu tượng chịu sự chiphối của ngôn ngữ, tâm lý, văn hóa, quan niệm của dân tộc và thời đại

1.2 Thế giới biểu tượng trong Con thuyền không bến đỗ

1.2.1 Xây dựng thế giới biểu tượng như là thủ pháp chính yếu.

Với khả năng dung chứa những ý nghĩa ngụ ngôn thầm trầm và đầy sứcnặng, biểu tượng vì thế được nhiều tác gia tài năng dụng công xây dựng trong các

tác phẩm của mình Con thuyền không bến đỗ của Tô Đồng cũng là một tác phẩm

chứa đựng những biểu tượng thâm trầm như thế Tác giả đã kì công xây dựng hệthống biểu tượng với ý nghĩa biểu trưng trực tiếp được ước định như một hiểnnhiên, mặt khác chúng ẩn tàng những vỉa tầng ý nghĩa khác, có nguồn gốc từthoạt kì thủy và có sức lực riêng khó giải thích cho chu toàn Những biểu tượnggóp phần tạo nên chiều sâu, tính ám gợi nghệ thuật và chinh phục độc giả trongmột hành trình khám phá và lắng động

Khi tiếp xúc với văn bản về mặt hình thức, ta thấy về măỵ kết cấu, cốttruyện hay một số phương thức tổ chức nghệ thuật khác của tác phẩm là khôngkhó để nắm bắt và theo dõi Tuy nhiên, đó chỉ là vấn đề bề mặt, nghĩa là nắm vấn

đề một cách khái quát nhất Khi muốn đi sâu vào tác phẩm thì lại gặp phải nhữngrào chắn mà phải thông qua con đường nghiên cứu, suy ngẫm, đối chiếu, phântích… mới có thể làm sáng tỏ Khó khăn ở đây chính là hệ thống biểu tượng xuấthiện trong tác phẩm Nó tạo nên những cung bậc khác nhau của sự tiếp nhận

Trên thực tế, khi tiếp nhận tác phẩm Con thuyền không bến đỗ độc giả có thể tiếp

nhận theo nhiều phương diện khác nhau Đó có thể là một cuốn tiểu thuyết luận lícho những ai muốn kiếm tìm chân lý của cuộc sống, cũng có thể là một cuộcphiêu lưu không với quá nhiều không gian mới nhưng chiều dài thời gian đủ đểcuộc đời con người có những bước ngoặt đáng ghi nhớ Hay nó có thể là mộtcuốn tiểu thuyết chính trị với bối cảnh cách mạng văn hóa Trung Quốc, hay làmột tiểu thuyết tâm lý… Sự nhiều chiều và đa nghĩa của cuốn tiểu thuyết như đãnói được tạo ra chính bởi hệ thống biểu tượng đa dạng trong tác phẩm Mỗi biểutượng là một ẩn dụ của tác giả về cuộc sống, con người và thế giới Hơn nữa,biểu tượng chính là chất kết dính, liên kết toàn bộ ý nghĩa của tác phẩm, chi phốinhiều phương diện về tổ chức hình thức nghệ thuật Từ đó, nó tạo chiều sâu lôicuốn cho cuốn tiểu thuyết và ám ảnh độc giả một cách day dứt

Bởi biểu tượng là phương thức dung chứa nội dung tư tưởng và thể hiệnnghệ thuật chủ yếu được Tô Đồng dụng công xử lý như đã nói, vì thế việc giải

mã Con thuyền không bến đỗ không có con đường nào hiệu quả hơn là đi vào

nghiên cứu biểu tượng

1.2.2 Ý nghĩa ẩn dụ của các biểu tượng trong tác phẩm

1.2.2.1 Cái bớt hình con cá – chứng cứ nhân thân và quyền uy của định mệnh.

Theo bách khoa tự điển thế giới xuất bản tại Hoa Kỳ năm 1961 thì vết bớtxuất hiện trên da của trẻ sơ sinh được gọi là Brithmark Vết bớt hay vết chàmnằm trên da hài nhi Trong y khoa, dấu vết ấy còn được gọi là Angle Bite (vết cắncủa thiên thần) sở dĩ gọi như vậy là do vết bớt xuất hiện khá kỳ lạ và quả thật chođến khoa học chưa hoàn toàn hiểu được thấu đáo nguyên nhân

Còn trong từ điển văn hóa thế giới đã nói về biểu tượng cá như sau: “Cá làbiểu tượng của nguyên tố nước, môi trường sống của nó Cá được liên hệ với sựsinh nở hoặc phục sinh theo chu kì Nó còn được liên hệ với những con cá thần,việc thờ cúng thần thánh Ngoài ra cá còn là biểu tượng của sự sinh sôi và tínhmắn đẻ Khoa tranh tượng tôn giáo của các dân tộc Ấn Âu, cá là biểu tượng của

sự sinh sản dồi dào và tính hiền minh Đối với thổ dân Trung Mỹ cá là biểutượng của dương vật Trong tiếng Phạn, thần tình yêu được gọi là kẻ mà biểu

trưng là con cá Ở Trung Quốc, cá là biểu tượng của vận may” [1, tr115] Tựu

trung lại trong lĩnh vực văn hóa, con cá là biểu tượng của sự bình an, sinh sôi vàlinh thiêng

Tuy nhiên trong “con thuyền không bến đỗ Tô Đồng đã xây dựng biểutượng cái bớt hình con cá với những ý nghĩa mới mẻ, nhiều khi đối lập với ýnghĩa vốn có của nó về mặt văn hóa Điều đó thể hiện dụng ý nghệ thuật và càngtăng sức gợi của biểu tượng

Ngay từ vị trí xuất hiện của cái bớt hình con cá đã là một yếu tố khiêukhích trong văn bản Tô Đồng đã miêu tả nhân vật Khố Văn Cán- nhân vật chính

của Con thuyền không bến đỗ là người mang cái bớt hình con cá trên mông Và

chính chi tiết đó lại là yếu tố quyết định đến diễn tiến câu truyện.Vì thế, cái bớtnày trở thành một biểu tượng quan trọng trong tác phẩm Cái bớt hình con cá trởthành định mệnh của nhân vật “Tại sao tôi cứ lo chuyện bố sẽ thành concá? không biết nói sao về dây mở rễ má của bố tôi với loài cá, thôi đành đi

ngược về nguồn, bắt đầu từ nữ liệt sĩ Đặng Thiếu Hương vậy”.[20, tr16]

Câu chuyện mở ra với việc giới thiệu về hoàn cảnh xuất thân của Khố VănCán Và để xác nhận nhân thân của ông, nhân vật “tôi”- Khố Đông Lượng là concủa Khố Văn Cán đã đưa người đọc đến với câu truyện về liệt sĩ Đặng ThiếuHương được lưu truyền ở khắp vùng Giang Nam Đặng Thiếu Hương được mệnhdanh là tiểu thư quan tài, bởi vì cha bà từng mở cửa hàng buôn bán quan tài, và

bà cũng lợi dụng quan tài đê làm phương tiện hoạt động cách mạng Đặng ThiếuHương đã hy sinh trong một lần làm nhiệm vụ, một cái chết ngẩng cao đầu đầyoanh liệt “Người đàn bà chân yếu tay mềm quen chốn phòng the” này trở thànhnốt nhạc hùng tráng nhất trong sử đỏ của vùng Giang Nam Đặng Thiếu Hương

ra đi để lại con nhỏ trong một chiếc giỏ bị nước cuốn đi Ông già Tứ Phong đãvớt được chiếc giỏ và cũng chính ông nhận ra con của Đặng Thiếu Hương saunhiều năm ở cô nhi viện thị trấn Mã Kiều Nhưng điều đặc biệt là dấu hiệu đểông Phong nhận mặt đứa trẻ lại chính là cái bớt hình con cá trên mông đứa bé.Đứa bé đó chính là Khố Văn Cán, bố của Khố Đông Lượng

Câu truyện không kể tại sao ông Cán được làm bí thư thị ủy, chẳng có mộtdòng nói về tài năng lãnh đạo của ông, cũng chẳng có dòng nào nói về nhânphẩm của ông và những gì ông làm được cho thị xã thời ông đương chức nhưngcăn cứ vào mạch ngầm văn bản độc giả cũng đoán được sở dĩ ông Cán leo lênđến cái chức đó là vì được tổ chức ưu tiên bồi dưỡng vì ông là con của liệt sĩĐặng Thiếu Hương Nói vậy bởi vì sau này tự nhiên có một đoàn điều tra kếtluận ông không phải con liệt sĩ, thế là ông ta mất chức Nhưng chưa dừng lại ở

đó, con liệt sĩ là căn cứ để đề bạt làm lãnh đạo thì đi một nhẽ Nhưng căn cứ đểđược coi là con liệt sĩ hay không mới là chuyện bi hài Căn cứ đó là cái “bớt”xanh ở đít trẻ con.

Khố Văn Cán nhờ cái bớt xanh hình con cá chép ở mông mà hóa rồng,được người dân thị trấn tung hê và ngưỡng vọng Nhưng “trời đất nổi cơn dôngbão bất ngờ, vào một ngày hè, trên cử xuống một tổ công tác bí hiểm, họ làm

việc từ mùa hạ sang mùa thu, số phận bố tôi bị họ thay đổi từng ngày” [20, tr26].

Số là một người em họ của nhân chứng do tư thù với người đã khuất, đã cung cấpnhững chi tiết làm thay đổi hoàn toàn lai lịch Tứ Phong Tứ Phong trở thành kẻ

“khác biệt giai cấp” Thậm chí còn có người đưa ra giả thuyết: Khố Văn Cánchính là con của Tứ Phong Tứ Phong đã lừa tổ chức, dùng thủ đoạn “Ly MiêuTráo Thái Tử ”, đưa đứa con mình núp danh con liệt sĩ, leo lên đến chức caochót vót của thị trấn Đi tiếp một bước nữa, người ta dùng lý lẽ khoa học giảithích rằng, cái bớt trên mông Khố Văn Cán - căn cứ duy nhất chứng minh lý lịchcon liệt sĩ của ông, không phải là cái gì đặc biệt “Họ hô hào lật đổ sự sùng bái

mù quáng đối với cái bớt hình con cá đã sùng bái mù quáng đã tồn tại bấy lâu, họthông báo cho mọi người một cách đơn giản dễ hiểu: Phàm là cư dân lưu vựcsông Kim Tước đều là giống người Mông Cổ, thuở bé ai cũng có cái bớt xanh ở

mông” [20, tr31].Thế là nhân vật chính của tiểu thuyết rơi tõm từ vị trí bí thư thị

ủy xuống thành phần tử “khác biệt giai cấp”, rồi bị cách ly để điều tra Tác giả TôĐồng khái quát một thực tế chua chát: Để chọn ra một người bồi dưỡng vào vị trílãnh đạo, người ta không căn cứ vào cái đầu mà căn cứ vào cái đít Tổ điều trakết luận Khố Văn Cán không phải con liệt sĩ, vậy ai là con liệt sĩ? Một tấn bi hàiđược diễn ra trên khắp nẻo đường thị trấn, đàn ông thi nhau xem mông bất cứ ởđâu, trong nhà xí công cộng trong nhà tắm “Chẳng ai có mắt ở sau đầu để nhìncái mông của mình, may mà có cơn sốt cái bớt cho nên người ta có thể mượn đôi

mắt của người khác để xem cái dấu ấn ẩn chứa vận mạng của mình” [20, tr32].

Họ những mong một cuộc đổi đời nhờ cái bớt hình con cá ở mông Tình cảnh nàythời đại cách mạng văn hóa vô sản làm ta liên tưởng đến cuộc sống hiện đại ngàynay, nếu ta mã hóa cái “bớt” đó chính là các chứng chỉ, các giấy chứng nhận cácloại, là bằng cấp, là các danh hiệu mà nhờ nó con người có địa vị, quyền lực.Chính điều đó mà người ta bất chấp tất cả để chạy theo bằng cấp, danh hiệu hão.Biểu tượng cái bớt vì thế càng có ý nghĩa sâu xa và thâm thúy.

Cái bớt từ vị trí là chứng cứ duy nhất xác lập mối quan hệ ruột thịt củaKhố Văn Cán và liệt sĩ Đặng Thiếu Hương, giờ đây đã là trở thành một thứquyền uy khủng khiếp quyết định số phận của cha con ông Cán Chứng cớ bị phủđịnh, ông Cán mất chứng cớ là mất tất cả Cuộc sống gia đình đang yên ổn bỗngchốc bị phá nát Ông Cán là người trực tiếp chịu cái tai vạ nặng nề của thứ địnhmệnh nghiệt ngã đó Người vợ thì không thể chịu đựng được sức ép ngày càngtăng của dư luận đàm tiếu về tư cách cũng như lai lịch của chồng mình, bà đã dằnvặt ông và chính vản thân mình, cuối cùng bà đã quyết định bỏ nhà ra đi vào độituyên truyền văn nghệ hát hò với đám trẻ Đứa con trai đang được học hành tử tế,nay cũng bỏ học, theo bố sống vất vưởng Con trai duy nhất của ông bí thư thị ủyvốn như con vua, nay bị cả thị xã khinh rẻ, gọi là “thằng con hoang” vì nếu bố nókhông là con liệt sĩ thì Khố Đông Lượng cũng không là cháu liệt sĩ có nghĩa làkhông gì cả, là con số không

Như vậy cái bớt trong tác phẩm Con thuyền không bến đỗ đã được Tô

Đồng mã hóa như một chứng cớ nhân thân và như là thứ uy quyền vô lý đối vớiđịnh mệnh của một con người Từ đó ta có thể thấy được bộ mặt của xã hộiđương thời, một xã hội mà chủ nghĩa lý lịch và cuộc cách mạng mù quáng có cáitên mỹ miều “đại cách mạng văn hóa” lớn tiếng kêu gọi sự cải cách, sự tiến bộ,văn minh Nhưng thực hư như thế nào thì thông qua biểu tượng cái bớt với sốphận Khố Văn Cán ta có thể phần nào cảm nhận được

1.2.2.2 Con thuyền – Số phận nổi trôi và kiếp người lạc loài

Trong lĩnh vực văn hóa, người ta cho rằng con thuyền là “biểu tượng củacuộc hành trình, cuộc vượt qua do người sống hoặc người chết thực hiện ỞMélanésie,có tục lệ tôn giáo quan trọng, trong đó con thuyền được coi là để tốngtiễn những thế lực hắc ám: ma quỷ hoặc bệnh tật, thuyền thầy pháp Saman ởIndonesia dùng để bay lên không trung tìm linh hồn người mắc bệnh, thuyền thầnlinh dùng để chở người chết sang cõi bên kia Bản thân cuộc đời là một cuộc đibiển đầy nguy hiểm, từ gốc độ ấy, con thuyền là biểu tượng của sự an toàn Nógiúp con người yên ổn đi cho đến hết cuộc đời Trong đời sống tâm linh phậtgiáo Nhật Bản, thuyền chính là phương tiện để phật Amida (A-di-đà) chở chúngsinh qua biển khổ của cuộc đời Theo quan niệm Kitô giáo thì giáo hội chính làcon thuyền, để các tín đồ ngồi vào trong đó tránh các cạm bẫy của cuộc đời và

bão táp của những đam mê dục vọng” [1, tr910, 911] Như vậy, con thuyền như

là một biểu tượng văn hóa về sự chuyên chở các vong hồn người chết, đồng thờicũng mang ý nghĩa cứu rỗi linh hồn người sống

Con thuyền trong Con thuyền không bến đỗ của Tô Đồng một mặt kế thừa

những ý nghĩa của biểu tượng con thuyền trong đời sống văn hóa, nghĩa là trênphương diện nào đó nó là biểu tượng của sự an toàn và bảo vệ, mặt khác conthuyền trong tác phẩm là biểu tượng cho số phận trôi nổi, bấp bênh của conngười và kiếp người lạc loài trong xã hội đương thời

Đúng như lời nhận xét của ban giám khảo giải thưởng Man Asian: “Conthuyền không bến đỗ là câu chuyện về cuộc sống lưu lạc của nhân vật chính, làngụ ngôn chính trị, đồng thời cũng là ngụ ngôn về hành trình mà mỗi chúng tatrải qua trong đời Đó là khoảng cách giữa con thuyền khát vọng của con người

và mảnh đất cằn cỗi của những gì mà chúng ta giành được” Đúng ngày kỷ niệmliệt sĩ Đặng Thiếu Hương năm đó, ngày mà hàng năm “Bố Tôi vẫn chủ trì lễ dânghương, Tôi thay mặt toàn thể thiếu nhi đến Đình Cờ dâng hoa, trên đài truyền

thanh Mẹ Tôi đọc thơ tưởng nhớ vong linh liệt sĩ”[20, tr34] thì giờ đây tổ công

tác chính thức tuyên bố kết quả giám định: bố tôi không phải là con liệt sĩ ĐặngThiếu Hương Bi kịch của gia đình đã xảy ra trong giao diện “đã từng” và “chưatừng” là con liệt sỹ này của ông Cán

Rồi một ngày tháng chạp, đường phố rét như cắt da cắt thịt, trong khôngkhí đã thoảng mùi thơm của mỡ rán ngày giáp Tết, bà mẹ dọn nhà đi, cha conông Cán kéo nhau xuống đội tàu Hướng Dương Nếu trên mảnh đất cằn cỗi củacon người, Khố Văn Cán bị coi là “phần tử khác biệt giai cấp”, Khố Đông Lượng

bị coi là đứa con hoang Hai cha con phải chịu bao oan khuất và sự mai mỉa củangười đời, kể cả người thân yêu nhất bà Mẫn không chịu nổi sự thất thế nhụcnhã, từ một phát thanh viên sáng giá, giờ đây bà không còn đọc trên đài, chỉ cắtgiấy, chép bài cho “con Hồng” – một đồng nghiệp mà thường ngày bà vẫn nhìndưới con mắt Niềm uất hận đó được trút cả lên đầu ông Cán Bà căm giận, khinh

bỉ, hắt hủi và đặc biệt bắt ông viết kiểm điểm Đến giờ, ông phải ngồi vào bàn đốichất với bà Trốn trong nhà xí cũng bị bà cầm cán chổi thúc cho đến ra Rồi cuộcchia ly tất yếu vẫn xảy ra một khi cuộc hôn nhân khi xưa ông mê bà vì bà đẹpcòn bà mê ông vì ông “có tiền đồ” Thế nhưng đối với đội tàu Hướng Dương thìcha con Khố Đông Lượng mới thực sự được coi như những con người với tất cảgiá trị của họ

Con thuyền ở khía cạnh nào đó có thể coi là biểu tượng của sự cứu rỗi Bởi

lẽ các thuyền dân đằng sau vẻ nghèo khó và có phần nhếch nhác là những conngười nhân hậu và giàu tình người sẵn sàng mở rộng vòng tay đón cha con ôngCán Khố Văn Cán được nể trọng, người ta vẫn một điều “bí thư Khố”, hai điều

“đồng chí bí thư” Khố Đông Lượng cũng được mọi người yêu mến, gần gũi, đặcbiệt, trên tàu cậu còn có những ngày tháng tràn ngập cảm xúc với mối tình đầuđời của mình Huệ Tiên với tính cách linh hoạt và mạnh mẽ, cô như giọt nắngxuân nhảy nhót trên đoàn xà lan vốn cục mịch, khô cằn Trái tim chàng trai đang

lớn và khát khao tình cảm Khố Đông Lượng vì thế không thoát khỏi được mộttình yêu thầm lặng mà cháy bỏng.

Nhưng điều đặc biệt, dù trên đội tàu Hướng Dương cuộc sống của cha conông Cán dễ chịu hơn trên bờ là thế thì hai cha con ông vẫn luôn hướng về bờ.Khố Văn Cán thậm chí đã tự thiến để tỏ rõ lòng hối cái của mình, Lượng thì vượtqua mọi trở ngại, tìm mọi cơ hội lên bờ chỉ để tranh thủ thấy được người mìnhmong nhớ Ở đây Lượng chịu không biết bao chuyện rắc rối, nỗi bất công và tớiđâu cũng bị cái danh “thằng con hoang con lão Cán” đeo đẳng kỳ thị…

“Bố tôi” – con trai của người đã góp sinh mạng mình vào việc lát conđường dẫn tới thành công của cuộc cách mạng Bà ngã xuống, để con bà ở lạibước lên lễ đài giơ tay đón nhận thắng lợi với tất cả sự vinh quang và niềm kiêuhãnh, còn “tôi” – con trai của bố, lại là người gánh trọn nỗi đắng cay trong “cuộccách mạng tiếp theo”, khi chiếc bảng đỏ “Gia đình liệt sĩ vẻ vang” – vòng hàoquang trước cửa gia đình bị hạ xuống Cách mạng chồng lên cách mạng, cuộcđời kế tiếp cuộc đời như những giọt nước tiếp giọt nước không ngừng trôi trêncon sông Kim Tước, nơi mà cha con họ phó mặc những ngày còn lại của cuộcđời lênh đênh Đôi bờ bó chặt dòng sông, ngăn cách, giam hãm họ như nhữngsong sắt vô tình và cay nghiệt Lên bờ, họ bị hắt hủi, bị xua đuổi đến mức khôngcòn nơi neo đậu mà đành thả buông số phận đúng như tên tiếng Việt của cuốn

tiểu thuyết: Con thuyền không bến đỗ.

Tựa đề tiếng Anh của tác phẩm là ““The Boat to Redemption” có nghĩa làcon thuyền đến bờ chuộc tội, thực tế trong câu truyện “Mùa đông năm đó tôi từbiệt cuộc sống trên bờ, theo bố sống cuộc đời sông nước, tôi không ý thức đượcrằng đây là lần ra đi vĩnh viễn, lên tàu thì dễ, về bờ mới khó, đến nay tôi đã ở đội

tàu mười ba năm, chưa trở lại bờ” [20, tr69] Hai cha con mãi mãi bị dam hãm và

con thuyền của họ mãi mãi không cập bờ Bởi ngoài sự giam hãm thân xác, tácgiả đã dành nhiều trang để miêu tả tâm trạng bị giam hãm, bị hành hạ thường trực

hơn, đau đớn hơn và day dứt hơn Đó là sự giam hãm của chính những cái bóngcủa mình “Khi tàu đi, tôi cúi nhìn nước chảy bên mạn tàu, cảm thấy mình bịdòng nước ngàn năm giam hãm… tôi thắp ngọn đèn trên mũi tàu, ánh đèn vàngvọt hắt bóng tôi, cái bóng đen nhỏ mong manh tựa như một vũng nước đọng,dòng sông trôi giữa đôi bờ, còn đời tôi trôi trên một con tàu, dòng sông trôi trongđêm tối gợi cho tôi nhận ra bí ẩn của cuộc đời mình, tôi, bị chính cái bóng của

mình giam hãm trên tàu” [20, tr69].

Trong tiểu thuyết, ta chú ý tới một câu nói xuất hiện với tần số cao “lịch sử

là một câu đố”, câu nói này được ông Doãn- một người hiểu biết và thâm trầmtrực tiếp nói ra để nhận định về thân phận của ông Cán- một tấn bi kịch mang tên

“con trai liệt sĩ”, và sau đó, câu nói này được trở đi trở lại rất nhiều lần trong nỗihồi nhớ của nhân vật Khố Đông Lượng Như vậy, thực chất ý nghĩa sâu xa củacâu nói này là chính lịch sử đã mang lại cho thân phận con người một câu hỏi lớn

về bản ngã, về xuất thân và số phận mình Câu truyện mở ra với tính chất kỳ ảo

về số phận một con người- liệt sĩ Đặng Thiếu Hương Số phận ly kì của bà kéotheo số phận kịch tính của người “từng được coi” là con bà- ông Khố Văn Cán vàxoay vần tới cuộc đời của người “từng được coi” là cháu bà – Khố Đông Lượng,

để rồi kết thúc câu chuyện là câu hỏi lớn: Khố Văn Cán là ai? Khố Đông Lượng

là ai? Hay cuộc đời của cô bé Giang Huệ Tiên với một tuổi thơ mà cô từng miêu

tả là khá êm đềm, ấm áp với cha là Giang Vĩnh Sinh, mẹ là Tước Hạ Huệ Tiêncùng mẹ trong chuyến đi tìm cha trên đội tàu Hướng Dương, một lần tỉnh dậy,

mẹ cô đã mất tích không dấu vết Từ đây số phận Huệ Tiên trải qua biết baothăng trầm, biến động, để rồi về sau phải chôn vùi sự nổi tiếng của mình ở hiệucắt tóc Nhân Dân Câu truyện đóng lại vẫn là câu hỏi lớn: bà Tước Hạ là ai?Giang Huệ Tiên là ai? Những câu hỏi ẩn chứa bí mật thân phận đó của cácnhân vật sẽ mãi mãi không có lời giải đáp Số phận nhân vật hay mở rộng ra là số

phận con người trong buổi dậy sóng của thời đại sẽ vẫn là một bí mật, như conthuyền không bến neo đậu.

Cuối câu truyện Khố Đông Lượng với chiếc sào tre nhỏ bé cố chống đưachiếc sà lan sắt nặng nề ra giữa dòng sông để tránh sự truy đuổi trên bờ Câuchuyện đến đó là hết nhưng không khép được, với tấm biển cáo thị “Kể từ hômnay cấm Khố Đông Lượng của đội tàu Hướng Dương lên bờ hoạt động”[401].Chiếc sà lan số 7 bị bỏ rơi, cô đơn, không tầu dắt, dịch chuyển chậm chạp trongtình thế khẩn trương mà rồi không biết còn dạt về những bến bờ ảo vọng nàonữa Câu chuyện chẳng dừng, cứ trôi, trôi mãi mà không khuất được khỏi tầmnhìn bâng khuâng của người đọc về một số phận hay chung cho kiếp người lạcloài, trôi nổi vô định trong bối cảnh cách mạng văn hóa Trung Quốc

1.2.2.3 Tuổi thơ – Quyền sống cá nhân bị tước đoạt và lịch sử đau thương của cả dân tộc.

Nhà phê bình Vương Cương đã cho rằng tuổi thơ là một biểu tượng quen

thuộc được nhà văn sử dụng trong một số tác phẩm của anh, đặc biệt là Con thuyền không bến đỗ.

Nếu Jean Chevalier và Alain Gheerbrant trong Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới nói rằng tuổi thơ là biểu tượng của sự trong sáng, vô tội, là trạng thái

chưa hề mắc lỗi, tức cũng là trạng thái thiên đàng theo nghĩa vườn địa đàngEđen, tuổi thơ là biểu tượng của tính chất phác tự nhiên, tính hồn nhiên Trongtruyền thuyết Ấn Độ, người ta dùng biểu tượng này để chỉ trạng thái tiên quyết

cho sự tiếp nhận tri thức thì ở Con thuyền không bến đỗ, Tô Đồng đã khéo xây

dựng tuổi thơ thành một biểu tượng đầy sức gợi và mang những ý nghĩa hoàntoàn mới mẻ

Nói về tuổi thơ của nhân vật Khố Đông Lượng, không phải là không cónhững ngày tháng tươi vui, ngọt ngào khi cha cậu còn là bí thư huyện ủy, và

Lượng được đối xử như chàng công tử với những biệt đãi và sự chiều chuộng hếtmực Những kí ức tươi đẹp này còn trở về với cậu trong những hoài niệm lúc haicha con Lượng lênh đênh trên sóng nước Có những buổi được lên bờ, không kìmđược nỗi nhớ tiếc quá khứ, Lượng đã chạy về thăm lại ngôi nhà cũ một thời ấm

đã là cái gì? Khố Văn Cán là kẻ thù giai cấp rồi nhá, bây giờ hắn là con hoang,mày cũng là thằng con hoang!” Cả đám người đi đường, cả phố ai ai cũng tánthưởng một cách sung sướng Cái bánh bao bị cướp đi và để lại cho Lượng một

sự bừng ngộ đau đớn “Bố tôi không phải con bà Đặng Thiếu Hương thì chẳng làcái gì nữa”, “oan khuất của tôi bắt đầu từ oan khuất của bố” nhưng “tôi khôngbao giờ có thể nghĩ được rằng thế giới này thay đổi nhanh chóng đến thế, chỉ saumột ngày, tôi đã thành thằng con hoang”

Những tháng ngày đẹp đẽ đầu tiên của cuộc đời cũng không đủ sức nhuốmmàu tươi hồng cho tuổi thơ Lượng bởi lẽ nỗi đau, bi kịch của gia đình Khố ĐôngLượng đã trùm lên tuổi thơ cậu bé một nỗi đau dài Thế rồi, sự sụp đổ của giađình đã giúp cậu có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống những ngày cha cậu đangcòn là ngài bí thư thị ủy: tất cả chỉ là dả dối, tất cả chỉ là phù phiếm

Tuổi thơ của Lượng với bao thăng trầm, phi lý như khái quát tấn bi hài của

xã hội Trung Quốc thời bấy giờ Sự hụt hẫng, phẫn uất của Khố Đông Lượngtrước ván bài số phận như thu nhỏ lại một thời kì lịch sử đau thương của dân tộc.Thời đại cách mạng văn hóa- một giai đoạn hỗn loạn xã hội và tình trạng vôchính phủ ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa diễn ra trong 10 năm từ năm 1966-

1976, gây tác động rộng lớn và sâu sắc lên mọi mặt của cuộc sống chính trị, vănhóa, xã hội ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa Ngoài ra, cuộc cách mạng này đãlàm thay đổi quan niệm xã hội, chính trị và đạo đức của quốc gia này một cáchsâu sắc và toàn diện

1.2.2.4 Cái chết – Sự bất lực trước thực tại và sự tố cáo sâu sắc xã hội Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới thì cái chết “chỉ sự kết thúc của

một cái gì đó tích cực Với tư cách là một biểu tượng, cái chết là mặt có thể mất

đi, có thể hủy hoại sự sống Nó chỉ cái mất đi trong tiến hóa tất yếu của sự vật.Trong tranh tượng Hy Lạp cổ đại thì cái chết còn được biểu hiện bằng ngôi mộ,

hoặc một người cầm hái, hoăch một thần linh cắn chặt một con người giữa haihàm răng, hoặc mộtu quỷ thần có cánh, hoặc một kỵ mã, một bộ xương, một điệu

múa tử thần, một con rắn hoặc bất kỳ con vật dẫn linh hồn nào” [1, tr160].

Đến với Con thuyền không bến đỗ, Tô Đồng xây dựng cái chết như là biểu

tượng của sự bất lực trước thực tại, đồng thời từ đó cho thấy sức tố cáo mạnh mẽthực tại xã hội đương thời

Câu truyện bắt đầu từ cái chết của người đàn bà nắm giữ định mệnh củacha con Khố Văn Cán và Khố Đông Lượng đó là Đặng Thiếu Hương Nhân vậttôi đã thuật lại câu truyện truyền kì về bà của mình như những người vùng GiangNam vẫn tự hào kể cho nhau nghe, đó là một người đàn bà bản lĩnh và hăng háitham gia hoạt động cách mạng, nhưng rồi trong một lần thực hiện nhiêmh vụĐặng Thiếu Hương bị bắt và bị treo cổ Cái chết của liệt sĩ Đặng Thiếu Hươngđược khắc họa như hình ảnh đẹp đẽ nhất, tinh thần bước vào cái chết đúng chất

cổ điễn của những người chiến sĩ trước giờ lên giá hành hình, nghĩa là sự hiênngang, ung dung và coi cái chết nhẹ tựa lông hồng Con người khi sống đã là bậchào kiệt, nhờ cái chết bi tráng mà càng nhuốm màu sử thi, anh hùng Cuộc đờingười phụ nữ họ Đặng đó đủ làm tự hào cho người dân thị trấn, thậm chí là cholịch sử của cuộc cách mạng

Trong câu truyện, từ sau sự hy sinh oanh liệt và vẻ vang của liệt sĩ ĐặngThiếu Hương thì có khá nhiều cái chết được nhắc tới, đó có thể là một cái chếttường minh, cũng có thể là cái chết trá hình trong sự mất tích mang màu sắchuyền thoại, nhưng chúng đều có một điểm chung là những cái chết thể hiện sựphi lý và đầy sức tố cáo Đó là cái chết của ông già Tứ Phong do “Ông bị lở loét

cả mặt mũi, chân tay và toàn thân, chẳng dám gặp ai… ông bí thư sai rất nhiềuquân dân đến nhà lôi ông Tứ Phong lên máy kéo, họ nói đôi là đưa ông đi khám

bệnh, ai ngờ họ đưa ông đến bệnh viện tâm thần và nhốt lại” [20, tr29], ông Tứ

Phong đã chết trong bệnh viện tâm thần sau đó Đó là sự mất tích của mẹ bé Huệ

Tiên, một sự mất tích bí ẩn chỉ để lại một thực tại giăng đầy những buồn thương

và hoài nhớ… Trong một xã hội mà cái chết của con người trở nên hết sức phi lí

và vô nghĩa thì giá trị tồn tại của con người có phải là quá nhẹ chăng?

Tuy nhiên để nâng thành ý nghĩa biểu tượng thì ta phải đi vào lý giải cáichết của nhân vật chính của tác phẩm là Khố Văn Cán Cuộc đời ông bí thư thị

ủy đang lên ngỡ diều gặp gió thì sấm sét ở đâu ùa về, giáng không thương tiếclên số phận ông Sự phủ nhận nhân thân đã kéo theo một tấn bi kịch của cuộc đờiông, nào là chuyện “tác phong sinh hoạt”, nào là “phần tử khác biệt giai cấp”…

Để rồi ông phải rời bỏ đất liền, bước vào một sự cải tạo bị giam giữ và tự giamgiữ cho đến cuối đời trên con tàu cô độc của cuộc đời mình Thậm chí ông Cánphải tự cắt cái của quý của mình để thể hiện thành ý muốn sữa sai một cách triệtđể

Đối mặt hàng ngày trong một khoang tầu chật hẹp tối tăm, mâu thuẫn giữa haicha con Khố Văn Cán và Khố Đông Lượng ngày càng nặng nề trong một mốiquan hệ tình cảm vừa thương yêu vừa oán hận Cuối cùng, trong một tình huốngnẩy lửa, bị dồn nén, đứa con mất kiểm soát đã sỉ nhục bố, mang chuyện kín của

bố nói toẹt giữa chốn đông người “Ông tụt quần ra cho mọi người xem đi… sở dĩhôm nay tôi rơi vào hoàn cảnh như thế này là tại cái ấy của ông” Ông Cán nhụcnhã, uất ức, tìm đến lọ thuốc sâu mong trốn sự đời mà rồi vẫn “bị” cứu thoát Nhưng qua cơn hoạn nạn này, hai sinh linh nhỏ bé cô đơn trên mặt sông đó mớithật sự tìm thấy hơi ấm trong niềm xót thương và sự thông cảm của tình cốtnhục Trước sự tuyệt vọng của bố, Lượng tạm trói ông trên thuyền để quyết tâmlên bờ tìm mang lại sự công bằng cho ông.Không tìm được bí thư thị trấn, Lượngbuồn bã tìm đến mộ bà để mong có được một chút an ủi thì nơi đây đã tan hoang.Người ta đang phá đình để xây dựng bãi đỗ xe Với tất cả sức lực, chàng trai cốtha tấm bia nặng cả tạ nằm vạ vật trong đống gạch vụn về thuyền để làm vui lòng

bố Nhưng Khố Văn Cán biết đâu rằng trên bờ 13 năm trôi qua trên bờ đã có bao

đổi thay Người ta đã xác định được ông giáo Tưởng kia mới là người con đíchthực của nữ liệt sĩ Rồi cuối cùng thì phát hiện nữ liệt sĩ là người vô sinh Chính

vì thế mà bà đã phải bỏ nhà chồng ra đi để hoạt động cách mạng Tấm bia đượcLượng đưa lên thuyền, ông Cán thấy yên tâm vì từ nay mình được thờ phụng

mẹ Thế nhưng ông thình lình phát hiện hình ảnh chạm nổi phía sau vốn manghình nữ liệt sỹ khoác chiếc giỏ trong có lộ ra đầu một đứa trẻ thì nay đầu đứa trẻkhông còn nữa Ông hoảng hốt, đau đớn, tự dằn vặt cho rằng mẹ không nhậnmình nữa Sau 13 năm cải tạo ông vẫn không được mẹ tha thứ Từ nguồn gốc đến

sự tồn tại chỉ là ảo vọng, ông Cán cột mình vào tấm bia, cái bóng của cuộc đời,

để trầm mình xuống dòng sông vô tình chảy về hư vô

Cái chết của Khố Văn Cán như một sự đầu hàng vô điều kiện đối với cuộcđời Ông đã đầu hàng với cuộc sống trên bờ, với những con người lấy sự dìm đèngười khác làm niềm hạnh phúc của mình Ông đi tiếp con đường tương lai bằngthái độ sửa sai và nhiệt thành cải tạo, nhưng cuối cùng thì nỗi đau thấm sâu tronghuyết quản vẫn không tha cho ông, vẫn không ngừng dày vò người đàn ông bấthạnh Bất lực trước cuộc đời, người con liệt sĩ đã cõng trên lưng tấm bia của mẹcũng chính là cõng cả kiếp người để hoàn thành khái niệm bước đường cùng chocuộc đời mình hay thân phận của những kiếp người trong buổi loạn li

Tiến thêm bước nữa, ta thấy cái chết trong tác phẩm là biểu hiện cao nhấtcủa sự tố cáo xã hội thời bấy giờ với chủ nghĩa lý lịch và cuộc đại cách mạng vănhóa dân tộc đã đày đọa con người trong những bi kịch thể xác và tinh thần Thânphận con người trong chế độ đương thời sao bé như con ông, cái kiến Phải chăngnhư lời đương kim bí thư Triệu Xuân Đường khi đám thuyền dân đến xin gửi cô

bé Huệ Tiên lên bờ “một xẻng đất cách mạng quan trọng hơn một đứa trẻ” [20, tr185] Những người lãnh đạo mở miệng nói những lời hoa mĩ, thực chất là hoàn

toàn trống rỗng, họ chỉ lấy việc thị uy và hạch sách để thể hiện giá trị bản thân(Triệu Xuân Đường), hay mù quáng làm tay sai của chính quyền, hạch sách nhân

dân (Vương Tiểu Cải, Chốc Bảy…) Những người nắm trong tay quyền lực lạitrở thành nô lệ cho quyền lực và sử dụng nó làm phương tiện để đe nẹt đồng loại,tọa ra một thứ xã hội kì quái và đáng nguyền rủa thời đại cách mạng văn hóaTrung Quốc Mặt khác, con người sống trong thời đại này mãi mãi không thể tựthoát khỏi những năm tháng đen tối của quá khứ, của cuộc đời mình.

1.2.3 Mối quan hệ của hệ thống biểu tượng

1.2.3.1 Mối quan hệ tác động qua lại giữa các biểu tượng

Từ phân tích trên, ta thấy Con thuyền không bến đỗ của Tô Đồng đã xây

dựng hệ thống biểu tượng thật lạ và đặc biệt, bởi nó có thể là sự kế thừa một phần

ý nghĩa của các biểu tượng đã tồn tại khách quan trong đời sống văn hóa của loàingười, nó cũng có thể là sự sáng tạo độc đáo của tác giả, không trùng lặp với bất

kì ý nghĩa cố định nào trước đó Thêm nữa, những sáng tạo của tác giả đượcdùng một cách hợp lý và rất đắt trong tác phẩm

Có thể ví hệ thống biểu tượng mà ta đã nghiên cứu như trên như “điểmnhãn” của một bài thơ vậy Các biểu tượng này không tồn tại độc lập, riêng lẻ màgiữa chứng có mối quan hệ với nhau, tạo thành mọt chỉnh thể nghệ thuật có tínhphức hợp, hấp dẫn, sinh động Điều này đã tạo nêm sự nối kết giữa các biểutượng, tạo cho biểu tượng mang một nội dung hoàn chỉnh

Trong hệ thống bốn biểu tượng chúng ta vừa nghiên cứu: cái bớt, conthuyền, tuổi thơ, cái chết có mối quan hệ tác động qua lại nhằm hỗ trợ nhau thểhiện ý nghĩa biểu đạt hoàn chỉnh Chẳng hạn như ý nghĩa về biểu tượng cái bớtđược coi là yếu tố thúc đẩy những mâu thuẩn cho một câu truyện đầy tính bấtcông, ngang trái của các nhân vật chính tiếp diễn mà đến cả cái chết cũng khôngthể mang đi tấn bi kịch Biểu tượng tuổi thơ như một sự giải thích hợp lý để dẫntới bi kịch cuối cùng của Khố Văn Cán, từ một con người được trọng vọng bởi lýlịch con liệt sĩ, đến khi bị tước đoạt nhân thân kéo theo sự sụp đổ triền miên của

sự nghiệp, gia đình, rồi phải hoài nghi cả sự tồn tại của bản thân, cuối cùng phảicõng tấm bia định mệnh mà tự trẫm.

Các biểu tượng được Tô Đồng khéo cài cắm trong tác phẩm đã tạo nên thếđan bện để thêu dệt nên câu chuyện đầy cay đắng về phận người trong xã hộiđương thời

1.2.3.2 Các biểu tượng trong mối quan hệ với biểu tượng trung tâm

Trong hệ thống biểu tượng được Tô Đồng dày công xây dựng nổi lên mộtbiểu tượng trung tâm và có vai trò kết nối các biểu tượng lại với nhau, đó là biểutượng con thuyền Các nhân vật, sự kiện, chi tiết, hình ảnh được thể hiện nhằmxây dựng biểu tượng này Vì thế, có thể ví biểu tượng con thuyền là hạt nhân ở vịtrí tâm đường tròn, còn các biểu tượng khác là bán kính của đường tròn và đềuhướng về tâm Cách xây dựng hệ thống biểu tượng theo mô hình hạt nhân này đãtạo nên mạng lưới liên kết và thể hiện ý nghĩa độc đáo

Như vậy, các biểu tượng ngoài các ý nghĩa tự thân, chúng còn có sự liênkết với nhau để tạo nên một hệ thống biểu tượng, mặt khác các biểu tượng đềuhướng tới biểu tượng trung tâm là con thuyền, một con thuyền cô độc bị vứt bỏ

và lạc loài trong thời đại cách mạng văn hóa Trung Quốc

CHƯƠNG 2 VAI TRÒ CỦA KHÔNG – THỜI GIAN VÀ KẾT CẤU NGHỆ THUẬT TRONG VIỆC THỂ HIỆN THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG

Không gian và thời gian nghệ thuật “là những đơn vị định tính quan trọngcủa hình tượng nghệ thuật, đẩm bảo cho việc tiếp nhận toàn vẹn thực tại nghệ

thuật và tổ chức nên kết vấu của tác phẩm” [5, tr1695] Như vậy, không- thời

gian nghệ thuật không chỉ quan trọng đối với việc hình thành tác phẩm văn học

mà đối với một tác phẩm có chứa các biểu tượng như Con thuyền không bến đỗ

thì việc tổ chức không thời gian còn mang ý nghĩa tiên quyết đến việc thể hiệncác lớp ý nghĩa của biểu tượng

2.1 Vai trò của không gian trong việc thể hiện thế giới biểu tượng

Không gian nghệ thuật là một phạm trù thuộc thi pháp học Theo đó, nó là

“hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó.Sựmiêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn,diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính

bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó”[10, tr160] Tất nhiên với khái niệm này còn có

nhiều quan điểm khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu đồng nhất nhấn mạnhkhông gian nghệ thuật bao giờ cũng là phương tiện rõ nhất để chuyển tải hết kinhnghiệm và ý đồ của các nhà văn về con người và về cuộc đời Chính vì vậy màkhông gian nghệ thuật là hình tượng có tính chủ quan và tượng trưng

Không gian nghệ thuật thường được thể hiện trong tác phẩm văn học vớinhiều loại hình cấu trúc và các nhà văn tùy theo ý đồ sáng tác của mình mà lựa

chọn kiểu không gian sáng tác phù hợp Trong Con thuyền không bến đỗ cùng

với không gian được tả chân là không gian pha màu phi thực, không gian hồinhớ, không gian tâm trạng, đồng hiện, không gian điểm, không gian tuyến…Nhưng trong phần này, chúng tôi không có điều kiện nghiên cứu tất cả các kiểu

loại không gian mà chỉ đi sâu vào hai dạng chính đó là không gian điểm mà cụthể trong tác phẩm là không gian đất liền và kiểu không gian tuyến cụ thể làkhông gian dòng sông ở trong tác phẩm Đó là những không gian ví như là môitrường cho thế giới biểu tượng của tác phẩm được dung chứa và biểu hiện những

ý nghĩa ngụ ngôn đặc sắc

2.1.1 Không gian đất liền

Không gian đất liền là không gian ghi dấu một phần cuộc đời của Khố VănCán tuổi thơ của Khố Đông Lượng Nó chứa đựng những năm tháng tươi đẹpnhất của cuộc đời hai cha con nhưng ở đó còn là khởi đầu cho chuỗi bi kịch lớntrong cuộc đời hai cha con

Đất liền được xây dựng thàng một kiểu không gian chân thực rộng lớn Nó

đi từ khoảng trời riêng của Lượng trong ngôi nhà có bờ tường bao quanh và câytáo trước sân, dưới cây táo có một vườn hoa nhỏ, ở đó có một khóm nguyệt quý,

là tòa nhà tổng hợp nơi mà bố cậu từng “ở trên trăm người”, còn Lượng thì nhưđược coi là ông vua con, có thể đi nghênh ngang khắp tòa nhà, là trường học, làcông viên, là công trường, chờ búa và thậm chí nhà vệ sinh công cộng cũng làloại không gian được Tô Đồng sử dụng để tổ chức sự kiện Đó còn là những conđường phố nơi Lượng ngỡ ngàng giây phút không tin rằng mình bị cướp cái bánhbao ngay trên tay, và trong những cuộc rượt đuổi của bọn Lý Trang Bảy, TamBá…

Như vậy, trong “Con thuyền không bến đỗ’, Tô Đồng đã xây dựng khônggian đất liền với rất nhiều địa điểm khác nhau Và chính trong không gian này đãtạo môi trường để xây dựng các biểu tượng văn học Một môi trường có nhữngnơi trang trọng và có những nơi uế tạp Không gian đất liền tạo nên một cảnhnhốn nháo với biết bao con người và tình huống xuất hiện dở khóc dở cười Đó làcảnh những thuyền dân hiếu kì, thích thú trước cái nhà xí công cộng hiện đại hóa

“bên trong có máy hút nước, giật dây một cái nước xối sạch trơn… chỉ trong

nháy mắt đám thuyền dân đã chen nhau chạy vào”[20, tr119] để tham quan cái

nhà xí hiện đại, và cảnh những anh chàng hộ tống đoàn thuyền dân Vương TiểuCải, Chốc Năm và Trần hói tranh thủ làm công tác tuyên truyền tư tưởng cáchmạng, giáo dục đám thuyền dân về xây dựng tác phong mới về đời sống vămhóa Càng chua xót hơn cái cảnh ở công trường lao động khi các thuyền dân đếnxin gửi Huệ Tiên lên bờ, ông bí thư Triệu Xuân Đường coi “một xẻng đất cáchmạng quan trong hơn một đứa trẻ” nên đã không them ngước mắt lên nhìn dù chỉmột chút, mặc đám thuyền dân nói hết lời lẽ, lão ta còn ra hiệu cho Trương TứVượng nói những lời chua chát “mày có biết vì sao suốt đời mày không được vàođảng không? Vì óc mày là óc lợn, mày lãnh đạo đội tàu cái chó gì, một bọn lạchậu, kém giác ngộ và giáo dục! Kéo đến đây cả đống mà toàn óc lợn…” Nhữnglời nói của những bậc phụ mẫu lại như thể không phải giành để nói với conngười Rồi trong nhà tắm công cộng, nhà xí công cộng, nơi xảy ra những cuộckhoe mông, kiểm tra dấu vết cái bớt hình con cá của người dân thị trấn Tất cả đótạo nên một bức tranh đất liền dả dối, nhốn nháo và lố bịch

Không gian đất liền là cơ sở để tác giả xây dựng thế giới biểu tượng trongtác phẩm biểu tượng tuổi thơ được tác giả khéo cài cắm vào trong quá trình xâydựng không gian đất liền Đó là những ngày tháng thơ ấu còn sống trên bờ củagia đình Lượng với những kí ức buồn đau và đó cũng là không gian xảy ra nhữngxung động, đấu tranh, mâu thuẫn trong lòng anh trong những giờ phút được trở

về bờ

Tuy nhiên có thể phải chịu biết bao tủi cực ngang trái của số phận trongcõi không gian xô bồ, nơi những con người luôn mở miệng nói những câu khẩuhiệu cao siêu của cách mạng nhưng thực chất là muốn đè đầu cưỡi cổ đồng loạimới cam thì nhân vật trong câu truyện từ sâu trong lòng mình vẫn có một cáinhìn hướng về nó Bởi con người không đỉ sức chống chọi với thời đại, tâm lý nô

lệ không cho phép họ tìm kiếm giá trị tồn tại ở không gian nào khác Vì thế KhốVăn Cán cuối cùng chỉ sống một đời để cải tạo, để sửa sai và để mặt đất thừanhận, còn Khố Đông Lượng có khao khát bong hoa hướng dương Huệ Tiên đếnđâu, có âm thầm thương nhớ và hướng về Huệ Tiên thì cuối cùng cũng bị mặt đấtphủ nhận sự tồn tại, phải lênh đênh giữa song nước hư vô.

Mặt đất rộng lớn là thế, nhốn nháo nhường thế với biết bao kiểu người thìcũng không thể chấp nhận những con người nằm ngoài quy luật phát triển bìnhthường của nó

2.1.2 Không gian dòng sông

Gắn với biểu tượng trung tâm của của câu truyện là con thuyền, dòng sôngtrở thành không gian chính trong xây dựng không gian nghệ thuật của tác phẩm.Đặc biệt nó được thể hiện trên hai thủ pháp đặc sắc đó là thủ pháp tả chân và bútpháp huyền ảo

Với thủ pháp tả chân, dòng sông được miêu tả một cách chân thực, sốngđộng nhất Đó là dòng sông lúc bình minh, dòng sông lúc đêm về ngập tràn bóngtối, dòng sông mùa đông khi Lượng và bố đến với đội tàu Hướng Dương, sôngmùa thu “sông Kim Tước gió êm sóng lặng, lòng sông co lại, hai bên bờ bỗngdưng hiện ra những bãi đầm lầy mọc đầy lau lách và cỏ dạidòng sông trong mátkhi Lượng đắm mình xuống tránh cái nhìn dò xét của bố, đó là dòng sông trôimiên man giữa hai bờ, dòng sông lúc qua thị trấn Phượng Hoàng, Xưởng Dầu…

Dòng sông trong hiện thực khách quan là một không gian xuôi chảy giữađôi bờ, tạo thành những bức tranh đẹp và buồn

Đặc biệt, trong tác phẩm không gian dòng sông về đêm làm nền canhe chonhững suy tư trăn trở của nhân vật được tác giả sử dụng với tần số cao Đó làđêm đầu tiên trên tàu, Lượng “cúi nhìn nước chảy bên mạn tàu, cảm thấy mình bịdòng nước ngàn năm giam hãm” Trong một đêm giật mình tỉnh dậy sau cơn

mộng mị, Lượng thấy “sắc đêm trên sông Kim Tước ngọt ngào Dưới ánh trằnnước lăn tăn gợn sóng, tôi nhìn rõ dấu vết để lại của những cơn gió lướt trên mặtsong, một con đường nhỏ trải bằng một lớp vây bạc khi ẩn khi hiện, tôi nhìn thấyhình ảnh đảo ngược của rặng liễu ven bờ, thi thoảng có con chim đêm đậu nhầmcành giật mình vỗ cánh…”.

Ở đó, trên dòng sông lặng lờ chảy là cuộc sống của những thuyền dânchăm chỉ và hiền lành, đó cũng là không gian bó hẹp, giam hãm con thuyền cuộcđời Bởi con người muốn vươn ra ngoài xã hội rộng lớn, con người muốn trả hết

nợ cuộc đời và muốn cuộc đời công nhận Nhưng trong đêm tối, dường như sôngmuốn giam hãm cuộc đời cha con Lượng đến vô cùng

Để thể hiện ý nghĩa biểu tượng một cách nổi bật nhất, tác giả đã miêu tảkhông gian dòng sông thật sống động, tựa như một cơ thể sống Sông cựa quậy,chuyển mình Biểu hiện như đợt lũ tràn lên bờ, lũ mấy ngày không rút, đội tàuHướng Dương trở nên rất được trọng dụng để chở người và chở thành phần cáchmạng Ai nấy trên sà lan đều vui vẻ phấn khởi vì đội tàu trước nay luôn bị coithường, bị cấm đoán vì theo cấp trên là tàu Hương Dương có xuất thân khôngthống nhất, lộn xộn Nhưng được một thời gian, vui vẻ cứu chở người và củanhiệt tình thì trên lại tiếp tục cấm đội tàu Hướng Dương Mùa lụt còn kéo về cảnỗi niềm thương nhớ của Lượng và ông Cán Đó là việc trong thấy bà Kiều LệMẫn trong một đêm văn nghệ công chúng phục vụ lũ lụt Bà Mẫn hòa vào trongđám trẻ nhí nhố hát ca

Như vậy, việc tả chân không gian dòng sông đã cho thấy tính chân thực vàphù hợp về ý nghĩa của các lớp biểu tượng đã khảo sát trong tac phẩm Khônggian khắc sâu hơn thân phận con người trôi nổi không bến đỗ, khắc sâu hơn cáichết đau đớn của nhân vật Khố Văn Cán, và tố cáo xã hội mục rữa đả đẩy conngười trở về sống bấu víu vào thiên nhiên, còn cuộc sống xã hội thì từ chối conngười, một mâu thuẫn thấm thía

Bên cạnh một không gian được miêu tả chân thực nhất thì tác giả còn khéoléo lồng thêm chi tiết kì ảo làm cho dòng sông hiện lên mang sắc thái huyền thoại

và bí ẩn Đó là không gian dòng sông tồn tại trong thế giới riêng của hai cha conLượng, Dường như sông là một cơ thể sống có tiếng nói, có cảm xúc, có nghĩ suyriêng Trong phần một của câu truyện, tác giả đã giành nhiều trang để viết vềkhông gian dòng sông, trên nền cảnh đó để xây dựng biểu tượng trong tác phẩm.Chẳng hạn, dòng sông có thể là miêu tả gián tiếp, phác họa qua một số đườngnét, có thể là trực tiếp và đặc tả trong một số đoạn Thể hiện như trong chương

“dòng sông”, không gian được đặc tả tính chất thâm u, bí ẩn như chính cuộc đờibấp bênh, bất định của nhân vật chính “mặt sông tối đen, xung quanh tối đen, tôithắp ngọn đèn trên mũi tàu, ánh đèn vàng vọt hắt bóng tôi, cái bóng đen nhỏ nhoimong manh tựa như một vũng nước đọng, dòng sông trôi giữa đôi bờ còn đời tôitrôi trên một con tàu, dòng sông trong đêm tối gợi cho tôi nhận ra sự bí ẩn củacuộc đời mình…” Hay như trong chương “Tiếng sông”, không gian sông lúc nàypha màu huyền ảo, dòng sông cất lên tiếng nói như một con người, khi thì nhưtiếng huýt sáo miệng “con hoang, con hoang” đầy chế nhạo, lúc thì thầm “vàođây”, khi thì phát ra âm thanh trầm trầm oai nghiệm “xuống đây, xuống đây,xuống đây!”

Dòng sông còn sống trong giấc mơ của Lượng “tôi thấy dòng sông đôngđặc lại rồi nổi gồ lên thành đồi thành núi, tầng tầng lớp lớp chặn lối ra của tôi…các sà lan quanh co giữa các ngọn núi, tàu của tôi thì bị đội tàu vứt lạim xoaytròn trên song Kim Tước” Dòng sông bí ẩn càng tô đậm bóng dáng cô đơn lẻ loicủa con thuyền không bến đỗ, nhân vật chìm đắm trong một không gian tự vấn đểchân thành phơi bày nỗi ám ảnh day dứt về thân phận con hoang của mình, vàkhát vọng muốn giải “câu đố lịch sử” đồng thơi càng thể hiện khát vọng cháybỏng của con người muốn tìm kiếm bản ngã và khẳng định bản thân mình

Như vậy, không gian dòng sông trong tác phẩm vừa như thực, vừa như ảo,vừa tồn tại trong ý thức và cả trong vô thức Tuy là ảo nhưng cũng rất thực trongtâm trí hai cha con Bởi đối với cha con Lượng, tiếng sông thực chất là tiếng lòngcủa nhân vật, sông nói tiếng nói ẩn tang sâu kính của lòng người, những lúc lòngrối bời thì tiếng sông càng ồn ào, sông càng ồn ào con thuyền càng bấp bênh,chao đảo Để rồi cuối cùng trong những ngày tháng cuối cùng đầy tuyệt vọng củacha mình, Lượng kinh hãi khi nhận ra không phải chỉ có mình mình mới nghethấy tiếng sông, mà cha cậu cũng nghe thấy rất rõ “không biết chiều hôm đó sôngKim Tước xảy ra chuyện gì, tôi thấy chiếc sà kan sắt đang chao đảo, tính mạng

bố tôi đang chao đảo…Xuống đây, xuống đây, tính giác của tôi rất nhạy, tiếng thìthầm của dòng sông càng rõ Tôi không thể nhảy xuống để bịt miệng dòng sônglại, sông ơi, sông ơi, sao mà sông vội thế, sông đang gọi bố tôi hay gọi con cá trở

về lòng sông” [20 tr371].

Trong câu thuyện luôn có sự dịch chuyển từ không gian đất liền sangkhông gian dòng sông và ngược lại…

2.2 Vai trò của thời gian trong việc thể hiện thế giới biểu tượng

Cùng với không gian, thời gian nghệ thuật là một trong những yếu tố quantrọng của thi pháp học Thời gian nghệ thuật “là hình thức nội tại của hình tượngnghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Cũng như không gan nghệ thuật, sựmiêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhấtđịnh trong tời gian.Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian,

được biết qua thời gian trần thuật” [10, tr322] Thời gian nghệ thuật được đo

bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các hiện tượng đờisống được ý thức: sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay, mùa này, mùa khác… tạonên tính nhịp điệu của tác phẩm Như vậy thời gian nghệ thuật gắn liền với tổchức bên trong của hình tượng nghệ thuật, Khi nào ngòi bút của nghệ sĩ thiên về

miêu tả sự kiện thì thời gian trôi nhanh, khi naog dừng lại miêu tả chi tiết thì thờigian chậm lại Thời gian là chiều thứ ba của không gian trong nhân quần vũ trụ

mà con người đang tồn tại Trong thế giới nghệ thuật, thời gian nghệ thuật xuấthiện như một hệ quy chiếu có tính tiêu đề được dấu kín để miêu tả đời sống trongtác phẩm, cho thấy đặc điểm tư duy của tác giả Đối với người đọc, nó là tínhhiệu để khám phá bản chất của hình tượng Gắn với phương thức, phương tiệnthể hiện, mỗi tác phẩm văn học có kiểu thời gian nghệ thuật riêng

Đối với Con thuyền không bến đỗ Tô Đồng đã xây dựng hai kiểu thời gian

chủ đạo đó là kiểu thời gian gấp khúc và thời gian tâm lý

tả một cách chậm rãi, đi vào từng chi tiết cụ thể, từng diễn biến nhỏ của câutruyện để làm nổi bật sự đối lập giữa một bên là quá khứ hào hùng vẻ vang củangười mẹ liệt sĩ và một bên là hiện tại cuộc sống cay đắng của người con sau khi