NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH (Trích) Nguyễn Thi I/TIỂU DẪN : 1.Tác giả: -Nguyễn Thi (1928-1968) tên khai sinh Nguyễn Hồng Ca, bút danh khác là Nguyễn Ngọc Tấn, q ở Nam Định. Sinh ra trong gia đình nghèo, mồ cơi cha từ năm 10 tuổi, mẹ đi bước nữa nên vất vả, tủi cực từ nhỏ. Năm 1943, Nguyễn Thi theo anh vào Sài Gòn vừa làm vừa học. -Năm 1945 tham gia CM, rồi gia nhập lực lượng giải phóng qn. Năm 1954 tập kết ra Bắc. Năm 1962 trở lại chiến trường miền Nam. Nguyễn Thi hi sinh trên mặt trận Sài Gòn trong cuộc tổng tiến cơng và nổi dậy Mậu Thân 1968. -Nguyễn Thi sinh ra ở Miền Bắc nhưng đã gắn bó sâu nặng với nhân dân Miền Nam và thực sự xứng đáng với danh hiệu “Nhà văn của nơng dân Nam Bộ trong cuộc chiến đấu chống Mĩ cứu nước”. Nguyễn Thi sáng tác ở nhiều thể loại: bút kí, truyện ngắn và tiểu thuyết. “Truyện và kí”(1978), “Nguyễn Ngọc Tấn-Nguyễn Thi tồn tập” (1996). -Tác phẩm của Nguyễn Thi viết về người nơng dân Nam Bộ hồn nhiên bộc trực, trung hậu, có lòng căm thù giặc sâu sắc, gan góc, sẵn sàng hi sinh vì q hương vì độc lập, tự do của q hương, Tổ Quốc. Nguyễn Thi là cây bút có năng lực phân tích tâm lí sắc sảo. Văn Nguyễn Thi giàu chất hiện thực nhưng thấm đẫm chất trữ tình. Ngơn ngữ phong phú, góc cạnh, đđậm chất Nam Bộ. -Ông đđược tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000. 2.Tác phẩm : -Hồn cảnh sáng tác: “Những đứa con trong gia đình” là 1 trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nguyễn Thi, được viết ngay trong những ngày chiến đấu ác liệt khi ơng cơng tác ở tạp chí Văn nghệ Qn giải phóng (tháng 2/1966) Sau được in trong “Truyện và kí” Văn học Giải phóng 1978. -Ý nghĩa tựa đề : TP “Những đứa con trong gia đình” miêu tả truyền thống gia đình hồ trong truyền thống của đất nước. Hai nhân vật Chiến và Việt, cùng sinh ra trong 1 gia đình có lòng căm thù sâu sắc với đế quốc. Hai chị em cùng các cơ, chú du kích đánh giặc, hăng hái tòng qn, tham gia đánh trận, lập nhiều chiến cơng. Việt bị thương nặng nhưng lúc nào cũng sẵn sàng chiến đấu. Đó là những hình ảnh thật cụ thể của chủ nghĩa anh hùng CM. Thơng qua hồi tưởng của Việt, t/giả khắc hoạ hình ảnh Chiến ,Việt là những đứa con sinh ra trong gia đình Nam Bộ có truyền thống u nước và lòng căm thù giặc sâu sắc, hai chị em đã thể hiện bằng hành động quyết tâm tiêu diêt giặc, trả thù cho ba má. Chính truyền thống dân tộc t/cảm gia đình, tình u q hương đất nước đã tạo nên sức mạnh to lớn của con người Việt Nam, dân tộc VN trong cuộc k/c chống Mĩ cứu nước. -Tóm tắt truyện :Việt q ở Bến Tre. Chị gái là Quyết Chiến. Hai chị em sinh ra trong một gia đình có truyền thống CM, cha mẹ đều đẽ bị giặc giết chết. Hai chị em cùng đi bộ đội một ngày. Ở đơn vị, Việt được đồng đội gọi tên thân mật là cậu Tư. Trong 1 trận chiến đấu ở vùng cao su với bọn Mĩ, Việt tiêu diệt được 1 xe bọc thép của địch nhưng bị thương khắp người, hai mắt khơng nhìn thấy gì. Lúc tỉnh Việt cố lết từng đoạn để đi tìm đồng đội. Những lúc thiếp đi Việt như gặp lại từng người thân trong gia đình. Lần thứ 2 tỉnh dậy nghe tiếng ếch nhái kêu, Việt nhớ những đêm cùng chị Chiến đi bắt ếch, nhớ đến chú Năm, đến những câu hò của chú và đặc biệt là cuốn sổ của gia đình…Lần thư 3, tiếng trực thang đánh thức Việt dậy… Việt nhớ lại những ngày cùng chị Chiến đi bắt chim, bây giờ đi bộ đội Việt vẫn mang theo cái ná thun. Rồi Việt nhớ đến má, nhớ đến câu chuyện má kể về cái chết của ba, nhớ cảnh má che chở cho đàn con của mình…Lần thứ 4, tiếng dế gáy u u đánh thức Việt, hình ảnh má vẫn còn trong đầu Việt, Việt nhớ lại ngày hai chị em đăng kí tòng qn với ý chí quyết tâm trả thù cho má…Đến ngày thứ 3, anh Tánh dẫn tiểu đội đi tìm lục suốt chiều dài mặt trận vẫn khơng tìm được Việt, mấy lần đụng địch và cuối cùng gặp được Việt trong bụi rậm. Việt được đưa về điều trị ở một bệnh xá dã chiến. -Chủ đề : TP khắc hoạ hình ảnh Việt - Chiến là những đứa con trong gia đình Nam bộ có truyền thống CM, thuỷ chung son sắt với q hương đất nước để ca ngợi tuổi trẻ miền Nam trong thời chống Mĩ. Họ đánh giặc để trả thù nhà cũng là giải phóng q hương. II/ĐỌC -HIỂU VĂN BẢN : 1/Hình tượng một gia đình nông dân Nam bộ giàu truyền thống : *Điểm chung : Đặc sắc của truyện là nhà văn đã dựng nên hình tượng những con người Nam bộ có truyền thống yêu nước sâu sắc, thuỷ chung son sắt với CM, kháng chiến. Chính truyền thống ấy đã nối kết những con ngời trong gia đình lại với nhau. Tất cả mọi người (ông nội, cha Việt, má Việt, chú Năm, chị Việt, Việt) đều rất gan góc, dũng cảm, khao khát được chiến đấu giết giặc. Bên cạnh đó, mọi người đều coi trọng truyền thống gia đình và truyền thống CM. *Điểm riêng : Tuy nhiên, trong cái dòng sông truyền thống của gia đình “mỗi người một khúc”. Mỗi người có nét tính cách riêng không ai giống ai. Đó chính là điểm nói lên tài năng của Nguyễn Thi. a)Nhân vật chú Năm : Trong truyền thống gia đình chú năm là khúc thượng nguồn, là nơi kết tinh đầy đủ hơn cả truyền thống của gia đình. -Chú là người thân lớn tuổi duy nhất còn lại trong gia đình. Chú từng “bôn ba khắp chân trời góc bể”, là người cưu mang đùm bọc cho chị em Việt khi anh chị Tư Năng, cha mẹ Việt - Chiến hy sinh. -Chú còn là người đề cao truyền thống gia đình, giáo dục con cháu truyền thống gia đình bằng việc cần mẫn ghi chép cuốn sổ gia đình. Chú ghi chép tội ác của giặc và những chiến công của gia đình dòng họ theo từng tháng, từng năm. - Chú Năm là người lao động chất phác, tâm hồn bay bổng dạt dào, tràn đầy cảm xúc nhất là khi chú cất lên tiếng hò “tiếng hò khàn đục, tức như tiếng gà gáy” nhưng đó là tâm hồn và khát vọng của chú. Nó như là “hiệu lệnh, như lời thề dữ dội nổi lên giữa ban ngày trong ánh nắng chói chang”. -Chú Năm cũng hết lòng, hết sức đóng góp sức người cho cuộc CM. Câu nói của chú trong buổi ghi tên tòng quân của thanh niên đã chứng minh điều đó “Việc lớn ta tính theo việc lớn, còn việc thỏn mỏn trong nhà tôi thu xếp khắc xong”. (So sánh với nhân vật chú Năm với cụ Mết-già làng Xôman trong truyện ngắn “Rừng xà nu”.) b)Nhân vật mà Việt : Cùng với nhân vật chú Năm, má Việt cũng là một hiện thân của truyền thống. -Nguyễn Thi đã khéo léo chọn những chi tiết điển hình dồn nén bao ý nghĩa để khắc hoạ hình tượng người phụ nữ này. Đó là một người phụ nữ chắc khoẻ, sực mùi lúa gạo và mùi mồ hôi, thứ mùi của đồng áng, cần cù một nắng hai sương. Đó còn là người phụ nữ đảm đang, tháo vác, thương chồng thương con và rất đỗi kiên cường gan góc “một tay bồng con, một tay cắp rổ đi theo giặc đòi đầu chồng; Hiên ngang đối đáp với kẻ thù mà hai bàn tay to vẫn phủ lên đầu đàn con dang nép dưới chân mình. Mỗi lần bọn lính bắn doạ, mắt má lại sắc ánh lên nhìn lại bọn lính. Đôi mắt của người từng vượt sông vượt biển”. Và ấn tượng sâu đậm nhất ở má Việt là khả năng cắn răng ghìm nén đau thương để sống và duy trì sự sống, che chở cho đàn con và tranh đấu.Hình ảnh má Việt là hình ảnh người phụ nữ anh hùng bất khuất, trung hậu, mang đậm nét tính cách của nhân vật Nguyễn Thi. -Má Việt đã ngã xuống nhưng tinh thần chiến đấu kiên cường vẫn còn “nóng hổi”. Cho nên đêm hai chị em sắp xa nhà đi chiến đấu, những đứa con đều cảm nhận không ai khác là má đã hiện về qua những con đom đóm. c)Nhân vật Chiến : Người mẹ ngã xuống nhưng dòng sông truyền thống vẫn chảy. Chiến là hình ảnh nối tiếp của má. Chiến mang vóc dáng của má “Hai bắp tay tròn vo sạm đỏ màu cháy nắng .Thân người to và chắc nịch”. Đó là vẻ đẹp của những con người sinh ra để gánh vác, để chống chọi, để chịu đựng và để chiến thắng. -Chiến cũng rất giống má ở sự đảm đang, tháo vát, lo toan, chu đáo, thu xếp việc nhà đâu ra đó. Đặc biệt ở cái đêm sắp xa nhà đi bộ đội : Chiến biết lo liệu, toan tính việc nhà y hệt má. Hình ảnh người mẹ như bao bọc lấy Chiến, từ cái lối nằm với thằng Út em trên giường ở trong buồng nói với ra đến lối hứ một cái “Cóc” rồi trở mình. Đến nỗi chỉ trong khoảng thời gian ngắn ngủi trong đêm, Việt đã không dưới ba lần thấy chị giống in má, có khác ở chỗ chị “không bẻ tay rồi đập vào bắp vế than mỏi” mà thôi. Chính Chiến cũng thấy mình trong đêm ấy đang hoà vào trong mẹ: “tao cũng đã lựa ý nếu má còn sống chắc má tính vậy, nên tao cũng tính vậy”. Ở đây, Nguyễn Thi muốn cho ta hiểu rằng trong cái thời khắc thiêng liêng ấy, người mẹ luôn hiện hữu trong lòng của những đứa con. -Là chị lớn, sau khi mất mẹ, Chiến phải làm chủ gia đình nên cô khôn ngoan, già dặn trước tuổi. Nghe Chiến trình bày việc nhà, chú Năm buộc miệng khen “Khôn! Việc nhà nó thu được gọn thì việc nước nó mở được rộng, gọn bề gia thế, đặng bề nước non. Con nít chúng bây kì đánh giặc này khôn hơn chú hồi trước”. Là chị, Chiến cũng rất thương em. Hầu như mọi việc tranh giành cuối cùng Chiến đều nhường cho em, chỉ trừ mỗi việc tòng quân là Chiến nhất định không nhường, vì ngoài niềm khát khao đánh giặc, Chiến còn có lòng thương emcủa người chị. Chiến chưa muốn em xông pha bom đạn nguy hiểm “thủng thẳng để chú Năm thu xếp rồi hãy đi….” - Chiến cũng rất kiên nhẫn, gan lì và quýât tâm ngay cả trong việc học hành và cả trong chiến đấu. Chiến cứ ngồi ở ván tập đánh vần hoài cuốn sổ gia đình “ Từ trưa tới xế, rối từ xế tới chiều, bỏ ăn quên cả Trời chạng vạng” nhằm nuôi dưỡng cho mình một khát vọng để chiến đấu và trả thù với quyết tâm cao độ “đã là thân con gái, ra đi nếu giặc còn thì tao mất vậy à !” Tóm lại, Nguyễn Thi đã xây dựng nhân vật Chiến vừa có cá tính, vừa phù hợp với lứa tuổi, giới tính của các cô gái trẻ nam bộ trong cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Chiến là nhân vật được hồi tưởng qua Việt nhưng đã gây được ấn tượng sâu sắc. d) Nhân vật Việt: Trong tác phẩm, Việt là nhân vật xuất hiện nhiều lần nhất. Dường như, tác giả đã “trao ngòi bút” cho nhân vật này để nhân vật tự viết về mình bằng ngôn ngữ, nhịp điệu và giọng điệu riêng. Bằng cách ấy, Việt đã hiện lên cụ thể và sinh động trước mắt người đọc với hai nét tính cách: vừa là một cậu con trai mới lớn, vừa là một chiến sĩ gan góc, dũng cảm, kiên cường. - Nếu Chiến có dáng dấp một người lớn thật sự thì ở Việt là sự vô tư của một cậu con trai đang tuổi trưởng thành. Chiến nhường nhịn em bao nhiêu thì Việt hay tranh giành với chị bấy nhiêu. Đêm trước ngày ra đi, Chiến nói với em những lời nghiêm trang thì Việt: “Lăn kềnh ra ván cười khì khì”. Lúc lại rình “Chụp một con đom đóm úp trong lòng tay”. Vào bộ đội, Chiến đem theo tấm gương soi còn Việt lại đem theo môt chiếc súng cao su. Việt giấu chị như giấu của riêng mình, không dám cho ai biết vì “sợ mất chị”. Việt từng trãi qua những trận đánh dữ dội ác liệt, không sợ giặc, không sợ chết mà lại sợ “con ma cụt đầu và thằng chỏng chết trôi”. Việt bị thương nằm lại ở chiến trường, nhưng khi gặp được đồng đội thì giống hệt như thằng Út em ở nhà “khóc đó rồi lại cười đó”. -Việt là chàng trai có trái tim giàu tình yêu thương. Dù bị thương nặng nằm giữa chiến trường, Việt ngất đi mê man, rồi lại tỉnh, tỉnh rồi lại mê đến ba bốn lần; Mỗi lúc như thế, Việt nhớ má, lúc nào cũng thấy như má đang ở đâu đây, Việt thương chị “nghe tiếng chân bịch bịch của chị, việt thấy thương chị lạ”; Việt thương và nhớ chú Năm, nhớ giọng hò của chú, nhớ chú hay bênh mình, nhớ cuốn sổ của chú ghi chuyện gia đình,…Những tình cảm yêu thương thật chân thành và xúc động. -Tuy vậy, Việt cũng thật đường hoàng, chững chạc trong tư thế người chiến sĩ trẻ dũng cảm, kiên cường. Dòng máu nóng chảy trong người Việt là dòng máu gia truyền của những con người gan góc không bao giờ biết sợ trước bạo tàn. Ngay từ nhỏ, Việt đã dám xông vào đá cái thằng đã giết cha mình. Khi trở thành một chiến sĩ, mặc dù chỉ có một mình với đôi mắt không nhìn thấy được, với hai bàn tay đau đớn, Việt vẫn quyết ăn thua, sống mái với kẻ thù. Gặp lại anh Tánh và đồng đội sau ba ngày đêm bị trọng thương, bị lạc đơn vị, nhưng câu hỏi đầu tiên của Việt là câu hỏi về tình hình chiến sự. Việt đã cười khi nghe anh Tánh báo tin “diệt hết rồi, trận đánh xong rồi, xong rồi”. Tư thế ấy, nụ cười ấy là biểu hiện tuyệt đẹp tính cách anh hùng của đứa con trai má Tư Năng. ->Tóm lại, Việt là một thành công đáng kể trong cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Thi. Tuy có hồn nhiên và trẻ con, nhưng đứng trước kẻ thù, Việt vụt lớn lên, chững chạc trong tư thế người chiến sĩ. Việt là hiện thân của sức trẻ tiến công quân thù. **Nét giống nhau giiữa hai chị em : -Hai chị em cùng sinh ra trong một gia đình chịu nhiều mất mát đau thương “cùng chứng kiến cái chết đau thương của ba và má”. Hai chị em có chung một mối thù với bọn xâm lược. Tuy còn nhỏ tuổi, chí căm thù giặc đã thôi thúc hai chị em cùng môt ý nghĩ “phải trả thù cho ba má và có cùng nguyện vọng được cầm súng đánh giặc”. -Tình yêu thương là vẻ đẹp tâm hồn của hai chị em. Tình cảm này được thể hiện sâu sắc và cảm động nhất trong cái đêm chị em giành nhau ghi tên tòng quân và sáng hôm sau trước khi lên đường nhập ngũ cùng khiêng bàn thờ ba má sang nhà chú Năm Cả hai chị em đều là những chiến sĩ gan dạ, dũng cảm. Đánh giặc là niềm say mê nhất của hai chị em Việt và Chiến. Họ tiêu biểu cho tuổi trẻ Miền Nam trong những năm tháng ấy “Hạnh phúc của tuổi trẻ là trên trận tuyến đánh quân thù”. -Hai chị em Việt đều có những nét rất ngây thơ “giành nhau bắt ếch nhiều hay ít, giành nhau thành tích bắn tàu chiến giặc và giành nhau ghi tên tòng quân”. =>Yêu thương và căm thù đó là hai nguồn sức mạnh tạo nên tính cách đặc biệt ngoan cường cùa nhân vật Nguyễn Thi. Các nhân vật Nguyễn Thi ít nhiều mang dòng máu anh hùng. Thực tế CM bão táp đã tạo ra họ - những nhân vật sử thi của thời đại ngày nay. 2)Hình ảnh chị em Việt khiêng bàn thờ ba má sang gởi chú Năm. Chỗ hay nhất của đoạn văn là không khí thiêng liêng, nó hoán đổi cả cảnh vật lẫn con người- >Không khí thiêng liêng đã biến Việt thành người lớn. Lần đầu tiên Việt thấy rõ lòng mình “Thương chị lạ, mối thù thằng Mĩ thì có thể rờ thấy vì nó đang đè nặng trên vai”. =>Hình ảnh có ý nghĩa tượng trưng thể hiện sự trưởng thành của hai chị em có thể gánh vác việc gia đình và viết tiếp khúc sông của mình trong dòng sông truyền thống gia đình. Thế hệ sau sẽ nối tiếp truyền thống cha ông và có thể đi xa hơn nữa trong việc giữ gìn quê hương đất nước. 3)Nghệ thuật : a/ Tình huống truyện và phương thức trần thuật : *Tình huống độc đáo của truyện : Đây là câu chuyện của gia đình anh giải phóng quân tên Việt. Nhân vật này rơi vào một tình huống đặc biệt: trong một trận đánh, bị thương nặng, hai mắt không nhìn thấy gì phải nằm lại giữa chiến trường, anh nhiều lần ngất đi rồi tỉnh lại. Truyện được kể theo dòng nội tâm ức khi đứt, khi nối của nhân vật. Cứ như thế, đối tượng được miêu tả cứ mở rộng dần và mỗi lúc lại đi sâu hơn vào đời sống nội tâm của nhân vật, làm hiện lên sinh động cụ thể những gương mặt tiêu biểu của gia đình. *Phương thức trần thuật : Căn cứ vào ngôn ngữ của n/v trong truyện có các phương thức trần thuật + Phương thức thứ nhất: Nhân vật truyện là đối tượng thuật/kể về ai đó -> nên thuộc ngôi thứ 3 + Phương thức hai: nhân vật tự kể chuyện mình “xưng tôi” -> ngôi thứ nhất. + Phương thức thứ ba: người trần thuật kể lại theo quan điểm, ngôn ngữ, giọng điệu của nhân vật ->ngôi thứ 3. ->Tác phẩm: “Những đứa con trong gia đình“được trần thuật theo phương thức thứ ba. Nghĩa là người trần thuật tự giấu mình nhưng cách nhìn và lời kể theo giọng điệu của nhân vật Việt. Với lối trần thuật này có tác dụng về mặt nghệ thuật: +Cùng một lúc thuật, kể lại câu chuyện từ ngọn nguồn và tính cách nhân vật cũng được khắc hoạ. |+Câu chuyện dù không có gì đặc sắc cũng trở nên mẻ, hấp dẫn vì được kể qua con mắt, tấm lòng và bằng ngôn ngữ, giọng điệu riêng của nhân vật +Diễn biến câu chuyện hết sức linh hoạt : có thể xáo trộn không gian, thời gian (từ hiện thực chiến trường gợi ra những dòng hồi tưởng, liên tưởng về quá khứ, quê nhà. Từ chuyện này có thể nói sang chuyện khác hết sức tự nhiên. Chính vì thế đã tạo nên dòng thời gian đồng hiện). Nhà văn phải thành thạo tâm lí và ngôn ngữ nhân vật mới có thể trần thuật theo phương thức này. b/Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật : Các nhân vật được xây dựng có những nét chung nhưng cũng có những nét riêng rất độc đáo.(PT) c/Ngôn ngữ tác phẩm : Đậm màu sắc Nam bộ từ việc miêu tả cảnh vật đến cách kể chuyện. III/TỔNG KẾT : SGK . -Hồn cảnh sáng tác: Những đứa con trong gia đình là 1 trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nguyễn Thi, được viết ngay trong những ngày chiến đấu. Sau được in trong “Truyện và kí” Văn học Giải phóng 1978. -Ý nghĩa tựa đề : TP Những đứa con trong gia đình miêu tả truyền thống gia đình hồ trong truyền