Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)

Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở Việt Nam (LV thạc sĩ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công ở

Việt Nam

Ngành : Tài chính – Ngân hàng- Bảo hiểm

Họ và tên: Phan Thị Phương Dung

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Vũ Thị Thanh Xuân

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các đoạn trích dẫn, số liệu sử dụng, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, nguồn gốc trích dẫn rõ ràng, có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi

Hà Nội, ngày … tháng 5 năm 2017

Học viên

Phan Thị Phương Dung

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Chương trình giảng dạy sau đại học Tài chính – Ngân hàng, khoa Sau đại học, các Quý Thầy Cô giáo trường Đại học Ngoại Thương đã giúp tôi trang bị kiến thức, tạo môi trường điều kiện thuận lợi nhất trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này

Với lòng kính trọng và biết ơn, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới TS Vũ Thị Thanh Xuân đã khuyến khích, chỉ dẫn tận tình cho tôi trong suốt thời gian thực hiện công trình nghiên cứu này

Hà Nội, ngày … tháng 5 năm 2017

Học viên

Phan Thị Phương Dung

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC SƠ ĐỒ HÌNH VẼ BẢNG BIỂU

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NỢ CÔNG VÀ AN TOÀN NỢ CÔNG 7 1.1 Một số vấn đề lý luận về nợ công 7

1.1.1 Khái niệm nợ công 7

1.1.2 Phân loại nợ công 10

1.1.2.1.Căn cứ và kỳ hạn nợ 10

1.1.2.2.Theo tiêu chí nguồn gốc địa lý 10

1.1.2.3.Căn cứ vào lãi suất vay 10

1.1.2.4.Căn cứ vào đồng tiền vay 11

1.1.2.5.Ngoài ra còn có thể phân chia theo điều kiện vay nợ: 11

1.1.3 Tác động của nợ công đến kinh tế xã hội 11

1.1.3.1.Tác động tích cực 11

1.1.3.2.Tác động tiêu cực 12

1.2 An toàn nợ công 14

1.2.1 Khái niệm chung về an toàn nợ công 14

1.2.2 Lý thuyết kinh tế vĩ mô về an toàn nợ công 15

1.2.3 Đánh giá an toàn nợ công 16

1.2.3.1. Đánh giá an toàn nợ nước ngoài qua các ngưỡng của IMF, WB 16

1.2.3.2.Các tiêu chí giám sát an toàn nợ công của Việt Nam 18

1.2.3.3.Mục tiêu quản lý nợ công cụ thể 21

1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ công và an toàn nợ công 21

1.4.1 Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ công 21

1.4.1.1.Thâm hụt ngân sách 21

1.4.1.2.Lãi suất thực tế 22

1.4.1.3.Tốc độ tăng trưởng thực tế 22

1.4.1.4.Tỷ giá ngoại tệ 22

1.4.1.5.Đầu tư công 22

1.4.2 Nhân tố ảnh hưởng đến an toàn nợ công 23

1.5 An toàn và khủng hoảng nợ công của một số nước 24

1.5.1 Nhật Bản 24

1.5.2 Trung Quốc 26

1.5.3 Singapore 28

1.5.4 Hy Lạp 30

1.5.5 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 33

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NỢ CÔNG VÀ AN TOÀN NỢ CÔNG CỦA VIỆT NAM 35

2.1 Khái quát tình hình kinh tế xã hội và bộ máy quản lý nợ công của Việt Nam hiện nay 35

2.1.1 Tình hình kinh tế xã hội ở Việt Nam hiện nay 35

2.1.2 Mục tiêu, phạm vi và nguyên tắc quản lý nợ công ở Việt Nam 36

2.1.3 Tổ chức bộ máy quản lý nợ công của Việt Nam 37

2.2 Thực trạng nợ công của Việt Nam 40

2.2.1 Quy mô nợ công của Việt Nam và so sánh với các nước 40

2.2.1.1 Quy mô nợ công 40

2.2.1.2 So sánh với các nước trong khu vực 42

2.2.2 Cơ cấu nợ công ở Việt Nam 43

2.2.2.2.Tỷ lệ nợ trong nước/nợ nước ngoài trong cơ cấu nợ công 45

2.2.3 Vay và trả nợ vay 46

2.2.3.1 Vay và trả nợ vay của Chính phủ 46

2.2.3.2 Vay và trả nợ vay CPBL 47

2.2.3.3 Vay và trả nợ vay nước ngoài 48

2.3 Thực trạng kiểm soát an toàn nợ công của Việt Nam 50

2.3.1 Đánh giá an toàn nợ công theo tiêu chí giám sát nợ công của Việt Nam 50

2.3.2 Đánh giá an toàn nợ công của Việt Nam theo IMF và WB 52

2.3.2.1.Cấu trúc nợ của Việt Nam 52

2.3.2.2 Các chỉ số phản ánh nợ công nước ngoài của Việt Nam 55

2.4 Các yếu tố rủi ro ảnh hưởng đến an toàn nợ công Việt Nam 57

2.4.1 Thâm hụt ngân sách 57

2.4.2 Rủi ro lãi suất 61

2.4.3 Tăng trưởng kinh tế 62

2.4.4 Tỷ giá và rủi ro khủng hoảng tiền tệ 63

2.4.5 Hiệu quả đầu tư thấp 63

2.4.6 Nghĩa vụ nợ tiềm ẩn từ DNNN 64

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM ĐẢM BẢO AN TOÀN NỢ CÔNG CỦA VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI 66

3.1 Dự báo nợ công ở Việt Nam 66

3.1.1.Giới thiệu lý thuyết về dự báo nợ công 66

3.1.2 Dự báo an toàn nợ công của Việt Nam đến năm 2021 67

3.2 Giải pháp đảm bảo an toàn nợ công 70

3.2.1 Tăng cường kỷ luật tài khóa 70

3.2.2 Tăng trưởng kinh tế 71

3.2.3 Giảm thiểu rủi ro về lãi suất và tỷ giá 72

3.2.3.1.Phát triển thị trường nợ trong nước 72

3.2.3.2 Tăng cường dự trữ ngoại hối 73

3.2.3.3.Chính sách tỷ giá phù hợp 74

3.2.4 Duy trì giới hạn nợ công ở hiệu quả, an toàn, kiểm soát được 75

3.2.4.1 Xây dựng chiến lƣợc kế hoạch về vay nợ công hợp lý 75

3.2.4.2 Kiểm soát chặt chẽ các khoản vay về cho vay lại và các khoản vay đƣợc Chính phủ bảo lãnh 75

3.2.4.3 Đánh giá các rủi ro về an toàn nợ công thông hệ thống các chỉ tiêu giám sát nợ công 76

3.2.5 Nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay 76

3.2.6 Hạn chế nợ công tiềm ẩn từ nợ DNNN 77

3.3 Kiến nghị 78

3.3.1 Kiến nghị với Quốc hội 78

3.3.2 Kiến nghị với Chính phủ 79

3.3.2.1 Thực hiện kỷ luật tài khóa một cách rõ ràng và nghiêm ngặt 79

3.3.2.2.Thiết lập một hệ thống các chỉ tiêu về an toàn nợ 79

3.3.2.3 Thực hiện hạch toán nợ công theo chuẩn mực quốc tế 79

3.3.2.4 Cải thiện tính minh bạch trong quản lý nợ công: 80

3.3.2.5 Đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô 80

3.3.2.6 Chính phủ cần có các giải pháp cải thiện hệ số tín nhiệm quốc gia 80

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT

(Giá trị hiện tại thuần)

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 So khái niệm về nợ công theo Luật Quản lý nợ công 2009 với IMF và WB 9

Bảng 1.2 Tiêu chí đánh giá mức độ bền vững về nợ nước ngoài theo giá trị hiện tại 16

Bảng 1.3 Mục tiêu quản lý nợ công Việt Nam đến năm 2020 21

Bảng 1.4 Một số chỉ tiêu kinh tế của Nhật Bản năm 2011- 2016 24

Bảng 1.5 Nợ công của Trung Quốc giai đoạn 2005-2018 27

Bảng 1.6 Một số chỉ tiêu kinh tế của Singapore 28

Bảng 2.1 Tình hình trả nợ vay của chính phủ 46

Bảng 2.2 Vay và trả nợ vay CPBL năm 2010-2014 48

Bảng 2.3 Vay và trả nợ vay nước ngoài của quốc gia 49

Bảng 2.4 Nợ công của Việt Nam qua các tiêu chí giám sát an toàn nợ công 50

Bảng 2.5 Các chỉ tiêu về nợ công nước ngoài của Việt Nam theo đánh giá của IMF giai đoạn 2010-2015 55

Bảng 2.6 Thâm hụt ngân sách loại trừ một số khoản thu không bền vững (%) 59

Bảng 3.1 Dự báo về nợ công Việt Nam của IMF đến năm 2021 67

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Sơ đồ 2.1 Cơ cấu tổ chức quản lý nợ công tại Việt Nam 38

Sơ đồ 2.2 Mô hình cơ quan quản lý nợ tại Việt Nam 39

Biểu đồ 2.1 Nợ công của Việt Nam giai đoạn 2001 – 2016 40

Biểu đồ 2.2 Nợ công của Việt Nam theo The Economist giai đoạn 2005- 2016 41

Biểu đồ 2.3 Nợ công Việt Nam/đầu người theo The Economist giai đoạn 2005- 2016 41

Biểu đồ 2.4 Tỷ lệ nợ công của Việt Nam so với một số nước trong khu vực 43

Biểu đồ 2.5 Cơ cấu Nợ chính phủ, nợ CPBL và nợ CQĐP 44

Biểu đồ 2.6 Tỷ trọng nợ trong nước, nợ nước ngoài trong cơ cấu nợ công 45

Biểu đồ 2.7 Quy mô vay và trả nợ vay CPBL năm 2010-2014 47

Biểu đồ 2.8 Dư nợ và trả nợ vay nước ngoài của quốc gia năm 2014 49

Sơ đồ 2.3 Cấu trúc chi tiết về nợ công của Việt Nam tính theo % GDP năm 2015 54

Biểu đồ 2.9 Thâm hụt ngân sách/GDP của Việt Nam năm 2009-2015 theo BTC 57

Biểu đồ 2.10 Thâm hụt ngân sách/GDP của một số nước trong khu vực 2007-2015 58

Biểu đồ 2.11 Cơ cấu chi NSNN/ GDP năm 2009-2014 60

Biểu đồ 2.12 Cơ cấu chi NSNN năm 2014, 2015 60

Biểu đồ 2.13 Tốc độ tăng trưởng GDP năm 2005-2016 62

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Theo báo cáo của Bộ Tài chính cho biết đến cuối năm 2016 dư nợ công

khoảng 64,73% GDP, dư nợ Chính Phủ khoảng 53,62% Hai con số này đều đã tiến

đến sát ngưỡng nợ không quá 65% GDP, nợ Chính phủ không quá 54% GDP trong

Nghị quyết về kế hoạch tài chính quốc gia 5 năm giai đoạn 2016 – 2020 Tỷ lệ nợ

công tăng rất nhanh, mức tăng trung bình 5 năm qua là 18,4%, gấp 3 lần tốc độ tăng

trưởng kinh tế Còn theo đánh giá của IMF nợ công của Việt Nam dự kiến sẽ đạt

khoảng 67,5% trong năm 2021 Rủi ro về nợ bền vững đã tăng lên đặc biệt trong bối

cảnh thâm hụt ngân sách chưa được cải thiện Việc đánh giá toàn diện an toàn nợ

công và dự báo nợ công nhằm nhận diện các rủi ro và thách thức trong việc quản lý

nợ công trong tương lai và một việc làm hết sức cần thiết

Do vậy, công trình nghiên cứu này nhằm đến các mục tiêu sau đây Trước hết,

nêu ra cơ sở lý luận về nợ công và an toàn nợ công; tổng hợp xem xét nguyên nhân,

hậu quả và phản ứng chính sách của một số nước trên thế giới trước các cuộc khủng

hoảng nợ công cũng như việc điều hành nợ công an toàn của các nước điển hình từ

đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Tiếp theo, đề tài sẽ tập trung phân tích

thực trạng nợ công và đánh giá độ an toàn nợ công của Việt Nam, nghiên cứu các

yếu tố rủi ro đe dọa an toàn nợ công Thứ ba, nghiên cứu thực hiện việc dự báo nợ

công Việt Nam trong những năm tiếp theo với những kịch bản kinh tế khác nhau

Cuối cùng, nghiên cứu sẽ đưa ra một số gợi ý chính sách nhằm nâng cao tính minh

bạch, khả năng giám sát và quản lý nợ công theo hướng an toàn, bền vững trong

tương lai ở Việt Nam

Comment [D1]: Em bổ sung mục này theo

quy định luận văn của trường

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nợ công đã trở thành một trong những vấn đề quan trọng và rất phức tạp trong

nền kinh tế của mỗi quốc gia cũng như toàn cầu trong giai đoạn hiện nay Nền kinh

tế thế giới đang phải gánh chịu những món nợ khổng lồ của các chính phủ mà có

thể gây ra những tác động tiêu cực Nhiều nước có mức nợ công rất lớn đang phải

đối mặt với nhiều khó khăn trong việc cân đối tài chính và thực hiện các nghĩa vụ

trả nợ Việt Nam cũng không phải ngoại lệ với những món nợ công đang ngày càng

gia tăng Hiện nay, có nhiều mối lo ngại về nợ công của Việt Nam như cơ cấu vay

nợ, cơ chế quản lý, hiệu quả sử dụng và tích lũy trả nợ Các vấn đề của nợ công và

bản thân các mối lo ngại sẽ tạo ra những tác động tiềm tàng mà nếu không được xử

lý sẽ gây ra những hệ lụy tiêu cực

Ở Việt Nam những năm vừa qua, hàng năm, ngoài nguồn vốn NSNN phục vụ

cho đầu tư phát triển thì nguồn vốn từ vay, nợ của Chính phủ cũng không ngừng

tăng lên đáp ứng nhu cầu đầu tư ngày càng cao của xã hội nói chung và của Chính

phủ nói riêng Đây là nguồn vốn quan trọng và chiếm tỷ trọng tương đối lớn trong

tổng số vốn đầu tư hàng năm của nước ta Ngoài ra, một phần nguồn vay, nợ của

Chính phủ được sử dụng để bù đắp thâm hụt ngân sách hàng năm Vấn đề đặt ra là,

không chỉ quan tâm tới việc thu hút nguồn lực mà quan trọng hơn là phải tập trung

quản lý, sử dụng có hiệu quả nguồn vay, nợ của Chính phủ, tạo đà cho sự phát triển

kinh tế đất nước và trực tiếp hoặc gián tiếp thu hồi vốn để có nguồn thanh toán cho

các khoản nợ này Mặt khác, việc vay, nợ luôn phải đặt trong bối cảnh của sự cân

bằng và đảm bảo an ninh tài chính của quốc gia, cần phải luôn có sự đánh giá các

rủi ro phát sinh từ các khoản nợ công để có biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn các

cuộc khủng hoảng tài chính

Theo đồng hồ nợ công toàn cầu The Global Debt Clock trên trang

Economist.com, tính đến thời điểm hiện tại, nợ công Việt Nam đang là 94,85 tỷ

USD, tương đương 45,6% GDP, chia bình quân đầu người là 1.039 USD, mức gia

tăng nợ là 9,3% /năm Còn theo báo cáo của Bộ Tài chính cho biết đến cuối năm

Comment [U2]: Bổ sung mục 2 Tổng quan

tình hình nghiên cứu (các bài nghiên cứu có liên quan đến chủ đề)

Comment [U3]: Check lại con số này! Sao

lại nhỏ thế

Comment [D4]: Em đã sửa

2016 dư nợ công khoảng 64,73% GDP, dư nợ Chính Phủ khoảng 53,62% Hai con

số này đều đã tiến đến sát ngưỡng nợ không quá 65% GDP, nợ Chính phủ không quá 54% GDP trong Nghị quyết về kế hoạch tài chính quốc gia 5 năm giai đoạn

2016 – 2020 Nếu xu hướng này vẫn tiếp tục và không có các biện pháp quản lý, kiểm soát chặt chẽ, hiệu quả, thì có thể nợ công trong thời gian tới sẽ trở nên không

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Mặc dù an toàn nợ công ngày càng trở lên cấp thiết đối với các nhà hoạch định chính sách của các quốc gia nhưng vấn đề này mới chỉ được thảo luận và nghiên cứu ở nước ta trong vài năm gần đây khi mà thông tin về nợ công được công bố Đặc biệt Luật Quản lý nợ công năm 2009 ra đời có ý nghĩa rõ ràng như một bản “tuyên ngôn” của Việt Nam về sự cấp thiết trong xây dựng và thực hiện pháp luật về quản lý nợ công Từ đó cho đến nay, giới học giả mới bắt đầu có cơ hội tiếp cận với các thông tin

và số liệu về nợ công ở mức tổng thể Các nghiên cứu về nội dung này có thể kể đến: Rudiger Dornbusch, Mario Draghi (tái bản năm 1996), trong cuốn ‟Public Debt Management: Theory and History, NXB Cambridge University Press đã đề cập đến những vấn đề về các học thuyết về nợ công, nghiên cứu về lịch sử nợ công của một số nước như Mỹ, Anh , phân tích chính sách liên quan đến nợ công cũng như đưa ra các

mô hình nghiên cứu định lượng tính hiệu quả của nợ công…

Pablo D'Erasmo, Enrique G Mendoza, Jing Zhang, (2015), trong bài nghiên cứu

“What is a sustainable public debt” tạp chí The National Bureau of economic research

đã phân tích để trả lời câu hỏi về nợ công bền vững thông qua ba mô hình nghiên cứu

định lượng Các tác giả cũng áp dụng ba mô hình này để phân tích sự bền vững nợ công ở Hoa Kỳ và Châu Âu gần đây sau cuộc khủng hoảng năm 2008

Bài nghiên cứu số 28 của của Trung tâm Nghiên cứu và Chính sách (VEPR) – Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội (VEPR): “Khủng hoảng nợ công tại một số nền kinh tế trên thế giới – nguyên nhân, diễn biến, hậu quả, biện pháp khác phục và những hàm ý chính sách cho Việt Nam”, tác giả Vũ Minh Long đã tổng hợp lý thuyết cũng những diễn biến và phản ứng chính sách thực tế từ các cuộc khủng hoảng nợ lớn nhất trong lịch sử cũng như cuộc khủng hoảng nợ công Châu

Âu gần đây nhằm đưa ra một cái nhìn toàn cảnh về khủng hoảng nợ công Bên cạnh việc phân tích thực trạng, đánh giá về tình hình cũng như rủi ro nợ công của Việt Nam bài nghiên cứu đưa ra một số gợi ý chính sách giúp cải thiện tình hình nợ công nhằm trách khủng hoảng nợ công mà Việt Nam có thể gặp phải trong thời gian sắp tới

Bài thảo luận chính sách CS10 của VEPR: “Những đặc điểm của Nợ công Việt Nam”, các tác giả đã tổng hợp lý thuyết về nợ công cũng như phân tích các điểm khác biệt trong thống kê về nợ công của Việt Nam so với thông lệ quốc tế, phân tích các đặc điểm của nợ công Việt Nam nhằm đưa ra những tổng kết về bản chất tác động tiêu cực của nợ công Từ những phân tích đó đưa ra các đề xuất về chính sách nhằm duy trì nợ công ở ngưỡng cho phép để ngăn chặn cuộc khủng hoảng nợ có thể xẩy ra trong tương lai

Báo cáo nghiên cứu RS – 05 của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và UNDP tại Việt Nam: “Nợ công và tính bền vững ở Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và tương lai”, Phạm Thế Anh và các cộng sự đã tổng hợp xem xét nguyên nhân, hậu quả và phản ứng chính sách của Chính phủ các nước trên thế giới trước các khủng hoảng nợ công, tập trung phân tích những tác động tiêu cực làm nợ công tăng nhanh của các biến số vĩ mô quan trọng như thâm hụt tài khóa, tăng trưởng kinh tế, lạm phát, lãi suất, tỉ giá, thâm hụt thương mại…Từ đó đánh giá rủi ro và tính bền vững để nhận diện nguy cơ xảy ra khủng hoảng của nợ công Việt Nam hiện nay Bài nghiên cứu cũng đưa ra một số gợi ý chính sách nhằm nâng cao tính minh bạch, khả năng giám sát và quản lý nợ công theo hướng bền vững trong tương lai ở Việt Nam

Bài nghiên cứu “Tương lai nợ công của Việt Nam: Xu hướng và thử thách”, tác giả Đỗ Thiên Anh Tuấn, trường Đại học Fulbright đã phân tích thực trạng nợ công Việt Nam và đưa ra dự báo về tương lai nợ công của Việt Nam với các kịch bản kinh tế vĩ mô Trên cơ sở phân tích và dự báo đó, tác giả cũng chỉ ra các thách thức trong dài hạn đối với nợ công của Việt Nam

Tuy nhiên ở Việt Nam chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách

hệ thống và toàn diện về thực trạng an toàn nợ công, dự báo mức nợ công trong thời gian tới và đề xuất các biện pháp khắc phục khi khủng hoảng nợ công xảy ra Một số công trình nghiên cứu khoa học và một số tài liệu tham khảo chuyền tải được những vấn đề về học thuật và thực tiễn liên quan đến nợ công, mức an toàn nợ công nhưng còn rời rạc chưa nhất quán Nhưng với tình hình nợ công đang gia tăng nhanh như hiện nay đòi hỏi phải có cách đánh giá hợp lý, cơ chế quản lý phù hợp, dự báo và giải pháp đúng đắn để nợ công của Việt Nam không nằm ngoài kiểm soát và xảy ra khủng hoảng Chính vì vậy, đề tài: “Nghiên cứu nợ công và an toàn nợ công của Việt Nam” được phát triển nhằm bổ sung cho các phần nghiên cứu trước cũng như cung cấp cho mọi người một cách nhìn nhận khác về toàn cảnh an toàn nợ công của

Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tình hình nợ công,

an toàn nợ công và đánh giá xu hướng nợ công trong thời gian tới, luận văn đề xuất các phương hướng và kiến nghị các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và

đảm bảo an toàn nợ công của Việt Nam trong thời gian tới, cụ thể:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về nợ công và an toàn nợ công

- Phân tích, đánh giá tình hình nợ công ở Việt Nam từ đó đánh giá thực trạng

về an toàn nợ công của Việt Nam

- Dự báo xu hướng an toàn nợ công của Việt Nam trong những năm tới

- Đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm thực hiện mục tiêu quản lý nợ công hiệu quả nói chung và đảm bảo toàn nợ công của Việt Nam nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu về nợ công và an toàn

nợ công

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu về nợ công và thực trạng an

toàn nợ công của Việt Nam trong giai đoạn từ 2010 – 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu đề tài đã sử dụng phương pháp nghiên

cứu sau đây

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý thuyết, bao gồm:

+ Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Phân tích và tổng hợp các

nguồn tài liệu bao gồm các tạp chí và báo cáo khoa học, tác phẩm khoa học, tài liệu

lưu trữ thông tin đại chúng về chủ để nợ công và an toàn nợ công

+ Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết: Thực hiện phương pháp

sắp xếp các tài liệu khoa học thành hệ thống logic chặt chẽ theo từng mặt, từng vấn

đề, từ đó hệ thống hóa các văn bản pháp lý về lĩnh vực nợ công và đối chiếu với

thực tiễn áp dụng

+ Phương pháp nghiên cứu lịch sử: được sử dụng để phân tích các tài liệu lý

thuyết đã có nhằm phát hiện xu hướng từ đó xây dựng tổng quan về nợ công nói

chung và của Việt Nam nói riêng

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn, cụ thể:

Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm: nghiên cứu, phân tích và

tổng kết những kinh nghiệm của các nước trong điều hành nợ công từ đó đưa ra các

bài học kinh nghiệm ứng dụng cho Việt Nam

- Nhóm các phương pháp toán học, như phương pháp thống kê, so sánh: Xử

lý các thông tin định lượng và được trình bày dưới dạng các bảng số liệu, biểu đồ,

đồ thị trên cơ sở các nguồn thông tin rời rạc thu được từ những tài liệu nghiên cứu

trước đây, các báo cáo về tình hình nợ công từ các phương pháp nghiên cứu khác

nhau Đổng thời xem xét phân tích chỉ tiêu bằng cách so sánh với một chỉ tiêu cơ sở

Comment [U5]: Viết cụ thể hơn việc ứng

dụng của các pp này trong bài, không chỉ thuần túy nêu

Comment [D6]: EM đã sửa lại các phương

pháp nghiên cứu theo nội dung bài giảng môn học Phương pháp nghiên cứu

như kế hoạch, số năm trước, chỉ tiêu đề ra làm cho các kết quả nghiên cứu trở nên chính xác, đảm bảo độ tin cậy

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục chữ viết tắt, mục lục và các phụ lục, nội dung chính của luận văn được thể hiện ở ba chương sau đây:

Chương 1: Lý luận chung về nợ công và an toàn nợ công

Chương 2: Thực trạng nợ công và an toàn nợ công của Việt Nam

Chương 3: Một số giải pháp nhằm đảm bảo an toàn nợ công của Việt Nam trong thời gian tới

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NỢ CÔNG VÀ AN TOÀN NỢ CÔNG

1.1 Một số vấn đề lý luận về nợ công

1.1.1 Khái niệm nợ công

Khái niệm nợ công, cho đến nay vẫn còn là một chủ đề gây nhiều tranh cãi,

bởi khái niệm nợ công không chỉ mang tính học thuật, mà còn chứa đựng cả ý đồ

chính trị- kinh tế của những người sử dụng nó Sự khác biệt giữa các định nghĩa và

nợ công chủ yếu xoay quanh hai khía cạnh có mối liên hệ mật thiết với nhau: chủ

thể vay nợ và trách nhiệm trả nợ Việc thống nhất đưa ra một khái niệm chuẩn về nợ

công còn tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu của từng tổ chức cũng như thực tiễn

hoạt động quản lý nợ công của mỗi quốc gia Có thể kể đến một số khái niệm về nợ

công được đưa ra bởi các tổ chức như sau

- Theo quan điểm của WB (WB 2000, tr.6-14) „„Nợ công là toàn bộ những

khoản nợ của Chính phủ và những khoản nợ được Chính phủ bảo lãnh ‟‟, trong đó:

+ Nợ của Chính phủ là toàn bộ các khoản nợ trong nước và nước ngoài của

Chính phủ và các đại lý của Chính phủ, các tỉnh, thành phố hoặc các tổ chức chính

trị trực thuộc Chính phủ và các đại lý của các tổ chức này, các DNNN

+ Nợ của Chính phủ bảo lãnh là toàn bộ nghĩa vụ trả nợ đối với những khoản

nợ trong nước và nước ngoài của khu vực tư nhân do Chính phủ bảo lãnh

- Theo quan điểm của IMF (IMF 2013, tr7-13), „„Nợ công được bao gồm nợ

của khu vực tài chính công và nợ khu vực phi tài chính công‟‟, trong đó:

+ Nợ của khu vực tài chính công gồm: Nợ của các tổ chức tiền tệ (NHTW, các

tổ chức tín dụng Nhà nước) và nợ của các tổ chức phi tiền tệ (các tổ chức tín dụng

không cho vay mà chỉ có chức năng hỗ trợ phát triển)

+ Nợ của các tổ chức phi tài chính công như: Nợ của Chính phủ, tỉnh, thành

phố, tổ chức chính quyền địa phương, các doanh nghiệp phi tài chính Nhà nước

Theo hai tổ chức trên (WB và IMF) thì nợ công theo nghĩa rộng là nghĩa vụ nợ

của khu vực công, bao gồm các nghĩa vụ nợ của chính phủ trung ương, các cấp

chính quyền địa phương, ngân hàng trung ương và các tổ chức độc lập (nguồn vốn

Comment [U7]: Bổ sung nguồn trích dẫn Comment [D8]: Em đã bổ sung

Comment [U9]: Các mục khác nhau thì cần

format khác nhau

Comment [U10]: Cụ thể lấy từ nguồn nào Comment [D11]: Em đã bổ sung dẫn chiếu

cụ thể

hoạt động do NSNN quyết định hay trên 50% vốn thuộc sở hữu nhà nước, và trong trường hợp vỡ nợ nhà nước phải trả nợ thay) Còn theo nghĩa hẹp, nợ công bao gồm nghĩa vụ nợ của chính phủ trung ương, các cấp chính quyền địa phương và nợ của các tổ chức độc lập được chính phủ bảo lãnh thanh toán Quan điểm của hai tổ chức này có sự tương đồng quan điểm về nợ công và xác định phạm vi nợ công là tương đối rộng bao gồm cả nợ của DNNN và nợ của NHTW…

Tại hầu hết các nước trên thế giới, Luật Quản lý nợ công đều xác định nợ công gồm nợ của chính phủ và nợ được chính phủ bảo lãnh Một số nước, nợ công còn bao gồm nợ của chính quyền địa phương (Đài Loan, Bungari, Rumani…), nợ của doanh nghiệp nhà nước phi lợi nhuận (Thái Lan, Macedonia…)

- Ở Việt Nam, Luật Quản lý nợ công năm 2009 quy định, nợ công bao gồm nợ chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương, trong đó: + Nợ chính phủ là khoản nợ phát sinh từ các khoản vay trong nước, nước ngoài, được ký kết, phát hành nhân danh Nhà nước, nhân danh Chính phủ hoặc các khoản vay khác do Bộ Tài chính ký kết, phát hành, uỷ quyền phát hành theo quy định của pháp luật Nợ chính phủ không bao gồm khoản nợ do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành nhằm thực hiện chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ + Nợ được Chính phủ bảo lãnh là khoản nợ của doanh nghiệp, tổ chức tài chính, tín dụng vay trong nước, nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh Nợ chính quyền địa phương là khoản nợ do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ký kết, phát hành hoặc uỷ quyền phát hành

Theo Luật quản lý nợ công của Việt Nam phạm vi nợ công của nước ta hiện nay hẹp hơn so với các tổ chức quốc tế Nợ công không bao gồm (i) nợ của NHNN, DNNN tài chính và phi tài chính và (iii) nợ của tổ chức bảo hiểm va an sinh xã hội Theo Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2010): Riêng các khoản nợ của NHNN không được tính vào nợ công là hợp lý, bởi lẽ theo quy định của Quốc hội (2010), NHNN không có chức năng thực hiện các khoản vay thay Chính phủ và các khoản vay nợ khác có bản chất là nợ công; các khoản vay do phát hành tính phiếu NHNN

chỉ là công cụ của chính sách tiền tệ vì mục tiêu điều tiết khối lượng tiền trên thị

trường không phải để chi tiêu, không có rủi ro thanh toán vỡ nợ

Chính vì vậy các số liệu thống kê về nợ công do chính phủ Việt Nam công bố

thường có sự khác biệt so với số liệu thống kê của các tổ chức quốc tế Theo quan

niệm về nợ công của Việt Nam trước mắt phù hợp với hoàn cảnh lịch sử của đất

nước nhưng khi Việt Nam tham gia vào các hoạt động kinh tế trong thế giới hội

nhập, khái niệm nợ công của Việt Nam hiện nay rất khó để đưa ra so sánh và đánh

giá với quốc tế

Bảng 1.1 So khái niệm về nợ công theo Luật Quản lý nợ công 2009 với IMF và WB

5 Nợ của các tổ chức công nhận tiền

6 Nợ doanh nghiệp công phi tài chính Không Có Có với điều kiện

Nguồn: Tổng hợp từ WB (2000), IMF (2013) và Luật quản lý nợ công 2009

Ghi chú: Có với điều kiện:

- Nợ của các tổ chức công tự chủ được tính vào nợ công

- Ngân sách của tổ chức là do Chính phủ phê duyệt;

- Chính phủ sở hữu hơn 50% hoặc hơn 50% thành viên ban giám đốc là đại

diện cả chính phủ ;

- Trong trường hợp không trả được nợ, chính phủ phải có trách nhiệm với

khoản nợ của doanh nghiệp

Comment [U12]: Format bảng, nguồn? Comment [D13]: Em đã chỉnh lại

1.1.2 Phân loại nợ công

Xuất phát từ những tiêu thức khác nhau, nợ công được chia thành nhiều loại khác nhau nhằm thuận tiện cho việc nghiên cứu, đánh giá cũng như quản lý nợ công Phân loại nợ công có thể xuất phát từ một số tiêu thức sau:

1.1.2.1 Căn cứ và kỳ hạn nợ

- Nợ ngắn hạn: Là những khoản nợ có thời hạn 1 năm hoặc ngắn hơn Thời hạn nợ được xác định trên cơ sở thời hạn nợ ban đầu hoặc trên thời hạn nợ còn lại Khoản nợ này chủ yếu để đáp ứng nhu cầu bù đắp thiếu hụt Ngân sách tạm thời

- Nợ trung hạn và dài hạn: Là những khoản nợ thời hạn thanh toán từ 1 năm trở lên Khoản nợ này nhằm phục vụ nhu cầu đầu tư phát triển kinh tế

Ý nghĩa của cách phân loại này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý khả năng thanh toán các khoản vay nhằm xác định thời điểm phải thanh toán gốc và lãi trong tương lai để đưa ra các giải pháp bố trí trả nợ phù hợp

1.1.2.2 Theo tiêu chí nguồn gốc địa lý

- Nợ trong nước là nợ công mà bên cho vay là cá nhân, tổ chức Việt Nam

- Nợ nước ngoài là nợ công mà bên cho vay là Chính phủ nước ngoài, vùng lãnh thổ, tổ chức tài chính quốc tế, tổ chức và cá nhân nước ngoài Như vậy, theo pháp luật Việt Nam, nợ nước ngoài không được hiểu là nợ mà bên cho vay là nước ngoài, mà là toàn bộ các khoản nợ công không phải là nợ trong nước

Việc phân loại này về mặt thông tin sẽ giúp xác định chính xác hơn tình hình cán cân thanh toán quốc tế Và ở một số khía cạnh, việc quản lý nợ nước ngoài còn nhằm đảm bảo an ninh tiền tệ của Nhà nước Việt Nam, vì các khoản vay nước ngoài chủ yếu bằng ngoại tệ tự do chuyển đổi hoặc các phương tiện thanh toán quốc tế khác

1.1.2.3 Căn cứ vào lãi suất vay

- Nợ có lãi suất cố định: Là những khoản nợ mà chi phí về tiền lãi là không liên kết với các chỉ số tham chiếu, không bị phụ thuộc vào sự biến động của thị trường

- Nợ có lãi suất thả nổi: Là những khoản vay mà chi phí về tiền lãi của nó kết nối với một chỉ số tham chiếu ví dụ như LIBOR (lãi suất liên ngân hàng của thị trường Luân Đôn), thường thay đổi theo thời gian do sự thay đổi của các điều kiện thị trường

Ý nghĩa của cách phân loại này sẽ giúp cho các nhà quản lý nợ điều hành danh mục nợ dựa trên các dự báo về biến động lãi suất Qua đó quản lý rủi ro lãi suất đối với các khoản nợ có lãi suất thả nổi và các khoản nợ có lãi suất cố định khi có sự biến động lãi suất và khi phát hành khoản nợ mới

1.1.2.4 Căn cứ vào đồng tiền vay

- Nợ bằng đồng nội tệ: Là những khoản nợ được vay bằng chính đồng nội tệ của quốc gia đó

- Nợ bằng đồng ngoại tệ: Là những khoản nợ được vay bằng các đồng ngoại

tệ, có thể vay từ các chủ thể trong nước hoặc nước ngoài

Việc phân loại này giúp cho các nhà quản lý nợ cân đối và bố trí nguồn vốn thanh toán trả nợ phù hợp xác định và phòng ngừa rủi ro khi có biến động tỷ giá hối đoái

1.1.2.5 Ngoài ra còn có thể phân chia theo điều kiện vay nợ:

Vay ưu đãi và vay không ưu đãi: Vay ưu đãi là khoản vay trong đó yếu tố viện trợ từ 25% trở lên; yếu tố viện trợ của một khoản vay là giá trị cam kết của nó trừ đi giá trị dịch vụ nợ phải thanh toán theo hợp đồng (tính bằng giá trị hiện tại với suất chiết khấu theo thống lệ là 10%) và ngược lại là khoản vay không ưu đãi

1.1.3 Tác động của nợ công đến kinh tế xã hội

1.1.3.1 Tác động tích cực

Nợ công đáp ứng nhu cầu vốn đầu tư đảm bảo an sinh xã hội: Trước yêu cầu đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế - xã hội, nhu cầu đầu tư vốn là rất cần thiết, đặc biệt với các nước đang phát triển, trong khi nguồn vốn của khu vực tư nhân và dân cư thường phân tán và phụ thuộc vào thu nhập cũng như chi tiêu của các hộ gia đình Hơn nữa, đầu tư vào các dự án kết cấu hạ tầng kinh tế, an ninh quốc phòng, an sinh xã hội… đòi hỏi lượng vốn lớn và cần có sự tham gia của khu vực công Chính

vì vậy, chính phủ các nước cần huy động nguồn lực lớn để đầu tư phát triển kinh tế Những khoản vay của chính phủ đã tạo thêm nguồn lực cần thiết để thúc đẩy sản xuất trong nước và tạo điều kiện thúc đẩy sự phát triển của các thành phần kinh tế; đồng thời, thực hiện các chương trình phúc lợi lớn của Nhà nước

Nợ công góp phần huy động vốn cho bù đắp bội chi Ngân sách Nhà nước: Thông qua vay nợ tạo ra công cụ để điều hòa CSTT và điều tiết thị trường tài chính: chính phủ các nước sử dụng nhiều hình thức vay mượn khác nhau, trong đó việc phát hành TPCP đã góp phần quan trọng tạo thêm công cụ để ổn định và điều hòa lưu thông tiền tệ Cụ thể, đối với NHTW là người tổ chức và điều hành CSTT

sẽ sử dụng việc mua bán TPCP trên thị trường để điều tiết lượng tiền cung ứng thông qua nghiệp vụ thị trường mở Qua đó, tạo tính thanh khoản cho TPCP cũng như hỗ trợ thanh khoản cho các NHTM; đồng thời, các NHTM sử dụng việc mua bán TPCP để giải quyết tình trạng thừa hoặc thiếu vốn trong thanh toán cũng tạo thêm tính thanh khoản cho TPCP Bên cạnh đó, thị trường trái phiếu cũng làm nơi tạo ra mức lãi suất dài hạn chuẩn cho thị trường tài chính góp phần giúp Nhà nước điều tiết tốt hơn đối với thị trường này, trong đó giúp cho các chủ thể có mức lãi suất tham chiếu chuẩn khi thực hiện đầu tư trên thị trường

Góp phần tích cực thúc đấy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế: Đối với những khoản nợ nước ngoài sẽ tạo điều kiện cho các quốc gia vay nợ tiếp cận được nguồn vốn bên ngoài mà không làm giảm đầu tư hay tiêu dùng trong nước Hơn nữa, khi tiếp cận với nguồn vốn bên ngoài đòi hỏi sự nỗ lực mạnh mẽ việc cải cách trong tương lai về thể chế, môi trường kinh doanh, cơ sở hạ tầng… của các nước vay nợ Ngoài ra, các nước vay nợ có thể tiệm cận đối với máy móc, thiết bị, chuyển giao công nghệ và các kỹ năng quản lý mới Điều này tạo điều kiện thuận lợi và cơ hội nhiều hơn để hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới

1.1.3.2 Tác động tiêu cực

Tác động đến sự tăng trưởng kinh tế và ổn định môi trường kinh tế vĩ mô: Trong trường hợp thâm hụt NSNN được tài trợ bằng nguồn vốn vay trong nước sẽ đẩy mặt bằng lãi suất lên cao, kết quả làm tăng chi phí đầu tư, giảm nhu cầu đầu tư

của nền kinh tế và có thể dẫn đến „„hiệu ứng thoái lui đâu từ ‟‟ Trong trường hợp thâm hụt NSNN được tài trợ bằng nguồn vay nước ngoài, tác động thoái lui đầu tư

có thể được hạn chế do giảm căng thẳng về lãi suất Tuy nhiên, vay nước ngoài lại

có thể gây ra sự bất ổn tỷ giá, từ đó, khiến cho hoạt động đầu tư bị sụt giảm, điều này tác động làm suy giảm kinh tế cùng vơi sự gia tăng lãi suất trong nước Bên cạnh đó, những hậu quả về kinh tế cùng với việc lệ thuộc quá nhiều vào các khoản

nợ nước ngoài cũng sẽ làm giảm vị thế chính trị quốc gia Mặt khác, khi nợ công lên cao phải chịu áp lực to lớn từ phía các chủ nợ và các tổ chức tài chính quốc tế cũng như sức ép về thắt chặt chi tiêu, tăng thuế khóa, giảm trợ cấp xã hội và đi xa hơn nữa là những yêu cầu về cải cách thể chế, thay đổi bộ máy quản lý, thay đổi các định hướng kinh tế… từ đó ảnh hưởng đến ổn định môi trường kinh tế vĩ mô (Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế trung ương 2012, tr.3-6)

Nợ công tác động làm tăng lãi suất làm tạo áp lực gây ra lạm phát: Khi chính phủ vay từ công chúng thông qua phát hành công cụ nợ sẽ có xu hướng đẩy mặt bằng lãi suất tăng lên do cầu về vốn của chính phủ trên thị trường tăng lên với cung

về vốn không thay đổi Gia tăng lãi suất sẽ gây áp lực cho chính sách tiền tệ mở rộng và trong ngắn hạn, lãi suất danh nghĩa không tăng mạnh, thậm trí có thể giảm, nhưng trong dài hạn cả lạm phát và lãi suất danh nghĩa cũng tăng theo cùng với sự gia tăng cung tiền Hơn nữa, nếu chính được mở rộng để tài trợ cho các khoản chi tiêu tất yếu là lạm phát xảy ra

Nợ công tác động đến tỷ giả và thâm hụt thương mại: Trong ngắn hạn, khi vay

nợ nước ngoài khiến dòng ngoại tệ chảy vào trong nước sẽ gây sức ép lên cân đối ngoại tệ đó là có thể gây tăng giá đồng nội tệ Khi nội tệ tăng giá so với đồng ngoại

tệ sẽ khuyến khích nhập khẩu và có nguy cơ làm giảm xuất khẩu ròng Điều này khiến cho tình trạng nhập siêu ngày càng gia tăng và đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới thâm hụt thương mại tăng mạnh Trong trung và dài hạn, việc chính phủ phải cân đối nguồn ngoại tệ trả nợ gốc và lãi sẽ đẩy nhu cầu ngoại tệ tăng cao Do đó, tỷ giá có tăng cao sẽ làm chi phí thanh toán nợ trở nên đắt đỏ hơn, càng làm tăng nguy cơ vỡ nợ nếu như quy mô nợ vượt quá sức chịu đựng của NSNN

Việc tăng chi tiêu chính phủ dẫn tới thâm hụt NSNN, nợ công tăng và nhập siêu cùng một lúc được coi là tình trạng „„thâm hụt kép‟‟

Nợ công quá lớn tiềm ẩn gây ra cuộc khủng hoảng nợ: Khi nợ công quá cao tức là chính phủ đi vay nhiều hơn khiến mặt bằng lãi suất có xu hướng tăng lên cùng với lạm phát cao, điều này khiến cho đồng nội tệ tăng giá dẫn đến nhập siêu tăng Tuy nhiên, lạm phát cao lại khiến cho đồng nội tệ mất giá, trong chế độ tỷ giá hối đoái cố định, nguy cơ bị mất giá của đồng nội tệ dẫn tới dự trữ ngoại tệ trong nước giảm mạnh Với tình trạng này cứ tiếp diễn lâu dài, khi nguồn dự trữ ngoại tệ cạn kiệt, buộc chính phủ phải phá giá tiền tệ hay nói cách khác đây chính là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng tiền tệ

Tạo gánh nặng nợ công lên thế hệ tương lai: Có thể nhận thấy rằng, các khoản

nợ công, đặc biệt là nợ nước ngoài được sử dụng để tài trợ cho chi tiêu hiện tại nhưng chắc chắn thế hệ tương lai sẽ phải chi trả vì mức độ tiêu dùng của họ bị giảm bằng khoản tiền vay cộng với lãi tích lũy Sự sụt giảm thu nhập nguyên nhân là do thế hệ tương lai buộc phải đóng thuế cao hơn để trả lãi cho các khoản nợ và giảm trợ cấp của chính phủ Thế hệ tương lai cũng phải chịu đựng sự sụt giảm về chất lượng cuộc sống do những hệ quả của nợ công gây ra như lãi suất tăng, đầu tư tư nhân giảm, tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm, cơ hội việc làm cũng như thu nhập của dân cư giảm

1.2 An toàn nợ công

1.2.1 Khái niệm chung về an toàn nợ công

Khái niệm về an toàn của việc vay nợ công hay tính bền vững của nợ công được Cơ quan Phát triển Quốc tế (IDA) (thuộc Ngân hàng Thế giới) và Quỹ tiền tệ Quốc tế sử dụng là „„Tính bền vững nợ là khái niệm dùng để chỉ trạng thái nợ của một quốc gia tại đó nước vay nợ có khả năng đáp ứng các nghĩa vụ trả nợ - cả vốn gốc lẫn lãi – một cách đầy đủ, không phải nhờ đến biện pháp miễn giảm hoặc cơ cấu lại nợ nào, cũng như không bị tình trạng tích tụ các khoản nợ chậm trả, đồng thời vẫn cho phép nền kinh tế đạt một tỷ lệ tăng trưởng chấp nhận được‟‟

Mặt khác cũng có thể hiểu khái niệm an toàn nợ công thông qua định nghĩa về

khủng hoảng nợ công Theo định nghĩa của Manasse, Roubini và Schimmelpfennig

(2003): “Một quốc gia được cho là khủng hoảng về nợ công nếu bị Standard &

Poor‟s xếp hạng là vỡ nợ, hoặc được nhận một khoản vay không ưu đãi lớn của

IMF”

Mở rộng ra, khái niệm an toàn nợ công có thể hiểu là việc vay nợ công vẫn

được quốc gia đảm bảo trả nợ gốc và lãi theo định kỳ như trong cam kết hợp đồng

vay trả và việc trả nợ nằm trong tầm kiểm soát chi trả của một quốc gia

1.2.2 Lý thuyết kinh tế vĩ mô về an toàn nợ công

Xuất phát từ cân bằng ngân sách của chính phủ, cụ thể chi tiêu của chính phủ

cộng với chi phí trả nợ hiện tại bằng doanh thu thuế hiện tại cộng với nợ mới phát

hành Được thể hiện qua công thức: G t +(1+ i t ) B t-1 = T t + B t, (*) , trong đó:

(1) t: giai đoạn t; (2) Gt: chi tiêu của chính phủ ; (3) it: lãi suất trái phiếu chính

phủ; (4) Tt: Thu ngân sách; (5) Bt: phát hành nợ của chính phủ

Chia cả 2 vế của phương trình (*) cho GDP và biến đổi, ta có phương trình

dt +

b t -1 =b t (**) , trong đó: dt = gt - tt

dt: tỷ lệ thâm hụt ngân sách cơ bản trên GDP

gt: Tỷ lệ chi tiêu chính phủ trên GDP

tt: Tỷ lệ thu thuế trên GDP

it: lãi suất trái phiếu chính phủ

bt-1, bt:: Tỷ lệ nợ cũ và nợ mới phát hành trên GDP

yt: Tốc độ tăng trưởng GDP

Phương trình (**) cho thấy yêu cầu về ràng buộc về nợ an toàn để đảm bảo

đẳng thức của phương trình cân bằng ngân sách cơ bản luôn xẩy ra Đó là giá trị

hiện tại của thặng dư ngân sách phải lớn hơn hoặc bằng giá trị hiện tại của khoản nợ

công ban đầu thì nợ Nghĩa là nếu ngân sách đang thâm hụt và nợ công là một số

dương thì ngân sách tương lai buộc phải thặng dư mới đảm bảo an toàn nợ công

Comment [U14]: Cái này đâu co thể hiện

được tính an toàn

Comment [D15]: Em đã viết lại để kết luận

về an toàn ở cuối mục này

Tuy nhiên, yêu cầu này khá lỏng lẻo Bởi lý thuyết đưa ra nợ công sẽ bền vững miễn là tốc độ tăng nợ công nhỏ hơn lãi suất thực của khoản nợ công mới tăng thêm này Mà trên thực tế có những trường hợp cam kết thặng dư ngân sách tương lai thiếu tin cậy (ví dụ giảm chi) và không hiệu quả (ví dụ tăng thu) (Vũ Thành Tự Anh, 2012, tr.3)

1.2.3 Đánh giá an toàn nợ công

1.2.3.1 Đánh giá an toàn nợ nước ngoài qua các ngưỡng của IMF, WB

Theo WB và IMF trong khuôn khổ toàn diện đánh giá bền vững nợ (Debt Sustainability Analysis Framework - DSF) của các nước thu nhập thấp, tháng 4 năm

2005 có đưa ra tiêu chí đánh giá an toàn nợ công đối với các quốc gia có thu nhập thấp dựa vào Nghĩa vụ nợ (Debt service) và Khối lượng nợ (Debt stock) Khối lượng

nợ có thể được đo lường bằng giá trị danh nghĩa hoặc giá trị hiện tại của nợ Theo hướng dẫn thì không có hạn mức an toàn chung cho các nước với điều kiện kinh tế,

xã hội, chính trị khác nhau Các tiêu chí đánh giá mức độ an toàn của nợ công phụ thuộc vào chất lượng thể chế và năng lực chính sách của mỗi nước Nợ công được phân loại theo ba nhóm, những nước có chất lượng thể chế và chính sách tốt có thể

duy trì chỉ số nợ cao hơn những nước có chất lượng thể chế kém hơn

Bảng 1.2 Tiêu chí đánh giá mức độ bền vững về nợ nước ngoài theo giá trị hiện tại

Xuất khẩu

Thu Ngân sách

Giá trị hiện tại ròng (NPV) của tổng nợ là giá trị tính bằng đồng tiền hiện tại của dòng tiền trả nợ (bao gồm vốn gốc và nợ lãi) phải trả trong tương lai

Tỷ lệ NPV của nợ/xuất khẩu: đo lường hiện giá thuần của nợ liên quan đến khả năng trả nợ của quốc gia từ nguồn thu xuất khẩu

Tỷ lệ GDP của nợ/GDP: đo lường hiện giá thuần của nợ trên tổng thu nhập quốc nội

Tỷ lệ NPV của nợ/thu ngân sách: đo lường hiện giá thuần của nợ liên quan đến khả năng trả nợ của quốc gia lấy từ nguồn thu NSNN Tuy nhiên chỉ tiêu thứ hai chỉ được sử dụng nếu như đáp ứng đáp ứng hai điều kiện: Tỷ lệ xuất khẩu/GDP

≥ 30% và Tỷ lệ thu NSNN/GDP ≥ 15%

Nghĩa vụ nợ/xuất khẩu và Nghĩa vụ nợ/thu ngân sách: là những chỉ tiêu đo lường tính lỏng được WB và IMF đưa vào để đánh giá mức độ bền vững của nợ công Nghĩa vụ nợ/xuất khẩu đo lường khả năng thanh toán nghĩa vụ nợ từ nguồn thu xuất khẩu còn nghĩa vụ nợ/thu ngân sách đo lường khả năng thanh toán nghĩa

vụ nợ từ nguồn thu NSNN Một quốc gia đảm bảo tính lỏng thì nghĩa vụ nợ/xuất khẩu ˂ 15% và nghĩa vụ nợ/thu NSNN ˂ 10%

Ngoài những chỉ số cơ bản để kiểm soát mức nợ nói trên, người ta còn sử dụng những chỉ số khác nhau để phản ánh khía cạnh khác nhau của tình trạng nợ Chẳng hạn, tỷ số giữa dự trữ ngoại hối trên tổng nợ là chỉ số thể hiện khả năng trả

nợ của một nước bằng dự trữ ngoại hối của mình

Như vậy, mỗi chỉ số thể hiện một khía cạnh khác nhau mức độ nợ nần của một nước Để đánh giá mức độ nợ và khả năng trả nợ của một nước phải xem xét tất cả các chỉ số trong mối quan hệ với nhau Có thể xảy ra trường hợp các chỉ số nợ không cùng nằm trong một mức nhất định mà nằm trong các mức khác nhau Trong trường hợp đó phải xem xét lại nguyên nhân của sự không thống nhất đó Tuy nhiên chỉ số nợ so với GDP có thể là chỉ số quan trọng nhất vì nó thể hiện khả năng trả nợ lâu dài của nền kinh tế, chỉ số nợ trên giá trị xuất khẩu phản ánh được khả năng tạo nguồn trả nợ trong ngắn hạn Do đó, việc phân tích an toàn nợ cần xem xét xu hướng của các chỉ số nợ trong một khoảng thời gian

1.2.3.2 Các tiêu chí giám sát an toàn nợ công của Việt Nam

Theo Luật Quản lý nợ công và Thông tư số 56/2011/TT-BTC, hệ thống chỉ tiêu giám sát nợ bao gồm những chỉ số tổng hợp phản ánh mức độ nợ công và nợ nước ngoài của quốc gia, khả năng thanh toán nợ trong quan hệ so sánh với các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô các tiêu chí giám sát an toàn nợ công bao gồm các chỉ tiêu về giám sát nợ công, nợ ngước ngoài của quốc gia, giám sát nợ quá hạn, cơ cấu kỳ hạn

và lãi suất, đánh giá hiệu quả công tác quản lý nợ Dưới đây là mô tả một số chỉ tiêu giám sát nợ

- Nợ công so với GDP: Chỉ số này phản ánh quy mô nợ công so với thu nhập của toàn bộ nền kinh tế và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nợ công so với GDP =

Tổng dư nợ công tại thời điểm 31/12

x 100% GDP luỹ kế đến 31/12

- Nợ Chính phủ so với GDP: Chỉ số này phản ánh quy mô nợ Chính phủ so với thu nhập của toàn bộ nền kinh tế và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nợ vay thương mại

nước ngoài của Chính phủ

so với GDP

Tổng dư nợ thương mại nước ngoài Chính phủ tại thời điểm 31/12

= x 100% GDP luỹ kế đến 31/12

- Nợ được Chính phủ bảo lãnh so với GDP: Chỉ số này phản ánh quy mô nợ được Chính phủ bảo lãnh so với thu nhập của toàn bộ nền kinh tế và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nợ được Chính phủ

bảo lãnh so với GDP =

Tổng dư nợ được CPBL tại thời điểm 31/12

x 100% GDP luỹ kế đến 31/12

- Nghĩa vụ nợ Chính phủ so với thu ngân sách nhà nước:

o Nghĩa vụ trả nợ (gốc, lãi, phí) của Chính phủ đối với các khoản vay về để cân đối ngân sách: Chỉ số này xác định quy mô nợ của Chính phủ đối với các khoản vay về để cân đối ngân sách đến hạn hàng năm so với khả năng trả nợ của Chính phủ bằng nguồn thu ngân sách nhà nước và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

o Nghĩa vụ trả nợ (gốc, lãi, phí) của Chính phủ đối với các khoản vay về cho vay lại: Chỉ số này xác định quy mô nợ gián tiếp của Chính phủ đến hạn hàng năm so với nguồn thu ngân sách nhà nước Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nghĩa vụ trả nợ của

Chính phủ đối với các

khoản vay về cho vay lại so

với thu ngân sách nhà nước

=

Nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với các khoản cho vay lại luỹ kế đến 31/12

x 100% Thu ngân sách nhà nước luỹ kế đến 31/12

- Nghĩa vụ nợ dự phòng của Chính phủ so với thu ngân sách nhà nước: Tỷ lệ này xác định quy mô của nghĩa vụ nợ dự phòng phát sinh từ khoản vay, phát hành trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh so với nguồn thu ngân sách nhà nước và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nghĩa vụ nợ dự phòng của

Nghĩa vụ nợ dự phòng của Chính phủ luỹ kế đến 31/12

Chính phủ so với thu NSNN = x 100%

Thu ngân sách nhà nước luỹ kế đến 31/12

- Nợ chính quyền địa phương so với GDP: Chỉ số này phản ánh quy mô nợ của tất cả Chính quyền địa phương so với thu nhập của toàn bộ nền kinh tế và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Tỷ lệ nợ của địa phương

- Nghĩa vụ trả nợ nước ngoài (gốc, lãi, phí) của quốc gia hàng năm so với kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ: Chỉ số này phản ánh khả năng hoàn trả nợ nước ngoài từ nguồn thu xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tại thời điểm 31 tháng 12 hàng năm Chỉ số này được tính như sau:

Trả nợ nước ngoài của quốc

gia so với XK HH&DV

Nghĩa vụ trả nợ nước ngoài của quốc gia luỹ kế đến 31/12

= x 100% Kim ngạch xuất khẩu hàng hoá

và dịch vụ luỹ kế đến 31/12

- Dự trữ ngoại hối nhà nước so với nước ngoài ngắn hạn: Chỉ số này phản ánh khả năng sử dụng dự trữ ngoại hối nhà nước để trả các khoản nợ nước ngoài ngắn hạn và được tính tại thời điểm 31/12 hàng năm

Chỉ số này được tính như sau:

Dự trữ ngoại hối nhà nước

so với nợ nước ngoài ngắn

1.2.3.3 Mục tiêu quản lý nợ công cụ thể

Mục tiêu quản lý nợ công được quy định trong Quyết định số 958/QĐ-TTg

của Thủ tướng Chính phủ ngày 27 tháng 7 năm 2012 và Quyết định số

Nguồn: Tổng hợp từ Quyết định số 958/QĐ-TTg và Quyết định 544/QĐ-TTg

1.4.1 Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ công

1.4.1.1 Thâm hụt ngân sách

Nguồn gốc của nợ công chính là bắt nguồn từ thâm hụt NSNN Thâm hụt (bội

chi) NSNN hành năm được xác định bằng chênh lệch giữa tổng thu và tổng chi

NSNN trong năm đó Nhìn chung, các quốc gia sẽ áp dụng một số biện pháp chủ

yếu sau đây để đối phó với thâm hụt ngân sách: Phát hành thêm tiền; Vay nợ trong

nước và nước ngoài; Tăng các nguồn thu và giảm các nguồn chi ngân sách Biện

pháp thứ ba hầu như không thể thực hiện trong ngắn hạn.Biện pháp phát hành tiền

Comment [U16]: Không viết hoa tùy tiện Comment [D17]: Em sửa lại

giấy để bù đắp thâm hụt ngân sách thường được xem là nguyên nhân quan trọng dẫn tới lạm phát cao ở một số cuộc khủng hoảng trong lịch sử Hiện nay thì biện pháp này đã không được sử dụng ở hầu hết các quốc gia Do vậy, để thoát khỏi tình trạng thâm hụt ngân sách thì các nước thường sử dụng biện pháp vay nợ

1.4.1.2 Lãi suất thực tế

Lãi suất thực tế tác động không chỉ khoản nợ công hiện tại mà còn đối với những khoản nợ trong tương lai cũng như có thể ảnh hưởng đến quy mô và cơ cấu khoản nợ công Trong trường hợp lãi suất thực tế tăng lên khiến chi phí vay nợ đối với những khoản vay mới cao hơn, đồng thời, đối với những khoản vay cũ đến thời hạn trả nợ có lãi suất thả nổi sẽ làm tăng chi phí dịch vụ nợ và ngược lại Hơn nữa, khi lãi suất thực tế tăng lên khiến cho các khoản vay sẽ trở lên khó khăn hơn vì khả năng tiếp cận đối với vốn vay sẽ thấp hơn

1.4.1.3 Tốc độ tăng trưởng thực tế

Tốc độ tăng trưởng kinh tế ảnh hưởng không nhỏ đến nợ công Trong điều kiện nền kinh tế với tốc độ tăng trưởng ổn định, sự chênh lệch giữa lãi suất thực tế với tốc độ tăng trưởng kinh tế nhỏ, khiến cho tốc độ gia tăng khoản nợ công sẽ giảm xuống và ngược lại Mặt khác khi nền kinh tế tăng trưởng cao thì mức độ tiết kiệm trong nền kinh tế lớn, khả năng huy động được nguồn vốn vay từ trong nước cũng tăng lên

1.4.1.4 Tỷ giá ngoại tệ

Tỷ giá ngoại tệ ảnh hưởng trực tiếp đến các khoản vay nước ngoài Khi tỷ giá tăng lên khiến cho quy mô nợ tăng lên; đồng thời, chi phí dịch vụ nợ như trả lãi cũng tăng theo và ngược lại

1.4.1.5 Đầu tư công

Nguồn vốn đầu tư công có thể được lấy từ NSNN, tín dụng nhà nước, trái phiếu Chính phủ hoặc viện trợ phát triển nước ngoài Ở Việt Nam, đầu tư công còn bao gồm các dự án cho các mục đích kinh doanh thuần túy thực hiện qua khu vực DNNN Đầu tư công và đầu tư của DNNN có thể tác động trực tiếp đến nợ công

thông qua kênh: Chính phủ đi vay để đầu tư ; Chính phủ vay về cho vay lại ; Chính phủ bảo lãnh cho DNNN đi vay để đầu tư ;Chính quyền địa phương vay trực tiếp hay gián tiếp để đầu tư tại địa phương

1.4.2 Nhân tố ảnh hưởng đến an toàn nợ công

Thực tế, các nhân tố ảnh hưởng đến nợ công cũng sẽ tác động đến an toàn nợ công Tuy nhiên, an toàn nợ công còn phụ thuộc một số nhân tố khác như: Môi trường, chính sách kinh tế vĩ mô, độ rủi ro tiềm ẩn có thể xảy ra đối với mỗi quốc gia, tỷ lệ nợ công hiện tại, tốc độ tăng nợ công, mức độ chặt chẽ của kỷ luật tài khóa, mối quan hệ giữa chính sách tài khóa và tiền tệ , lạm phát, nghĩa vụ tương lai (bảo hiểm xã hội, già hóa …), nghĩa vụ phát sinh (nhân tố bất định, DNNN …) Môi trường kinh tế vĩ mô của các nước đi vay: đây là nhân tố vĩ mô được các nhà đầu tư rất quan tâm Một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định và cơ sở pháp lý rõ ràng là yếu tố quan trọng trong việc thu hút nguồn tài trợ và đầu tư nước ngoài Một chính sách kinh tế mở tạo điều kiện thuận lợi cho cầu về nguồn vốn trong nước gặp cung về vốn trên thị trường quốc tế

Vay nợ, viện trợ chỉ có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế đối với các nền kinh tế có môi trường chính sách vĩ mô tốt Chính sách lãi suất và tỷ giá hợp lý

có thể góp phần giảm thiểu hoặc tránh được các nguy cơ khủng hoảng tài chính Việc vay nợ nước ngoài phải đối mặt với rất nhiều rủi ro khác nhau, chúng có thể làm tăng thêm gánh nặng nợ và trong những trường hợp nhất định có thể dẫn đến khủng hoảng nợ

Trong điều kiện hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, nguy cơ đổi chiều đột ngột của dòng vốn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính bền vững nợ công của một nước Dòng vốn ngắn hạn có rủi ro lớn hơn nhiều so với vay dài hạn Khi xảy

ra biến động, các nhà đầu tư trong ngắn hạn có thể rút vốn ồ ạt, làm cho các ngân hàng và doanh nghiệp có khả năng bị đẩy vào tình trạng thiếu khả năng thanh toán, đồng nội tệ giảm giá mạnh có nguy cơ dẫn đến khủng hoảng

Ngoài ra, còn một số nhân tố ảnh hưởng đến an toàn nợ công theo các mức độ khác nhau như: Cán cân xuất nhập khẩu, cơ cấu nợ trong nước và nước ngoài, cơ cấu đồng tiền…

1.5 An toàn và khủng hoảng nợ công của một số nước

1.5.1 Nhật Bản

Theo công bố của Viện Nghiên cứu toàn cầu McKinsey, Nhật bản là nước đứng đầu trong danh sách quốc gia có tổng nợ nhiều nhất thế giới Khoản nợ này là kết quả từ việc Nhật Bản đã chi một số lượng tiền khổng lồ để kích thích kinh tế trong suốt “thập kỷ mất mát” những năm 1990, cũng như hàng loạt gói tài chính đã được bơm vào nền kinh tế này để giải quyết cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 Theo thống kê của IMF, tăng trưởng GDP của Nhật Bản những năm gần đây khá thấp, 2012 (1,7%), 2013 (1,4%) và 2014 chỉ đạt 0% thấp hơn nhiều so với dự báo ban đầu là 2,1%, đến năm 2016 dự báo đạt 0,3% Bên cạnh đó, mức độ gia tăng và

tỷ lệ nợ công/GDP của Nhật Bản cũng đang ở mức cao kỷ lục 248% năm 2015, dự báo lên 250,7% năm 2016, sẽ tiếp tục tăng đến năm 2018 và sau đó sẽ giảm dần (IMF, Japan 2016, tr.52)

Bảng 1.4 Một số chỉ tiêu kinh tế của Nhật Bản năm 2011- 2016

Nguồn: IMF, Japan 2016 Article IV Consultation

Cũng theo Bảng 1.4 cho thấy trong lúc tăng trưởng kinh tế chậm, lợi nhuận sản xuất bị thu hẹp, ngân sách thu không đủ bù chi thì tỷ giá đồng Yên có xu hướng

tăng mạnh 97,6 Yên/USD năm 2013 lên tới 121 Yên/USD năm 2015 và dự báo tình hình sẽ cải thiện từ năm 2016 Việc đồng Yên tăng giá mạnh trở lại càng khiến cho dòng vốn đầu tư chảy ra khỏi Nhật Bản, xuất khẩu giảm dẫn đến tốc độ phục hồi kinh tế của Nhật Bản giảm dần Bên cạnh đó Nhật Bản phải đối mặt với thâm hụt ngân sách kéo dài, trung bình -6,7% GDP từ năm 2006 -2013, lần lượt là 5,6% GDP (2016) và 4,9% năm 2015, ước tính đạt -5,1% năm 2016 Thâm hụt ngân sách liên tục là nguyên nhân đẩy tỷ lệ nợ công của Nhật Bản lên mức cao hơn, điều này hàm

ý rằng chi phí trả nợ ngày càng tăng và do đó khiến cho thâm hụt ngân sách ngày càng lớn

Mặc dù tỷ lệ nợ công/GDP của Nhật Bản luôn ở mức cao trên 200% GDP và nằm trong nhóm các nước có tỷ lệ nợ công cao nhất thế giới, nhưng Chính phủ Nhật Bản vẫn có khả năng thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ nợ của mình Cuộc khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008 và khủng hoảng nợ công ở khu vực châu Âu nhưng khủng hoảng nợ công chưa xảy ra ở Nhật Bản Vì vậy, nợ công của Nhật Bản vẫn được các chuyên gia kinh tế đánh giá là an toàn, bền vững Nợ công Nhật Bản vẫn được đánh giá là an toàn vì những lý do sau đây :

- Phần lớn nợ công Nhật Bản nằm trong tay các nhà đầu tư nội với lãi suất thấp

Trái phiếu chính phủ ổn định và ít phụ thuộc vào giới đầu tư trái phiếu quốc

tế 95% trái phiếu chính phủ của Nhật Bản do người dân nước này nắm giữ với lợi tức trái phiếu chỉ chạm mức cao nhất là 1,1% (trong khi Hy Lạp ở ngưỡng 8%), trong khi nợ chính phủ của nhiều nước do nước ngoài nắm giữ

- Phát hành trái phiếu chính phủ để bù đắp thâm hụt tài chính công

Từ đầu thập niên 90, khi ngân sách Chính phủ bắt đầu thâm hụt, Nhật Bản đã phát hành trái phiếu để vay nợ (chủ yếu từ nguồn tiết kiệm nội địa) Trong khi một

số nước như Argentina, Hy Lạp phụ thuộc vào dòng vốn nước ngoài Hơn nữa, trái phiếu chính phủ Nhật Bản được định giá bằng đồng Yên nên Nhật Bản không có nợ bằng ngoại tệ Do đó Ngân hàng Trung ương Nhật Bản có thể bảo lãnh hiệu quả các khoản nợ của Chính phủ (William R Cline, 2014)

- Dự trữ ngoại tệ và tỷ lệ tiết kiệm của cao

Dự trữ ngoại hối của Nhật Bản khoảng 1.230 tỷ USD vào tháng 3/2017 và đạt mức cao nhất là 1.306.668 tỷ USD trong tháng 1/2012 (Trading Economics, 2016) Nhật Bản cũng là nước có tỷ lệ tiết kiệm của người dân rất lớn trong số các nước phát triển Vì vậy, Chính phủ Nhật Bản có thể dễ dàng trả các khoản nợ nước ngoài

và phát hành trái phiếu để huy động vốn trong nước cho phát triển kinh tế Nhật còn

tự chủ về tỷ giá hối đoái, cán cân thanh toán quốc tế mạnh;

- Sử dụng nợ vay để đầu tư phát triển kinh tế xã hội rất hiệu quả

Với hệ số đầu tư của Nhật hiện đang là ICOR=3 so với của Việt Nam giai đoạn 2011-2014 là 6,91 (Nguyên Đức, 2016) chứng tỏ Nhật đầu tư không hề lãng phí, ít tham nhũng

- Nhật Bản cũng là “chủ nợ” của nhiều nước

Theo số liệu cuối năm 2014 của IMF, tổng tài sản ở nước ngoài của Nhật Bản Năm 2014, các khoản đầu tư và tài sản của Nhật Bản ở nước ngoài đã đạt giá trị cao

kỷ lục lên mức 366,9 nghìn tỷ Yên (tương đương 3.000 tỷ USD) giúp Nhật Bản tiếp tục đứng trước Trung Quốc để trở thành nước chủ nợ lớn nhất thế giới (Diệu Minh, 2015) Nếu Nhật Bản khó khăn trong việc huy động tài chính trong nước thì họ có thể sử dụng tài sản ở nước ngoài làm nguồn tài chính bổ sung

đã tạo nên chỉ số tổng nợ công luôn là một ẩn số tại nền kinh tế Trung Quốc và rất khó xác định ẩn số này (Hoàng Thị Diệu Linh, 2016, tr38-51)

Trước lo ngại khoản nợ ngày càng tăng, Chính phủ Trung Quốc đã và đang triển khai một số biện pháp nhằm đối phó với nguy cơ khủng hoảng nợ công Chính phủ Trung Quốc đã cho kiểm toán nhà nước tiến hành điều tra nợ công của các chính quyền địa phương trên quy mô cả nước Đồng thời, Quốc hội Trung Quốc đã thông qua các điều khoản sửa đổi trong Luật Ngân sách sửa đổi chỉ cho phép chính quyền các tỉnh, thành phố được phát hành trái phiếu để huy động vốn trong hạn mức nhất định do Chính phủ quy định và phải được Quốc hội thông qua, tránh việc vay vốn ồ ạt dẫn đến không có khả năng trả nợ Mặt khác Luật Ngân sách sửa đổi quy định tiền huy động được thông qua phát hành trái phiếu chỉ được sử dụng để tài trợ các dịch vụ công hoặc trả nợ hiện tại, không được sử dụng để tài trợ cho các hoạt động của chính quyền địa phương Chính sách này đã tạo sự bền vững về tài chính cho chính quyền địa phương, giảm tác động từ các đổ vỡ mang tính hệ thống lên nền kinh tế Trung Quốc Bên cạnh những biện pháp mạnh tay nhằm quản lý chặt chẽ nợ công, minh bạch hoá thông tin nợ, đưa ra lộ trình để giải quyết nợ thì nợ công của Trung Quốc ít rắc rối hơn so với các nước phát triển có tỷ nợ công cao bởi

vì tốc độ tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc rất cao (Hoàng Xuân Bình, 2015) Động thái này bước đầu giúp Chính phủ Trung Quốc kiểm soát được tình hình nợ

và tạo lòng tin trong dân chúng, cũng như người cho vay

Trong báo cáo mới đây về phân tích tính bền vững nợ đánh giá nợ công của Trung Quốc cũng IMF đánh giá rằng độ rủi ro an toàn nợ công của Trung Quốc là rất thấp do chủ yếu là nợ trong nước Tuy nhiên việc thực hiện nghiêm minh luật ngân sách mới sẽ ảnh hưởng rất lớn đến độ an toàn của nợ công Trung Quốc Bởi nếu luật ngân sách mới được thực hiện đúng thi tỷ lệ nợ / GDP sẽ ổn định khoảng 40% GPD và ngược lại thì tỷ lệ nợ / GDP sẽ tiếp tục tăng trong trung hạn (IMF, China 2016,tr 49-52)

Bảng 1.5 Nợ công của Trung Quốc giai đoạn 2005-2018

Nguồn: IMF, China 2016 Article IV Consultation

Ghi chú : (*) Là số liệu dự báo

(1)Là số liệu Nợ công/ GDP được tính toán trên cơ sở nợ chính phủ trung ương và nợ CQĐP trong ngân sách do chính phủ Trung Quốc xác định

(2)

Là số liệu Nợ công/ GDP được tính toán trên số liệu nợ công do IMF xác định dựa trên trên cơ bổ các khoản nợ của CQĐP đang bị để ngoài ngân sách

Có th toán trên số liệu nợ công do IMF xác định dựa trên trên cơ bổ các khoản

nợ của CQĐP đang bị để ngoài Trung Quốc vẫn tăng mtoán trên số liệu nợ công do IMF xác định dựa trên trên cơ bổ các khoản nợ của CQĐP đ thng mtoán trên số liệu

nợ công do IMF xác định dựa trên trên cơ bổ các khoản nợ của CQĐP đang bị để ngoài Trung Quốc vẫnách ác tác đán trên số liừ thị trường tài chính quốc tế; (iii)Trung Quốc hiện là nước có tỷ lệ dự trữ ngoại hối lớn nhất thế giới Mức cao nhất là 3,993 nghìn tỷ USD vào tháng 6/2014 và hiện nay (tháng 3/2017) ở mức

3009 tỷ USD Vì vậy, việc thanh toán nợ không gây ra nhiều khó khăn cho kinh tế Trung Quốc (Trading Economics,2017)

1.5.3 Singapore

Singapore là một trong những quốc gia giàu có nhất thế giới, nhưng tỷ lệ nợ công của nước này cũng ở mức rất cao Theo báo cáo của IMF, nợ công của Singapore đã lên tới 104,7% GDP năm 2015 và ước tính đạt 100,7% năm 2016 Theo Trading economics, năm 2015 Singapore là nước có tỷ lệ nợ công/GDP cao thử 6 thế giới và xếp thứ 2 châu Á (sau Nhật Bản) Tuy nhiên theo đánh giá của IMF, nợ công của Singapore vẫn được đánh giá là an toàn và có xu hướng giảm xuống còn dưới 90% vào năm 2021 (IMF, Singapore 2016, tr.107)

Bảng 1.6 Một số chỉ tiêu kinh tế của Singapore

Nguồn: IMF, Singapore 2016 Article IV Consultation

Có thể tổng kết lại các lý do giúp nợ công của Singapore vẫn ở ngưỡng an toàn đó là:

- Sự kết hợp của chính sách thuế công bằng và các các chương trình chi tiêu công thận trọng

Chính sách tài chính của Singapore chủ yếu là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn, không phải điều chỉnh theo chu kỳ kinh tế hoặc phân phối thu nhập Mặc dù thuế là nguồn thu chủ yếu, song Singapore vẫn rất chú trọng đến việc nâng cao khả năng cạnh tranh kinh tế để thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài Chi tiêu của Chính phủ chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực quan trọng như phát triển nhà ở công, giáo dục, chăm sóc sức khoẻ và an ninh quốc gia

Ngân sách chính phủ trong giai đoạn 2006 - 2015 gần như luôn thặng dư, trừ năm 2009 thâm hụt 0,5% GDP và năm 2015 thâm hụt 1,2% GDP (Trading Economics, 2016) Thêm vào đó Singapore duy trì tỷ lệ tiết kiệm cao trên 46% GDP

và dự trữ quốc gia lớn trung bình giai đoạn 2012- 2015 đều trên 6 tháng nhập khẩu,

cụ thể năm 2015 là 248 tỷ USD tương đương 7 tháng nhập khẩu (IMF, Singapore

2016, tr.40) cho phép nước này trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ đầu tư cao nhất thế giới mà không cần vay nợ nước ngoài giúp Chính phủ chủ động hơn trong việc chi trả các khoản nợ vay

- Quản lý chi tiêu công tốt, minh bạch, ít tham nhũng

Thủ tướng Singapore ông Lý Hiển Long đã cam kết cắt giảm chi tiêu công như cắt giảm hàng triệu đô la tiền lương của các chính trị gia Tuy nhiên, Singapore