TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN LÝ THUYẾT KHOA HỌC VỀ HỆ THỐNG TÌM TIN – MỘT TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ N t * Tóm tắt: Bài viết đề cập khái quát ba giai đoạn phát t
Trang 1TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN LÝ THUYẾT KHOA HỌC VỀ HỆ THỐNG TÌM TIN – MỘT TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ
N t *
Tóm tắt: Bài viết đề cập khái quát ba giai đoạn phát triển lý thuyết khoa học hệ thống tìm
tin: Giai đoạn phát triển cơ giới hóa các quá trình tìm tin; Giai đoạn phát triển ngôn ngữ
- logic hệ thống tìm tin và giai đoạn phát triển hệ thống tìm tin tích hợp tự động hóa.Trong mỗi giai đoạn có những đặc điểm và thành tựu nổi bật riêng biệt làm nền tảng lý luận khoa học và cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc hình thành và phát triển thư viện điện tử hiện nay Bài viết này còn nêu ra một số thành tựu nổi bật trong lĩnh vực xây dựng và phát triển hệ thống thông tin-thư viện tích hợp tự động hóa và thư viện điện tử trong mấy năm gần đây của một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới
Tiến trình phát triển lý thuyết khoa học hệ thống tìm tin có thể phân chia thành ba giai đoạn:
1 Giai đoạn cơ giới hóa các quá trình tìm tin
1.1 N ữ g đặc diểm c í
Giai đoạn này diễn ra trên thế giới vào khoảng những năm thứ 50 của thế kỷ XX và nó
có những nét đặc điểm sau đây:
- Tuyệt đối hóa mặt kỹ thuật của vấn đề tìm tin: Nhiệm vụ xây dựng các hệ thống tìm tin cơ giói hóa là tiến hành nghiên cứu tạo ra các thiết bị kỹ thuật kiểu “ Thư viện điện tử”,
“Cán bộ thông tin - thư viện tự động hóa” vv…
- Phương pháp tiếp cận giản đơn với các vấn đề tìm tin: Các chuyên gia thông tin cho rằng hệ thống tìm tin cơ giới hóa là một hệ thống bao gồm nhiều thành tố khác nhau, chỉ như là một cỗ máy lưu trữ, bảo quản và cung cấp thông tin
- Đánh giá thiếu khách quan và không công bằng đối với các phương tiện thư viện - thư mục truyền thống, nhiều khi phê phán kịch liệt chúng (Theo lối phủ định hoàn toàn, trịch thượng và bất công đối với các phương tiện thư viện - thư mục thủ công truyền thống)
- Các công trình nghiên cứu cơ giới hóa quá trình tìm tin của hệ thống tìm tin chỉ hạn chế trong từng cơ quan, không được mở rộng, các nhóm nghiên cứu về vấn đề này cũng không được liên kết với nhau Thực chất hệ thống tìm tin cơ giới hóa ở giai đoạn này là mang tính “Kinh tế tự nhiên tự phát”, không có sự liên quan với nhau giữa các cơ quan hoặc nhóm nghiên cứu vấn đề này
Tóm lại, đặc điểm của giai đoạn này là thuần túy kỹ thuật, cách hiểu giản đơn về thực chất vấn đề tìm tin Có thể đặt tên cho giai đoạn này là “Giai đoạn phát triển lý thuyết hệ thống tìm tin cơ giới hóa”
Để cơ giới hóa quá trình nào đó, đương nhiên là phải sử dụng các phương tiện kỹ thuật (các công cụ kỹ thuật) Các công cụ kỹ thuật tiên tiến và hiện đại nhất của giai đoạn phát
*
Khoa Thông tin – Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, Đại học Quốc gia
Hà Nội
Trang 2triển lịch sử nhân loại ở thời kỳ này đã được vận dụng một cách mạnh mẽ vào các quá trình tìm tin [7]
Kỹ thuật phíếu lỗ đã được sử dụng để cơ giới hóa các thao tác thống kê vào cuối thế kỷ XIX: Từ những năm 80 của thế kỷ XX, kỹ sư Mỹ,G Khollerit đã sử dụng các phiếu lỗ chọn bằng máy và Ông đã chế tạo thiết bị xử lý các kết quả điều tra dân số ở Mỹ Vào năm
1904 đã công bố phát minh sáng chế đầu tiên của Mỹ về phiếu lỗ mép 1915 nhà bác học
Mỹ G Taylor đã nhận bằng sáng chế phát mnh về phương pháp tìm tin với sự hỗ trợ của phiếu lỗ soi.Lần đầu tiên xuất hiện việc ứng dụng phiếu lỗ trong các thư viện vào cuối những năm thứ 30 của thế kỷ XX Người đầu tiên sử dụng phiếu lỗ soi để cơ giớí hóa các quá trình tìm tin thư viện - thư mục là nhà thư mục học Anh U Batest vào năm 1939 Vào những năm thứ 30 của Thế kỷ XX cũng đã xuất hiện các ý tưởng về kỹ thuật sao chụp vi phim để giảm nhẹ việc tìm tin trong các cơ quan thông tin - thư viện Từ năm 1938-1939 ở Trường Đại học Công nghệ Massatruset, dưới sự chỉ đạo của nhà bác học Mỹ V Bus đã chế tạo được máy vi phim để tìm các hình ảnh trên các cuốn vi phim với sự hỗ trợ của máy quang học
Giai đoạn trước những năm 50 của thế kỷ XX có thể gọi là giai đoạn tiền lý thuyết hệ thống tìm tin hoặc gọi là giai đoạn nảy sinh các ý tưởng nghiên cứu các vấn đề lý thuyết tìm tin cơ giới hóa
Các tư tưởng mới và phương pháp tìm tin mới đã được xã hội đặc biệt quan tâm vào cuối thế kỷ XX, khi mà có sự nảy sinh “Khủng hoảng thông tin” với sự kéo theo gia tăng khối lượng tài liệu được xuất bản trên phạm vi toàn thế giới Các phương tiện kỹ thuật tìm tin thủ công truyền thống không đáp ứng được yêu cầu tìm tin hiện tại, yêu cầu thực tiễn phải chuyển từ “Các thư viện truyền thống” sang “ Các kho lưu trữ thông tin không truyền thống” cơ giới hóa và tự động hóa Chỉ có như vậy loài người mới có thể thoát khỏi được
sự bế tắc trong lĩnh vực tìm tin Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, nhiều nước tư bản phát triển đã xây dựng các cơ quan thông tin, trong đó sử dụng khá rộng rãi các phương tiện kỹ thuật phiếu lỗ ( đặc biệt là ở Mỹ, CHLB Đức, Anh, Pháp, Nga, Trung quốc…) Trong thời gian này các hãng tư vấn đã làm nhiệm vụ phổ cập hóa tư tưởng cơ giới hóa các quá trình tìm tin và hướng dẫn phương pháp nghiệp vụ tìm tin cơ giới hóa Những việc làm đó có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với việc phát triển lý thuyết tìm tin cơ giới hóa ở giai đoạn này Chính vì vậy giai đoạn từ những năm 40-50 của thế kỷ XX đã bắt đầu hình thành lý thuyết khoa học tìm tin Các nhà tư liệu học Mỹ: K, Moors, nhà lãnh đạo Hãng
Tư vấn Ztor Ko - thành lập năm 1948 và M Taub, chủ tịch Hãng Tư vấn Tư liệu - thành lập năm 1952, là những nhà khoa học đi tiên phong và đặt nền móng cho vấn đề lý thuyết tìm tin cơ giới hóa
1.2 N ữ g t à tựu điể ì
* Hệ t ố g tìm ti từ c uẩ
- Hệ thống tìm tin từ chuẩn của K Moors
Tên tuổi của nhà khoa học K Moors gắn liiền với các khái niệm của lý thuyết hệ thống tìm tin: Tìm tin và từ chuẩn Theo cách hiểu của Ông: tìm tin là quá trình tìm và cung cấp thông tin theo một chủ đề nhất định Như vậy quan điểm này của K Moors rất gần với quan niệm tìm tài liệu trong các hệ thống mục lục thư viện và trong kho sách thư viện
K Moors đã chia hệ thống tìm tin thành ba thành tố cơ bản: 1- Các phương tiện kỹ thuật đảm bảo cho quá trình tìm tin ( chính Ông đã sử dụng phiếu lỗ mép và các thiết bị
Trang 3chọn tìm tin phiếu lỗ mép vào những năm 50 của thế kỷ XX ) 2- Phương pháp mã hóa các thông tin trên phiếu lỗ mép 3- Từ điển từ chuẩn tìm tin Thành tố thứ ba này K Moors đã gọi là “ Thành tố trí tuệ của hệ thống tìm tin “ và đã được Ông dành nhiều công sức để nghiên cứu Các từ điển từ chuẩn tìm tin (TĐTCTT) được coi như là công cụ tìm tin đặc biệt quan trọng để tìm tin Về TĐTCTT, chúng ta có thể tham khảo thêm trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp ĐHQGHN, Mã số: QX 08.2000 của PGS.TS Vũ Văn Nhật: Nghiên cứu xây dựng bộ từ chuẩn tìm tin cho các CSDL tư liệu chuyên ngành thông tin thư viện [1]
Theo quan điểm của K Moors và các đồng nghiệp của Ông: TĐTCTT dùng để phản ánh nội dung các khái niệm (thuật ngữ); Các từ chuẩn được coi như là “Những anh em máu thịt” của các đề mục chủ đề được sử dụng trong công tác thư viện - thư mục Chính vì vậy các đề mục chủ đề có thể dễ dàng chuyển sang thành các từ chuẩn tìm tin và ngựợc lại Thí dụ: “ Mỡ nhầy nhớt - ảnh hưởng nhiệt độ” có thể thay thế bằng các từ chuẩn tìm tin:
“Mỡ”, “Nhầy nhớt”, “Nhiệt độ” Tổ hợp của các từ này phản ánh nội dung của các đề mục chủ đề K Moors đã xây dựng ngôn ngữ từ chuẩn dưới dạng các TĐTCTT chuyên dụng
mà trong nó vốn từ vựng được kiểm soát nghiêm ngặt (ngôn ngữ tìm tin kiểm soát)
Định ký hiệu tài liệu bằng cách lựa chọn từ TĐTCTT các từ chuẩn phản ánh nội dung tài liệu Sau đó các từ chuẩn của mẫu tìm tin được thể hiện dưới dạng đoạn cắt của các phiếu lỗ mép Khi trả lời các yêu cầu tin, người ta lấy ra các từ chuẩn từ TĐTCTT phản
ánh các yêu cầu tin Phương pháp tìm tin của K Moors đơn giản và rất dễ tìm tin - Hệ
thống tìm tin UNITERM của M Taub
M.Taub đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng phương pháp định ký hiệu phối hợp Nguyên tắc định ký hiệu phối hợp do ông M.Taub đề ra trong
các thuật toán logic dưới dạng như sau: Định ký hiệu phối hợp là phương pháp phân tích nội dung thông tin của tài liệu bằng cách : Tìm các tài liệu đó bằng các thao tác logic:Toán tử giao (phép nhân, logical product ) thường được ký hiệu là * hoặc AND; Toán tử cộng logic ( phép cộng, logic sum ), thường ký hiệu là + hoặc OR và Toán tử trừ logic (phép trừ, logical difference ), thường được ký hiệu là – hoặc NOT chúng được tiến hành dưới các mã (ký hiệu) đã được đưa vào kho lưu trữ bảo quản tài liệu
Để thực hiện tư tuởng định ký hiệu phối hợp, vào năm 1952, M.Taub đã nghiên cứu xây dựng hệ thống tìm tin UNITERM (Từ đơn ) Tuy nhiên khái niệm UNITERM không đồng nhất với khái niệm “từ khóa” mà ta đang sử dụng hiện nay để phản ánh các từ của văn bản Từ khóa còn có thể là các cụm từ, từ kép, thậm chí có thể là một câu văn hoàn chỉnh - mệnh đề [6]
Đưa thông tin vào hệ thống tìm tin UNITERM:
+ Các tài liệu nhập vào được đánh ký hiệu bằng số:1,2,3,4,……11,12,13, 14, 15,……., các số này là địa chỉ của tài liệu trong kho lưu trữ tài liệu
+ Nội dung tài liệu được mô tả bằng các UNITERM (các từ khóa) lấy ra từ các tiêu đề, bài chú giải, bài tóm tắt hoặc bản tài liệu Thí dụ: Bài báo về các trung tâm thông tin - thư viện ở Việt Nam, sẽ được mô tả bằng các UNITERM
+ Mỗi UNITERM ghi trên một tờ phiếu gọi là phiếu UNITERM
Thư viện
Trang 40 1 2 3 4 5 6 7 8 9
11
21
31
471
52
92
102
112
Trên mỗi phiếu chia thành 10 cột được ghi từ 0-9 Phần trên cùng ghi UNITERM Trên mỗi phiếu ghi số của tất cả các tài liệu mang cùng một UNITERM Các ô dược sắp xếp sao cho cuối cùng trùng với số của cột Thí dụ: Trong cột 1 ghi các số: 11,21,31,4 71, + Các phiếu UNITERM được sắp xếp theo vần chữ cái của UNITERM, còn tài liệu được sắp xếp theo trật tự các số của chúng
Tìm tin trong hệ thống tìm tin UNITERM:
+ Nội dung của yêu cầu tin được mô tả dưới dạng danh mục của UNITERM
+ Từ bộ phiếu UNITERM lấy ra các phiếu có UNITERM tương ứng với yêu cầu tin + Bằng phương pháp nhìn so sánh để phát hiện các số trùng với các phiếu UNITERM Các số này tương ứng với mẫu tìm tài liệu để cung cấp cho yêu cầu tin
Thí dụ tìm theo yêu cầu: “Thư viện Việt Nam”, các tờ phiếu có ghi : “ Thư viện” và
“Việt Nam” Tiến hành so sánh các số ghi trên hai tờ phiếu đó, Chúng ta sẽ tìm thấy số tài liệu về Thư viện ở Việt Nam
+ Bằng việc so sánh các số, chúng ta có thể tìm đựoc các tài liệu phù hợp với yêu cầu tin của người dùng tin
Các thao tác logic nhân , cộng và trừ được thực hiện theo cách đọc lần lượt các số Thủ pháp tìm tin trên tương ứng với phép nhân logic các khái niệm:
“ Thư viện” và “Việt Nam” mà còn cả các phiếu có ghi khái niệm: “Nga” Như vậy phép cộng logic các khái niệm “Việt Nam” và “Nga” cùng với phép nhân chúng với khái niệm
“Thư viện” Phép trừ lôgic đựơc tiến hành như sau, thí dụ: Yêu cầu tin về các thư viện nước ngoài, cần phải so sánh các số ghi trên tờ phiếu: “Thư viện” và “Việt Nam”, và đưa
ra các số không trùng với các khái niệm trên
Các phiếu UNITERM của M Taub được xem như là các đề mục chủ đề phản ánh những khái niệm riêng biệt Chúng ta cần lưu ý rằng các UNITERM đều có một đẳng cấp ngang nhau
Ông K Moors nhấn mạnh vào từ chuẩn, còn ông M Taub lại nhấn mạnh vào UNITERM, Tuy nhiên, về thực chất hai khái niệm này lại có thể trùng hợp nhau Vào cuối những năm thứ 50 của thể kỷ XX, hai nhà bác học này lại phủ định các phương tiện cơ giới hóa và đã đặc biệt chú ý đến vấn đề kỹ thuật cao áp dụng vào quá trình tìm tin, nhưng những nguyên tắc xử lý và tìm tin vẫn trong tình trạng như cũ (Thời kỳ phát triển lý luận
về cơ giới hóa quá trình tìm tin của trước những năm thứ 50 thế kỷ XX )
Năm 1950, Dự án INTREX của trườngMIT đã xây dựnghệ thống tra cứu tự động trực tuyến về các tài liệu vi phim Năm 1954, dự án MEMEX đã có ý tưởng xây dựng hệ thống
tự động lưu trữ và quản lý dữ liệu Vào những năm 1970-1980, Hệ thống và lưu trữ và tra
Trang 5cứu thông tin ( Storage and Information Retrieval Sistems – STAIRS ) của Hãng IBM làm chức năng lưu trữ thông tin điện tử và tra cứu trực tuyến tài liệu điện tử
Ở Việt Nam vào những năm từ 60 – 80 của thé kỷ XX, đã có nhiều thư viện bắt đầu nghiên cứu áp dụng những tư tưởng tìm tin cơ giới hóa, nhưng việc làm này cũng không được mở rộng ở tất cả các thư viện; chỉ thấy ở các thư viện lớn trung ương áp dụng vấn đề này
Hệ thống tìm tin chọn lọc và hệ thống tìm tin nhân bản vi hình cũng là những thành tựu nổi bật của giai đoạn phát triển này
Ngoài các thành tựu đã đề cập ở trên, trong lĩnh vực cơ giới hóa các quá trình tìm tin, các nhà khoa học còn chú ý đến việc nghiên cứu xây dựng các hệ thống tìm tin với sự ứng dụng của kỹ thuật phiếu lỗ mép , lỗ soi, nghiên cứu vấn đề cơ giới hóa các bảng phân loại thư viện - thư mục - UDC, UDK… [2, 8, 9] và nghiên cứu thiết kế chế tạo các thiết bị máy móc thông tin logic với dung lượng bộ nhớ lớn và tốc độ tìm tin nhanh – Vấn đề này còn được tiếp tục nghiên cứu phát triển hoàn thiện ở giai đoạn sau
2 Giai đoạn ngôn ngữ - logic phát triển lý thuyết hệ thống tìm tin
2 1 N ữ g đặc điểm
- Những công trình nghiên cứu về các vấn đề ngôn ngữ - logic phát triển lý thuyết hệ thống tìm tin đã bắt đầu thực hiện ngay từ trước những năm thứ 60 của thế kỷ XX Phần lớn các công trình đó đều tập trung vào nghiên cứu hệ thống tìm tin, phương pháp định ký hiệu và tìm tin Thực chất là các công trình đó tập trung vào các vấn đề ngữ nghĩa
- Hệ thống tìm tin được hiểu không phải là như là: “Bộ máy điều khiển học”, mà nó là
hệ thống ngữ nghĩa bao gồm các thành tố: ngôn ngữ tìm tin, các quy tắc logic xử lý và tìm tin
- Nghiên cứu phát hiện các quy luật tìm tin (chủ yếu là các quy luật ngữ nghĩa)
- Công tác cơ giới hóa các quá trình tìm tin đã vượt ra khỏi phạm vi từng cơ quan thông tin khoa học công nghệ,trở thành một hoạt động rộng rãi ở hầu hết các cơ quan thông tin khoa học công nghệ và các cơ quan thư viện - thư mục, trong đó có sự tham gia của nhiều nhà khoa học của các nước phát triển và có sự hợp tác của nhiều quốc gia trong lĩnh vực này
2 2 N ữ g t à tựu điể ì
* Mã gữ g ĩa của erri-Kent:
Hoạt động của các nhà tư liệu học hàng đầu của Mỹ Giems Perri và Alan Kent đã bắt đầu từ những năm thứ 50 của thế kỷ XX – Thời kỳ phát triển rực rỡ của phương hướng cơ giới hóa các quá trình tìm tin và bắt đầu chuyển sang phương hướng ngôn ngữ - logic tìm tin Dưới sự lãnh đạo của hai nhà bác học này, người ta đã tiến hành nghiên cứu xây dựng
và đưa vào sử dụng hệ thống tìm tin tự động hóa về luyện kim (sau được gọi là Hệ thống Tìm tin Perri- Kent) Trong hệ thống này nổi bật nhát là vấn đề ngôn ngữ tìm tin - mã ngữ nghĩa Khi nghiên cứu ngôn ngữ tìm tin, các Ông đã hiểu rất rõ sự mâu thuẫn giữa từ và khái niệm, nó có ý nghĩa rất cơ bản đối với ngôn ngữ học - logic học; Mâu thuẩn đó thể hiện ở chỗ, cùng một khái niệm có thể diễn đạt bằng nhiều từ khác nhau Vận dụng các tư tưởng của các nhà logic học và ngôn ngữ học, G Perri và A Kent đã sử dụng biện pháp xây dựng các mã ngữ nghĩa như sau:
Trang 6- Xác định số lượng các khái niệm sơ đẳng - các yếu tố ngữ nghĩa; tất cả các khái niệm còn lại tạo nên bằng phép nhân ngữ nghĩa chúng (sử dụng toán tử boole: Toán tử giao - phép nhân, logical product, thường dược ký hiệu là * hoặc AND; Toán tử cộng logic- phép cộng, logical sum, thường được ký hiệu là + hoặc OR; Toán tử trừ logic - phép trừ, logical difference thường được ký hiệu là - hoặc NOT)
Thí dụ: Khái niệm: “lò cảm ứng” biểu đạt sự kết hợp (phép nhân ngữ nghĩa): “Máy móc” , “Sự đốt” và “Điện năng”
- Xác định số lượng cuối cùng của các mối quan hệ phân tích (các quan hệ đối vị) ) nhằm phản ánh các mối quan hệ logic giữa các khái niệm và các nhân số ngữ nghĩa
Thí dụ: giữa khái niệm “Lò cảm ứng” và các nhân số ngữ nghĩa của nó tồn tại mối quan hệ phân tích sau: Hình thức - giống loài (Lò phản ứng -Thiết bị máy) ; Đối tượng -Y nghĩa (lò cảm ứng - Sự đốt cháy); Đối tượng - Công cụ (Lò cảm ứng - Điện năng)
- Các mối quan hệ tổng hợp (quan hệ ngữ đoạn) – Cú pháp của mã ngữ nghĩa cho phép xây dựng các mệnh đề từ các từ vựng riêng biệt Phương tiện phản ánh các mối quan hệ ngữ đoạn là các từ vựng được sử dụng làm mã ngữ nghĩa Thí dụ: “Vật liệu đang xử lý”, “ Sản phẩm đã hoàn thành”, “Bộ phận máy móc”
Nếu như M Taub và K Moors mô tả nội dung tài liệu bằng các UNITERM và các từ chuẩn riêng biệt Thí dụ như: “dầu”, “ Mỡ” , “ Nhiệt độ”, Thì bộ máy phân tích tổng hợp của mã ngữ nghĩa tạo điều kiện phản ánh các mối quan hệ ngữ pháp giữa các từ của ngôn ngữ tìm tin Đưa các khái niệm logic học, ngôn ngữ học và lý thuyết hệ thống (Trong đó
có các khái niệm: “Quan hệ tổng hợp” và “ Quan hệ phân tích”) là một đóng góp to lớn của các nhà khoa học sáng lập ra mã ngữ nghĩa [10]
* Bộ từ c uẩ tìm ti :
Vào cuối những năm thứ 50 của thế kỷ XX, những người học trò của ông K.Moors và
M Taub bắt đầu nghiên cứu xây dựng ngôn ngữ tìm tin từ chuẩn Đây là đặc điểm nổi bật của giai đoạn ngôn ngữ - logic của sự phát triển lý thuyết về hệ thống tìm tin Các bộ từ chuẩn lần đầu tiên được xây dựng trong ngôn ngữ học Có hai cách sắp xếp từ trong các
từ điển ngôn ngữ:
- Các từ được sắp xếp theo sự giống nhau về cách viết của chúng
- Các từ được sắp xếp theo sự giống nhau về nghĩa của chúng
Cách sắp xếp thứ nhất được dùng để tìm các từ theo vần chữ cái căn cứ vào cách viết của chúng, Còn cách sắp xếp thứ hai được dùng để xây dựng các bộ từ chuẩn Các từ điển vần chữ cái và các bộ từ điển từ chuẩn bổ sung lẫn cho nhau Các từ điển vần chữ cái dùng để tra cứu ý nghĩa của các từ hoặc khái niệm mà từ đó biểu đạt; còn các bộ từ điển từ chuẩn dùng để tra cứu trực tiếp ý nghĩa của các khái niệm Hay nói cách khác, khi sử dụng các từ điển vần chữ cái, chúng ta đi từ từ sang ý nghĩa, còn khi sử dụng từ điển từ chuẩn, thì ngược lại, chúng ta đi từ ý nghĩa sang từ Thí dụ: điển hình là bộ từ chuẩn ngôn ngữ học: “Bộ từ chuẩn các từ tiếng Anh” do nhà bác học M P Pơgiơ biên soạn vào năm 1852 Vào đầu những năm 60 của thế kỷ XX, các bộ từ điển từ chuẩn đầu tiên đã được biên soạn Ý nghĩa và cấu trúc các bộ từ điển từ chuẩn này khác hẳn so với các bộ từ điển ngôn ngữ học và chính vì vậy mà chúng được gọi là các bộ từ chuẩn tìm tin [1]
Bộ từ chuẩn tìm tin ( BTCTT) thực hiện các chức năng sau đây:
Trang 7- Đảm bảo dịch từ ngôn ngữ tự nhiên sang ngôn ngữ từ chuẩn, dùng để định ký hiệu tài liệu và yêu cầu tin
- Phản ánh mối quan hệ đối vị mà chúng được sử dụng trong quá trình định ký hiệu bổ sung và xây dựng các chiến lược tìm tin
- Sử dụng làm bảng tra cứu thuật ngữ trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động thông tin
Nhìn chung, các bảng phân loại thư viện thư mục và các bảng đề mục chủ đề cũng được xem là các bộ từ chuẩn tìm tin [2] Tuy nhiên, trong thực tiễn, thuật ngữ: “Bộ từ chuẩn tìm tin” chỉ được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực tìm tin với sự hỗ trợ của hệ thống tìm tin từ chuẩn
3 Giai đoạn phát triển hệ thống tìm tín tích hợp tự động hóa
3 1 Các đặc điểm
Sự phát triển của thông tin học, trước hết là các vấn dề nghiên cứu nhu cầu tin và các nguồn tin, các kinh nghiệm cơ giới hóa các thao tác lao động trí tuệ (điều khiển tự động hóa) và các yêu cầu phục vụ thông tin đã thúc đẩy giai đoạn thứ ba này phát triển Sau đây
là các đặc điểm nổi bật của gíai đoạn này:
- Các hệ thống tìm tin được xem là các hệ thống độc lập mà mỗi hệ thống là một tiểu
hệ thống của hệ thống lớn hơn Hệ thống tìm tin trở thành một thành tố nằm trong hệ thống thông tin khoa học công nghệ tự động hóa và là một hệ thống quan trọng nằm trong
hệ thống quản lý tự động hóa Thời kỳ này đòi hỏi xã hội phải xây dựng được một hệ thống phục vụ thông tin tích hợp tự động hóa
- Các hệ thống tìm tin được xem như là các hệ thống kiểu “ Người – Máy”, trong đó con người giữ vai trò chủ đạo chính Chính vì vậy, các nhà khoa học ở thời kỳ này tập trung chú ý nghiên cứu các vấn đề tâm lý học, xã hội học, sự tiện ích của việc tìm tin, mở rộng các vấn đề lý thuyết tìm tin
- Mở rộng nghiên cứu khái quát các vấn đề lý thuyết mà ở các giai đoạn trước đây chưa được đề cập đến một cách mạnh mẽ Thí dụ như vấn đề: Ngôn ngữ tìm tin, đảm bảo các phương tiện ngữ nghĩa của hệ thống tìm tin, tiêu chuẩn hóa các giải pháp thông tin
- Xây dựng các hệ thống thông tin tự động hóa lớn quốc gia và quốc tế, chuyển mạnh
mẽ từ phục vụ thông tin thủ công truyền thống sang sử dụng các hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa, mở rộng việc người dùng tin khai thác thông tin dựa vào các thiết bị tin học do cuộc cách mạng công nghệ thông tin ngày nay đem lại cho loài người
3 2 Một số t à tựu ổi b t
- Bên cạnh việc tiếp tục nghiên cứu sâu các vấn đề cơ giới hóa, tự động hóa các quá trình tìm tin và ngôn ngữ tìm tin, giai đoạn này bắt đầu mở rộng việc tiến hành xây dựng các hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa quốc gia, khu vực quốc tế và toàn cầu
Nhiệm vụ chính của hệ thống thông tin tích hợp tư động hóa là: 1) Phục vụ thông tin chọn lọc; 2) Phục vụ tìm tin hồi cố; 3) Biên soạn và phát hành các ấn phẩm thông tin.[3]
Mô hình cấu trúc chung của các hệ thống thông thông tin tích hợp tự động hóa bao gồm hai bộ phận chính:
Bộ p c ức g gồm các bộ p ỏ:
+ Bộ phận lựa chọn, xử lý và nhập thông tin
Trang 8+ Bộ phận phục vụ thông tin chọn lọc (phục vụ thông tin theo địa chỉ), và tìm tin hồi cố
+ Bộ phận biên soạn và phát hành các ấn phẩm thông tin
+ Bộ phận sao chụp và nhân bản các tài liệu thông tin
+ Bộ phận tổ chức và quản lý các nguồn lực con người, cơ sở vật chất – kỹ thuật
và tài chính
Bộ p ỗ trợ cô g tác t ô g ti bao gồm các bộ p ỏ:
+ Bộ phận nguồn lực thông tin / Nguồn tin điện tử
+ Bộ phận các phương tiện kỹ thuật đảm bảo thông tin / Hạ tầng cơ sở công nghệ thông tin
+ Bộ phận đảm bảo các phương tiện ngữ nghĩa và toán học (tính toán và lập trình) / Các phần mềm chuyên dụng
Trên thế giới hiện nay đã có những hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa lớn như: Hệ thống thông tin của Thư viện Y học Quốc gia Mỹ; Hệ thống Thông tin của Viện Thông tin Tóm tắt Hóa học Mỹ( Chemical Abstracts Service); Viện Thông tin Khoa học Hóa học và Công nghệ Mỹ; Hệ thống Thông tin của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế; Hệ thống Thông tin của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ; Hệ thống Thông tin của Viện Kỹ thuật Điện Anh; Hệ thống Thông tin của Trung tâm Thông tin Nghiên cứu khoa học Pháp, Trung tâm Thông tin Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản; Trung tâm Thông tin Khoa học và
Kỹ thuật Liên bang Nga và các trung tâm thông tin khoa học kỹ thuật chuyên ngành và liên ngành Nga;
Các hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa hiện nay trên thế giới được xây dựng trên nền tảng của các thành tựu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, đặc biệt là công nghệ thông tin Những thành tựu lý thuyết khoa học và thực tiễn đã đạt được trong lĩnh vực thông tin xã hội nói chung và trong lĩnh vực thông tin khoa học và công nghệ nói riêng là hết sức to lớn, sâu rộng và rất phức tạp
Từ những năm thứ chín mươi của thế kỷ trước trở lại đây, Sự phát triển của INTERNET và công nghệ WEB tạo khả năng lưu trữ và tra cứu tự động khối lượng thông tin lớn và đa dạng đặt nền tảng và mở ra cơ hội phát triển thư viện điện tử của nhiều nước trên thế giới, điển hình là ở các nước như:
- Mỹ: Dự án thư viện điện tử quốc gia được Quốc hội Mỹ thông qua năm 1994 đã
được thực hiện ở Thư viện Quốc hội Mỹ và ở 4 trường đại học lớn của Mỹ
- Anh: Năm 1995, Ủy ban về Thư viện và Thông tin được thành lập với nhiệm vụ
tăng cường và thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin nhằm xây dựng và phát triển
hệ thống thư viện điện tử ở quốc gia này
- áp:Từ năm 1995 trở lại đây, nước này đã tăng cường xây dựng thư viện điện tử
tại Thư viện Quốc gia Pháp và triển khai rộng rãi việc số hóa các kho tài liệu tại các thư viện công cộng, các thư viện trường đại và các thư viện khoa học chuyên ngành của nước này
- Nga: Ngay từ năm 1999 trở lại đây nước này đã đặc biệt quan tâm đến phát triển hệ
thống thư viện điện tử trên phạm vi toàn bộ lãnh thổ Liên bang Nga: Dự án “ Thư viện điện tử Nga – E- Library Rusia” với sự tham gia của 11 bộ, ngành có hiệu quả cao Mạng máy tính thông tin – thư viện toàn Liên bang Nga – LBNET đã được xây dựng và triển khai hoạt động có hiệu quả cao,…
Trang 9- ru g quốc: Nước này rất quan tâm đến vấn đề tự động hóa và tin học hóa các quá
trình thông tin - thư viện ngay từ những năm cuối thế kỷ XX Điển hình là năm
1997, nước này đã xây dựng dự án: “ Xây dựng thư viện số thử nghiệm của Trung quốc” và dự án “Xây dựng thư viện điện tử quốc gia Trung quốc” Viện Hàn lâm KHXH Trung quốc, Trường Đại học Tổng hợp Bắc Kinh, Thư viện Thành phố Thượng Hải đã tiến hành xây dựng các thư viện điện tử của họ rất có hiệu quả trong mấy năm gần đây
- Hệ thống tự động BIBSYS của Na Uy, Thư viện điện tử Quốc gia ầ La – FINLib, Thư viện Điện tử Quốc gia Đa Mạc (Trong dự án DEF) cũng là những
thí dụ điển hình về các hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa và thư viện điện tử được xây dựng trong những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
- iệt Nam: Từ cuối thế kỷ trước và hiện nay, nhiều thư viện Việt Nam đã xây dựng
hoặc có định hướng phát triển thành các hệ thống thông tin tích hợp tự động hóa hoặc thư viện điện tử Thí dụ như :Trung tâm thông tin-Thư viện Đà Nẵng; Thư viện Tạ Quang Bửu; Thư viện điện tử Viện KHXH Việt Nam; VISTA- Mạng thông tin KHCN Việt Nam; Mạng Cộng đồng Thư viện Trực tuyến- OLICON (Online Library Mommunity Network) của đại học KHTN thành phố Hồ Chí Minh; Thư viện âm nhạc điện tử của Nhạc viện Hà Nội; Thư viện điện tử về khuyết tật và nhiều trung tâm thông tin – thư viện đang chuẩn bị các dự án phát triển thành thư viện điện tử hoặc thành các trung tâm thông tin-thư viện điện tử , tin học hóa
Như vậy, xét về mặt lịch sử cũng như về mặt lý thuyết và cả về mặt thực tiễn, thư viện
điện tử đã được“Thai nghén” ngay trong lòng củahai giai đoạn đầu phát triển hệ thống tìm
tin Nó sinh ra, lớn lên và phát triển mạnh mẽ ở giai đoạn thứ ba vào những năm cuối thế
kỷ XX đầu thế kỷ XXI, như một sự phát triển biện chứng, tất yếu, khách quan và thống nhất trong môi trường cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, xã hội thông tin và nền
kinh tế trí thức ngày nay trên thế giới Theo quan điểm của chúng tôi: Thực chất thư viện
điện tử là một thiết chế hệ thống thông tin tích hợp tự độn g hóa cao trên cơ sở ứng dụng
công nghệ thông tin hiện đại, hoặc nó tồn tại độc lập, hoặc nó thống nhất nằm trong thiết chế hệ thống thông tin – thư viện điện tử của một cơ quan, một ngành chuyên môn, của một quốc gia, hoặc củavùng lãnh thổ và quốc tế
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Vũ Văn Nhật, Nghiên cứu xây dựng Bộ từ chuẩn tìm tin cho các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khoa học thông tin - thư viện ( Từ điẻn từ chuẩn tìm tin tư liệu thông tin - thư viện )
- Đề tài NCKH cấp Đại học Quốc gia Hà Nội Mã số: QX.2000.08)
2 Tại Thị Thịnh, Phân loại tài liệu (Giáo trình), TTTL KH&CNQG,Hà Nội, 1998,221tr
3 Đoàn Phan Tân, Tin học trong hoạt động thông tin - thư viện, NXB Văn hóa – Thông tin, Hà Nội, 1996, 242tr
4 Trần Mạnh Tuấn, Sản phẩm và dịch vụ thông tin, thư viện, TTTL KH&CNQG, Hà Nội,
1998, 234tr
5 Hướng dẫn biên soạn Thesaurus, TTTL KH&CNQG, Hà Nội, 1993, 47tr
6 Hướng dẫn mô tả nội dung tài liệu bằng từ khóa (Định từ khóa), TTTL KH&CNQG, Hà Nội, 1973,126tr
7 Trần Thị Bích Hồng, Cao Minh Kiểm, Tra cứu thông tin trong hoạt động thư viện thông tin, ĐHVHHN, Hà Nội, 2004, 310 tr
Trang 108 Library classification evolution of dinamic theory, Delhi, 1972, 222tr
9 Buchanan Brian, Theory of library classification, London, 1979,141tr
10 Maxcơvic V.A Các ngôn ngữ thông tin, NXB “Khoa học” , M., 1971, 144tr (Bản tiếng Nga)
11.What are digital libraries?/Donald J Waters// CLIR, No 4, July/August 1999.URL:http://WWW.clir.org/pubs/issues/issue04.html
12.Digital libraries: Definitions, issues and challenges/GaryCleveland // UDTOccasional paper#8.URL: