Primo giúp người dùng phát hiện sự phong phú và đa dạng của các bộ sưu tập thư viện và quảng bá hệ thống thư viện này như là một giao diện cung cấp thông tin học tập và nghiên cứu chính
Trang 1ỨNG DỤNG ĐIỆN TOÁN ĐÁM MÂY TRONG THƯ VIỆN SỐ
Nguyễn Mạnh Hải *
Tóm tắt: Điện toán đám mây (ĐTĐM) chưa hẳn là một công nghệ mới, nhưng nó là
một cuộc cách mạng công nghệ đang tác động mạnh đến mọi lĩnh vực, trong đó
có hoạt động thư viện Khái quát ĐTĐM và phác thảo xu thế tất yếu của việc ứng dụng thư viện số trên nền tảng công nghệ ĐTĐM là yêu cầu cấp bách hiện nay
Từ khóa: Điện toán đám mây; Thư viện số
1 Lợi thế của ĐTĐM trong thư viện số
Trong thư viện số thường xuyên phải sử dụng nhiều đến các cơ sở dữ liệu cùng với các phép tính toán thống kê Điện toán đám mây có thể cung cấp cho các thư viện số một phương pháp nhằm giúp người dùng tin một công cụ tra cứu nhanh để truy cập thông tin Thông qua ĐTĐM, các cơ sở thư viện số giải quyết được bài toán về xây dựng cơ sở hạ tầng, phần mềm, và lưu trữ dữ liệu Nhờ ĐTĐM có thể xây dựng dịch vụ sử dụng một lần
và sau đó sử dụng nhiều lần bởi đông đảo người sử dụng theo nhu cầu của họ ĐTĐM là một lựa chọn tốt cho các cơ sở thư viện số sử dụng hiệu quả Nó sẽ không chỉ làm lợi cho người sử dụng còn giúp các thư viện xây dựng cơ sở hạ tầng đa năng tính toán thường xuyên Dịch vụ ĐTĐM thực hiện theo các mô hình dịch vụ khác nhau như nền tảng như một dịch vụ (PaaS), lưu trữ như một dịch vụ hoặc phần mềm như một dịch vụ (SaaS), cơ
sở hạ tầng như một dịch vụ (IaaS) SaaS được sử dụng trong các đám mây riêng để cung cấp các phần mềm hỗ trợ cho người sử dụng khai thác các phần mềm đắt giá khó tìm trên mạng Điều này không chỉ cung cấp cho họ những phần mềm chất lượng mà còn giải phóng người sử dụng khỏi gánh nặng chi phí các phần mềm bản quyền IaaS và PaaS được
sử dụng để đáp ứng các nhu cầu cơ sở hạ tầng của sinh viên, giảng viên, học giả nghiên cứu với một số cấu hình phần cứng cụ thể cho các nhiệm vụ cụ thể
Sử dụng hệ thống đăng nhập đơn giản, người sử dụng dễ dàng đưa ra yêu cầu và có thể sử dụng cơ sở hạ tầng hầu như không giới hạn Vì thế mạnh nhất của ĐTĐM là mô hình dịch vụ lưu trữ quy mô lớn thông tin Dữ liệu có liên quan với công việc nghiên cứu khác nhau, dự án hoặc thông tin có thể tái sử dụng, có thể được giao cho các đám mây lưu trữ quản lý và có thể được truy cập theo yêu cầu Các cơ sở thư viện số hợp tác với nhau
để xây dựng một kho lưu trữ thông tin theo mô hình lưu trữ tập trung ảo Đây là cơ chế
*
Phòng Quản trị Công nghệ thông tin, Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 2hoạt động có hiệu quả nhằm giảm chi phí lưu trữ để duy trì kho dữ liệu thư viện số theo điện toám đám mây
“Dịch vụ lưu trữ đám mây” là cách gọi gần gũi chỉ những dịch vụ trực tuyến cung cấp giải pháp giúp người dùng cất giữ các loại dữ liệu của họ lên “đám mây”, tức hệ thống máy chủ của nhà cung cấp dịch vụ.“Dịch vụ lưu trữ đám mây” không chỉ giúp người dùng
có thể truy cập đến dữ liệu của họ từ bất cứ đâu, thông qua nhiều thiết bị có khả năng kết nối Internet, mà còn giúp giảm thiểu rủi ro mất mát, hư hỏng dữ liệu đôi khi xảy ra so với
sử dụng các biện pháp lưu trữ truyền thống, như ổ cứng, ổ cứng di động USB, hay đĩa DVD, CD…
2 ĐTĐM làm thay đổi bản chất quá trình biến thông tin thành tri thức
Từ trước đến nay, khái niệm thông tin được tiếp cận từ những góc độ, quan niệm có chính kiến khác nhau từ một góc nhìn khác nhau về nó Thông tin (Information, có nguồn gốc từ thuật ngữ Latinh - Infomatio), có nghĩa là diễn giải, thông báo (Theo Nguyễn Hữu Hùng: "Thông tin - Từ lý luận đến thực tiễn", Nxb Văn hoá Thông tin, 2005, tr.336) Khi hiểu theo nghĩa hẹp: "Thông tin là dữ liệu đã được chế biến tới mức độ nào đó ", hay thông tin là "Các dữ liệu đã được tổ chức, xử lý, có mục đích (nhưng chưa được đồng hoá)" (Theo Đặng Mộng Lân: "Kinh tế tri thức - Những khái niệm và vấn đề cơ bản", Nxb Thanh niên, 2002, tr.28-30)
Cũng giống như thông tin, Tri thức được quan niệm rất khác nhau Ở đây, Tri thức (Knowledge) được hiểu là "Thông tin mang lại ý nghĩa và ích lợi cho người có thông tin đó" (Phan Dũng: "Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới", Nxb Trẻ, 2010, tr.133) Theo cách quan niệm này thì tri thức là thông tin nhưng không phải thông tin nào cũng là tri
thức Khi ta nói người nào đó có thông tin thì điều đó có nghĩa là thông tin phải nằm trong
đầu của người đó Theo đó, nếu bạn cầm trong tay một cuốn sách chưa đọc, băng, đĩa CD chưa nghe, chưa xem thì bạn chưa thể nói với mọi người rằng bạn đã có thông tin Ngay
cả trường hợp, thông tin nằm trong trí nhớ của bạn rồi mà bạn chẳng thấy nó liên quan gì đến, chẳng suy ra thêm được điều gì, chẳng thấy giúp ích gì cho mình hơn trước ngay lập tức, hay trong tương lai thì nó vẫn chỉ là thông tin Bởi vậy, chỉ khi thông tin mang lại ý
nghĩa và ích lợi cho bạn mới là tri thức
Internet là mạng máy tính khổng lồ, kết nối hàng triệu máy tính, cung cấp nguồn tài nguyên khổng lồ và vô tận, tuy nhiên các thông tin này phân bố hỗn độn do nhiều nhà cung cấp Do vậy để biến thông tin đó thành tri thức là bài toán hoàn toàn không đơn giản Quá trình biến thông tin thành tri thức là một quá trình xử lý thông tin phức tạp có điều khiển Cốt lõi của ĐTĐM là làm cho toàn bộ môi trường tính toán và tri thức ngày càng rẻ hơn Tri thức có thể được tập trung xử lý và trong quá trình tập trung xử lý đem các dữ
Trang 3liệu biến đổi thành thông tin Quá trình này đã làm cho việc phổ cập tri thức và năng suất lao động được nâng cao rõ rệt
3 Tình hình ứng dụng dịch vụ ĐTĐM trong thư viện điện tử
Một số nước trên toàn thế giới đã có sáng kiến sử dụng ĐTĐM để phục vụ cho giảng viên, sinh viên và các nhà nghiên cứu Ở các nước, đặc biệt là Mỹ, các thư viện của trường học đã tranh thủ nhanh việc ứng dụng này để giúp giảm thiểu những chi phí liên quan đến việc đầu tư hệ thống, bản quyền phần mềm và nhân sự Điều này càng phù hợp hơn đối với các trường cao đẳng, đại học, nơi phải phục vụ cho một khối lượng người dùng lên đến hàng chục nghìn Tiêu biểu là Thư viện số toàn bộ duy nhất tại Italy, Thư viện Thông tin Văn hóa châu Âu (the European Library of Information and Culture - BEIC) chọn triển khai Primo tại site để làm giao diện cho các bộ sưu tập số của mình, hiện đang được quản lý bởi hệ thống quản lý tài sản số Digitool của Ex Libris Pierfranco
Minsenti, quản lý dự án hệ thống thư viện tại Đại học Ca’ Foscari, nhận xét: “Tính linh
hoạt của giao diện người dùng Primo sẽ cho phép chúng tôi kết hợp một cách dễ dàng các tài nguyên trên Google với việc sử dụng công cụ lọc tiên tiến theo cả bộ sưu tập và dạng tài liệu Vì Primo Central bao gồm 97% tạp chí có phản biện mà Đại học Ca’Foscari đặt mua, bởi vậy người dùng sẽ truy cập ngay lập tức tới số lượng bài báo nghiên cứu khổng
lồ Primo giúp người dùng phát hiện sự phong phú và đa dạng của các bộ sưu tập thư viện
và quảng bá hệ thống thư viện này như là một giao diện cung cấp thông tin học tập và nghiên cứu chính của trường.”
Đại học Iuav chọn triển khai Primo trong môi trường ĐTĐM Pierre Piccotti, quản
lý thông tin và dự án tại đại học Iuav, giải thích, “Vì chúng tôi có một thư viện nhỏ với
nguồn lực hạn chế, dịch vụ ĐTĐM của Primo Direct là một giải pháp hoàn hảo cho chúng tôi Nó cho phép chúng tôi giảm chi phí bảo trì phần cứng và sử dụng thành thạo của các chuyên gia kỹ thuật từ Ex Libris hộ trợ kỹ thuật 24/24 giờ Đồng thời, thủ thư của chúng
tôi vẫn duy trì được kiểm soát việc chuyển giao thông tin tới người dùng.”
4 Thực trạng thư viện các trường đại học Việt Nam
Việc khai thác hiệu quả thông tin đã trở thành một trong những nhân tố hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của bất kỳ một quốc gia nào Thư viện là cầu nối giữa thông tin và người sử dụng Hiệu quả chất lượng đào tạo của trường đại học không thể tách rời với thư viện trường đại học. Thư viện đại học là nơi cung cấp nguồn thông tin tạo môi trường tự học và tự nghiên cứu, kích thích sự chủ động của người học; kết nối thông tin của xã hội và nhu cầu thông tin của sinh viên; đồng thời hỗ trợ cải tiến nội dung chương trình giảng dạy và thay đổi phương pháp giảng dạy học tập ở trường đại học
Trang 4Hiện nay, hệ thống thư viện đại học Việt Nam phần lớn chưa đáp ứng được nhu cầu học tập nghiên cứu của sinh viên Hội nghị thư viện các trường đại học, cao đẳng lần thứ nhất do Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại Thành phố Đà Nẵng (10/2008), đã nhận định: “Thư viện các trường đại học đang đối diện với nhiều cơ hội và thách thức trong quá trình hội nhập, những khó khăn tập trung vào: Nguồn lực thông tin còn nghèo nàn, cần được tăng cường; công nghệ phát hiện tài nguyên thông tin hiện đại, qui trình và nghiệp vụ quản lý chưa được thống nhất và chu n hóa; Bên cạnh đó sự phối hợp liên kết, liên thông giữa các thư viện còn yếu nên chưa tạo ra được một sức mạnh tập trung”
Việc đổi mới phương pháp dạy - học, chuyển đổi từ đào tạo theo niên chế sang đào tạo theo hệ thống tín chỉ và mục tiêu nâng cao chất lượng đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội Đồng thời, đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ mới cho hoạt động thông tin - thư viện trong các trường đại học Thực hiện các giải pháp phát triển nguồn lực thông tin như: nguồn học liệu điện tử, cơ sở dữ liệu các môn học, số hoá các giáo trình, các bộ sưu tập số, thư viện
số là hướng phát triển đúng nhằm phát huy hiệu quả hoạt động thông tin - thư viện, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu của trường đại học
Thực hiện chia sẻ nguồn lực thông tin trong hệ thống thư viện các trường đại học, Trường Đại học Luật TP.HCM triển khai Giải pháp iDragon Cloud do Viện Công nghiệp
đã xây dựng được 580 tài liệu của Thư viện trường Đại học Luật TP.HCM đã lên “mây” kho tài liệu điện tử để tra cứu tài liệu toàn văn phục vụ cho nhu cầu thông tin của cán bộ
và giáo viên, và khuyến khích cán bộ, giảng viên trong toàn trường tra cứu, sử dụng
pháp ĐTĐM – kỹ thuật tối ưu của thư viện điện tử đại học hiện nay, nhằm tăng cường nguồn lực thông tin cho thư viện các trường đại học, đáp ứng tốt nhu cầu thông tin cho hoạt động nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong thời kỳ đ y mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế cần được nghiên cứu và triển khai
5 Mô hình ĐTĐM trong thư viện số và thư viện các trường đại học
Thư viện số cung cấp dịch vụ thông tin chất lượng nhưng đồng thời cũng liên tục lộ
ra nhiều hạn chế Vì điều kiện kinh tế hạn hẹp vùng miền phát sinh hiện tượng phát triển thiếu cân đối, chia sẻ các nguồn tài nguyên của khu vực gặp khó khăn, hình thành những
ốc đảo bị cô lập thông tin hay dư thừa tài nguyên, gây ra lãng phí, rất khó thỏa mãn được tổng cầu Trong bối cảnh đó, ĐTĐM có khả năng cung cấp kế hoạch phù hợp từng ngày vượt qua những trở ngại của hiện tượng này
Việc phát triển kinh tế không đồng đều ở những khu vực khác nhau đã khiến cho
Trang 5các tài nguyên của thư viện số bị tạm thời thiếu hụt, cụ thể là thư viện số của các trường đại học địa phương Nhiều trường đại học và cao đẳng trong khi không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo đã xây dựng thư viện số để mua các nguồn cơ sở dữ liệu cho riêng mình, nhưng vì mục tiêu đào tạo và điều kiện kinh tế khác biệt nên các tài nguyên thư viện giữa hai đại học có những khác biệt đáng kể
Nhìn chung thư viện số của các trường đại học hiện nay còn những mặt khiếm khuyết Các nguồn dữ liệu giữa hai đại học vẫn còn tương đối độc lập, lượng các đề án dư thừa vẫn còn khá cao, đã gây không ít lãng phí cho các nguồn tài chính và nhân lực, hay
có một số trường đại học và cao đẳng chỉ sử dụng một phần nhỏ các nguồn cơ sở dữ liệu, chưa sử dụng hết hiệu suất, nên chưa tận dụng hết các nguồn tài nguyên số hóa Chính vì vậy, ĐTĐM có thể giúp sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên, và có thể giải quyết những khiếm khuyết của các thư viện số.Giải pháp này giúp tin học hoá, đơn giản hoá và thống nhất nghiệp vụ trong thư viện, tiết kiệm thời gian phục vụ người sử dùng và kiểm kê kho định kỳ, tránh tình trạng thất thoát tài liệu do có hệ thống tự động nhắc nhở mỗi khi có tài liệu quá hạn, tạo mối liên hệ chặt chẽ giữa người sử dùng với nhau, giữa người sử dùng với cán bộ thư viện (thảo luận diễn đàn), và giữa các thư viện (qua cổng thông tin), tích hợp dữ liệu đa phương tiện, kết nối các tập dữ liệu số, sưu tập số quy mô lớn Điểm đặc biệt ở nền tảng ĐTĐM này là không gian làm việc độc lập, khả năng lưu trữ lớn, có thể truy cập mọi lúc mọi nơi trên nhiều thiết bị như: iPad, điện thoại di động… liên thông giữa
các dịch vụ khác nhau, dịch vụ tham khảo trực tuyến, dịch vụ thư viện số di động
ĐTĐM thực hiện các chức năng phân phối cho rất nhiều máy tính chứ không riêng cho các máy tính cục bộ hay các máy chủ từ xa Nói cách khác, ĐTĐM có khả năng tích hợp dữ liệu và đưa chúng lên đám mây công cộng để phục vụ người sử dụng
5.1 Ứng dụng ĐTĐM
ĐTĐM rất phù hợp với tính toán chi phí, hiệu suất, hợp tác nhóm và những ưu điểm
về vị trí địa dư Vì đồng thời từng quy trình ứng dụng sử dụng riêng cho mình một nền riêng, một máy chủ riêng sẽ rất lãng phí Sử dụng ĐTĐM có thể chia sẻ máy chủ cho nhiều quy trình ứng dụng, thực hiện chia sẻ tài nguyên, và qua đó cũng giảm thiểu dung lượng cho máy chủ, thực hiện tiết giảm chi phí Do đó tận dụng ĐTĐM trong thư viện kỹ thuật số, sẽ đem lại hiệu quả cao hơn cho công việc, đời sống và học tập, (xem Hình 1)
Trang 6Mọi máy chủ ĐTĐM đều có thể là máy chủ điện toán, và như vậy sẽ tiết kiệm máy chủ hay băng thông rộng các nguồn và vv… Trong Hình 2 mọi đám mây đại diện cho nguồn
cơ sở dữ liệu của các thư viện số các đại học Cứ hai đám mây trở lên có thể tạo thành một đám mây lớn hơn, và ta có thể chia đám mây hay đám mây tích hợp cho những vùng khác nhau hay các trường đại học có thứ hạng khác nhau Saas, chữ viết tắt của Software as a Service (Dịch vụ phần mềm), sẽ thông qua trình duyệt hình thành các dịch vụ cung cấp cho các ứng dụng, giúp người sử dụng và nhà cung cấp tiết giảm chi phí Paas, viết tắt của
“Platform as a service” (Dịch vụ nền tảng), xác định bởi dạng dịch vụ cung cấp nền ứng dụng và triển khai cho các nhà khai thác, để họ có thể sử dụng nền này để phát triển, triển khai và quản lý Các ứng dụng SaaS Nền tảng này thường bao gồm cơ sở dữ liệu, phần mềm trung gian (quản lý kết nối giữa khách hàng và cơ sở dữ liệu) và các công cụ phát triển Tất cả đều có dạng dịch vụ thong qua Internet Cơ sở hạ tầng IaaS vốn là dịch vụ, xác định có dạng dịch vụ cung cấp các phần cứng máy chủ, lưu trữ và nối mạng Bộ Phần mềm Phát triển SDK, là hỗ trợ phát triển một số phần mềm, tài liệu hướng dẫn, mẫu, và tập hợp các công cụ Nói chung, SDK là phát triển các ứng dụng nền Windows
5.2 Tổ chức thực hiện
Trong Hình 2, người quản lý đám mây bao gồm đại diện trường đại học, đại diện chính phủ và đại diện nhà cung cấp dịch vụ Trách nhiệm quản lý bao gồm quản lý tác nghiệp hằng ngày, cung cấp dịch vụ cao cấp và bảo mật cao, hình thành hợp đồng, điều phối lợi ích cho các bên tham gia và thực hiện xử phạt đối với người sử dụng phi pháp và hoạt động trái phép
5.3 Mô hình dịch vụ thư viện số trường đại học
Với tốc độ phát triển công nghệ thông tin truyền thông nhanh chóng như hiện nay, yêu cầu của người sử dụng thông tin ngày càng cá biệt hơn Và hiện nay ngày càng có
Trang 7nhiều thư viện ủng hộ dịch vụ lấy người sử dụng làm trung tâm Vì vậy cán bộ thư viện thường xuyên quan tâm và nghiên cứu yêu cầu sử dụng thông tin Và chỉ có như thế, họ mới có thể nắm bắt các nhu cầu cơ bản của người sử dụng Và ngoài ra, thư viện có thể phát triển các thông tin có nhu cầu và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người sử dụng Các thư viện trường đại học, như tất cả chúng ta đều biết, có tác dụng rất lớn đến nghiên cứu khoa học và quá trình đào tạo Và công nghệ thông tin đã trở thành lực đẫy cho phát triển thư viện Hơn thế nữa, cán bộ thư viện có thể liên tục sử công nghệ hiện đại để phát triển thư viện và tối ưu hóa dịch vụ thư viện Liên quan đến việc mở rộng ứng dụng ĐTĐM, trong thư viện số tại các thư viện Bằng cách thiết lập đám mây công cộng cho nhiều thư viện của các trường Đại học, chúng ta không chỉ bảo tồn tài nguyên thư viện mà còn có thể thỏa mãn nhu cầu của người sử dụng tốt hơn Đám mây công cộng được lưu trữ dung lượng lớn và được nhà cung cấp đám mây quản lý, các tài nguyên được cung cấp động trên Internet bằng cách sử dụng các ứng dụng web từ một nhà cung cấp bên thứ ba bên ngoài cung cấp các tài nguyên chia sẻ và gửi hóa đơn tính cước trên cơ sở tính toán việc sử dụng giúp giảm chi phí, tăng hiệu quả
Kết luận
Chúng ta đều biết rằng thư viện không chỉ là kho tàng kiến thức, mà còn có nhiệm
vụ cung cấp dịch vụ thông tin cho mọi người Vì vậy bước vào kỷ nguyên mới, thư viện cần liên tục nâng cấp bằng nhiều ứng dụng công nghệ (ITC) hiện đại Dù nghiên cứu ĐTĐM hiện nay vẫn còn trong giai đoạn sơ khai, nhưng tác động do nó mang lại rất hiển nhiên Dịch vụ do các thư viện cung cấp cho người sử dụng là trung tâm, chuyên nghiệp
và hiệu quả nhiều hơn, Và tất cả chúng ta đều tin rằng ngành thư viện, với sự hỗ trợ của ĐTĐM, sẽ đem lại nhiều lợi ích cho nghiên cứu, giảng dạy và học tập Đám mây là môi trường mạng rất tiên tiến; nó hứa hẹn với người sử dụng dịch vụ chất lượng và bảo mật cao Kỹ thuật và phương pháp ĐTĐM ứng dụng cho thư viện số, không những cải thiện tỷ suất sử dụng các nguồn tài nguyên thông tin để giải quyết tình trạng mất cân đối về phát triển giữa các vùng của các trường đại học trước xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Hữu Hùng: "Thông tin - Từ lý luận đến thực tiễn", Nxb Văn hoá Thông tin,
2005
2 Đặng Mộng Lân: "Kinh tế tri thức - Những khái niệm và vấn đề cơ bản", Nxb
Thanh niên, 2002
3 Phan Dũng: "Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới", Nxb Trẻ, 2010