Bài 1. Dãy Hoàng Liên Sơn

Để đạt được mục tiêu trên, môn Địa lý phải giải quyết những vấn đề có liên quan đến mối quan hệ giữa con người với môi trường thiên nhiên, cụ thể phải thực hiện những nhiệm vụ sau: + Cu

Giáo viên:

Nguyễn Văn HuếGIÚP HỌC SINH HỌC TỐT MƠN ĐỊA LÍ LỚP 4.

TỪ BẢN ĐỒ (LƯỢC ĐỒ) VÀ BẢNG SỐ LIỆU

Trong dạy học môn học Địa lí, nhằm giúp học sinh hiểu biết về môi trường xung quanh, từ đó tạo điều kiện cho học sinh dễ dàng hòa nhập, thích ứng với cuộc sống xã hội, với môi trường thiên nhiên Để đạt được mục tiêu trên, môn Địa lý phải giải quyết những vấn đề có liên quan đến mối quan hệ giữa con người với môi trường thiên nhiên, cụ thể phải thực hiện những nhiệm vụ sau:

+ Cung cấp cho học sinh những biểu tượng Địa lí, bước đầu hình

thành một số khái niệm cụ thể, xây dựng một số mối quan hệ địa lí đơn giản

+ Hình thành và phát triển cho học sinh năng lực tự học tập, bước đầu rèn luyện những kỹ năng địa lí như: kỹ năng sử dụng bản đồ, kỹ năng nhận xét, kỹ năng so sánh phân tích số liệu,kỹ năng phân tích các mối quan hệ địa lý đơn giản

+ Hình thành và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham tìm

hiểu, yêu thiên nhiên, đất nước, con người.Có ý thức và hành động bảo

vệ thiên nhiên

I/ Lí do chọn đề tài:

+ Bước đầu hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh, hạn chế những hiểu biết sai lệch, trước những hiện tượng địa lý tự nhiên.

Vì vậy, việc dạy học địa lý không những chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức địa lý tự nhiên thuần túy mà phải hình thành và phát triển cho các em các kỹ năng và năng lực tự học

Để đạt được mục tiêu của dạy- học Địa lí Tiểu học như trên, cần

có những phương pháp dạy học thích hợp nhằm làm cho học sinh Tiểu học không những nắm vững kiến thức địa lí mà còn phải rèn luyện cho các em các kỹ năng hành động phù hợp với môi trường tự nhiên-

xã hội, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế thời đại

Nhưng phương pháp dạy – học Địa lí ở trường Tiểu học hiện nay đã đáp ứng yêu cầu đó chưa?

I/ Lí do chọn đề tài:

Những năm gần đây, do ngày càng nhận thức được tầm quan trọng của phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, các cấp quản lí giáo dục liên tục phát động phong trào cải tiến phương pháp

I/ Lí do chọn đề tài:

Khi dạy môn Địa lí, kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ và phân tích bảng số liệu thì học sinh lớp 4 luôn gặp khó khăn từ đó ở mỗi tiết dạy luôn ảnh hưởng đến thời gian học của sinh học và không hiệu quả

Trên tinh thần đổi mới phương pháp thì bản đồ, lược đồ , bảng số liệu nói riêng, các thiết bị đồ dùng dạy học nói chung, không chỉ là dụng cụ trực quan mô tả một cách hình ảnh các kiến thức GV cần truyền đạt, mà qua đó phải giúp cho HS có một thói quen tư duy, khai thác kiến thức ẩn chứa bên trong của nó nữa

Để khắc phục tình trạng trên, bản thân tôi nghiên cứu tài liệu và bằng kinh nghiệm thực tế giảng dạy, đã rút ra được cách giúp cho học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ, bảng số liệu qua các bài học ở môn địa lí lớp 4

dạy học Nhất là phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình lĩnh hội kiến thức Giáo viên đã đóng góp tích cực vào việc nâng cao chất lượng giáo dục ở Tiểu học

1.Thuận lợi

+ 9-10 tuổi, học sinh lớp 4 đã có vốn sống phong phú, các em ham tìm tòi, học hỏi, dễ bị lôi cuốn những điều mới mẻ, nhất là với môi trường xung quanh

+ Ý thức học tập đã được hình thành

+ Được thừa kế nội dung chương trình từ lớp 1 đến lớp 3: Kiến thức địa lí được tích hợp ở mức cao trong các chủ đề khác nhau của môn Tự nhiên và xã hội

+ Lên lớp 4 được học bản đồ và cách sử dụng bản đồ giúp học sinh làm quen với một nguồn kiến thức, một phương tiện học tập rất đặc trưng của địa lí.Thiên nhiên và con người ở các vùng khác nhau được phân chia theo địa hình phù hợp với tâm lí nhận thức của các em, giúp các em hiểu, biết, ghi nhớ những nét đặc trưng của từng vùng và thấy được sự đa dạng của thiên nhiên, con người Việt Nam

Những điều kiện thuận lợi đó góp phần giúp các em nắm bắt vấn đề một cách nhanh chóng

II/ Thực trạng vấn đề:

-Từ tình hình thực tế nêu ở trên nên trong giảng dạy môn địa lí ở thời gian qua, tuy đã có nhiều chuyên đề được triển khai để hướng dẫn việc sử dụng đồ dùng dạy học nói chung, nhưng khi bước vào thực tế dạy học thì không ít GV còn xem nhẹ việc khai thác kiến thức

ẩn chứa bên trong từng đồ dùng dạy học mà chỉ nhằm mục đích đơn thuần là mô tả kiến thức Từ đó HS cũng không có thói quen nhìn thật sâu sắc các thiết bị - đồ dùng dạy học, không mảy may có chút gì

là tư duy khi tiếp xúc hoặc khi sử dụng

-Một mặt cũng do điều kiện khan hiếm thông tin, ít tiếp cận, cập nhật thông tin, … nên dường như vốn am hiểu về các tư liệu thực

tế cũng rất hạn hẹp, từ đó GV không dám đi sâu khai thác kiến thức trong mỗi thiết bị - đồ dùng dạy học nói chung và bản đồ, lược đồ nói riêng

III/.Giải quyết vấn đề:

b) học sinh

+ Xây dựng nếp làm việc khoa học, tích cực, nhanh nhẹn, biết tự học và biết cách học Địa lí; biết sử dụng sách giáo khoa (Kênh hình

và kênh chữ) một cách hợp lí và hiệu quả

+ Tất cả học sinh làm việc dưới sự kiểm tra, nhắc nhở của nhóm trưởng và giáo viên

+ Chuẩn bị :Sách và các phương tiện học tập cần thiết khác như : tranh, ảnh, bản đồ, phiếu học tập, vở bài tập,

+ Tâm lý:Thoải mái, cởi mở nhưng tập trung, tránh căng thẳng thái quá Biết mạnh dạn trao đổi với giáo viên những điều vướng mắc

c) Vận dụng vào quá trình dạy học

Để đạt hiệu quả cao trong dạy học Địa lý ở lớp 4 theo hướng Dạy – học tích cực, ngoài việc vận dụng các phương pháp dạy học mang tính chất chung cho nhiều môn học, giáo viên cần nắm vững một số phương pháp dạy – học Địa lí cụ thể như sau:

1.Phương pháp hình thành các biểu tượng địa lí

Tiểu học là các biều tượng địa lí.Vì vậy, một trong những mục đích chủ yếu của dạy học Địa lí ở trường Tiểu học là phải làm cho các em tích lũy đựơc càng nhiều biểu tượng địa lí cụ thể càng tốt

học sinh Tiểu học là làm cho các em quan sát các sự vật, hiện tượng có thể trực tiếp quan sát được trên thực địa như núi, rừng,

lễ hội, thị trấn, ở địa phương hoặc quan sát qua tranh ảnh, băng hình qua các bước cụ thể sau:

Bước 1:Lựa chọn đối tượng quan sát:Tùy theo nội dung học tập, giáo viên sẽ lựa chọn đối tượng quan sát phù hợp với trình

độ của học sinh và điều kiện địa phương.

Bước 2:Xác định mục đích quan sát:Trong quá trình quan

sát, không phải lúc nào học sinh cũng đều rút ra được những đặc điểm của đối tượng Vì vậy, với mỗi đối tượng địa lí, giáo viên cần xác định mục đích của việc quan sát (Ví dụ:Khi hình thành biểu tượng về một con sông, nếu đối tượng quan sát là tranh ảnh thì đặc điểm “động” của nó như hiện tượng nước chảy không nên là mục đích quan sát của học sinh.Tuy nhiên, học sinh có thể quan sát được nó nếu các em tiếp xúc với một dòng sông thực hoặc xem trong băng hình, )

Bước 3:Tổ chức, hướng dẫn cho học sinh quan sát đối tượng

thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập Hệ thống câu hỏi, bài tập này xây dựng dựa trên mục đích quan sát và trình độ hiểu biết của học sinh nhằm:

+ Hướng cho học sinh đến đối tượng quan sát.

+ Điều khiển tri giác và hướng dẫn tư duy học sinh theo hướng quan sát cần thiết (quan sát từ tổng thể đến chi tiết, từ ngoài vào trong, )

+ Giúp học sinh tổng kết và khái quát những điều đã quan sát, liên

hệ với các đối tượng cùng loại mà các em đã nhìn thấy rồi rút ra những kết luận khách quan, khoa học

Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan sát về đối tượng Sau đó giáo viên cùng học sinh trao đổi, thảo luận, xác nhận

và hoàn thiện kết quả, nhằm giúp cho học sinh có biểu tượng đúng

về đối tượng Ví dụ: Việc hình thành biểu tượng về Dãy Hòang Liên Sơn cho học sinh lớp 4 qua tranh ảnh (H 2 – Bài 1/ SGK Lịch

sử và Địa lí 4- phần Địa lí) Những nơi có điều kiện có thể cho học sinh quan sát trực Dãy Hòang Liên Sơn hoặc qua băng hình, qua tranh, ảnh do giáo viên sưu tầm

Ví dụ 1: Bài 1 Dãy Hoàng Liên Sơn.

Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát

- Yêu cầu học sinh quan sát ảnh (hình 1/trang 62/sgk)

Bước 2: Xác định mục đích quan sát

- Tìm hiểu đặc điểm của dãy Hoàng Liên Sơn

Bước 3: Tổ chức hoạt động học sinh quan sát đối tượng thông qua hệ thống câu hỏi, thông qua hoạt động nhóm đôi

- Giáo viên: Quan sát hướng dẫn, giúp đỡ học sinh (nếu có), hình

1/sgk/62 , thảo luận và trả lời các câu hỏi sau:

Câu 1: Xác định tên ảnh hình 1 trang 63 là gì?

Câu 2: Trên lược đồ hình 1 có những dãy núi nào?

Câu 3: Chỉ vị trí của dãy núi Hoàng Liên Sơn trên lược đồ?

Câu 4: Đỉnh núi Phan-xi-păng thuộc dãy núi nào và cao bao nhiêu mét?

Bước 4: Tổ chức cho học sinh trình bày kết quả.

- Đại diện các nhóm trình bày ( có thể gọi bất kì mỗi nhóm trả lời 1 câu, các nhóm khác đóng góp ý kiến, bổ sung để hoàn chỉnh câu trả lời)

- Học sinh nhận xét, giáo viên nhận xét

2.Phương pháp hình thành khái niệm địa lí

2.1 Hình thành khái niệm địa lí chung

Việc hình thành khái niệm địa lí chung có thể tiến hành theo các bước sau:

+ Bước 1:Hình thành những biểu tượng đúng bằng cách cho học

sinh quan sát (trực tiếp hay gián tiếp) các đối tượng định hình thành khái niệm, đồng thời khai thác những hiểu biết sẵn có của học sinh về các đối tượng quan sát

+ Bước 2:Đặt câu hỏi hoặc nêu tình huống có vấn đề để học sinh

tìm ra những dấu hiệu chung, bản chất của đối tượng

+ Bước 3: Cho học sinh đối chiếu, so sánh các đối tượng cùng loại

để lĩnh hội được đầy đủ và vững chắc các dấu hiệu chung, bản chất của khái niệm

+ Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả Sau đó, giáo viên

cùng học sinh trao đổi, thảo luận, xác nhận và hoàn thiện các dấu hiệu chung của đối tượng, nhằm đưa ra khái niệm đúng về đối tượng

Ví dụ : Bài 1 Dãy Hoàng Liên Sơn.

Hoạt động 5: Quan sát hình và trả lời.

- Giáo viên cho học sinh ảnh xem (Hình 3: Địa bàn cư trú chủ yếu của một số dân tộc ở Hoàng Liên Sơn - sgk/65)

- Yêu cầu học sinh phải tưởng tượng được độ cao của các dân tộc cư trú, nhà sàn là nhà như thế nào dựa vào vốn hiểu biết của bản thân và dựa trên biểu tượng địa lí kí ức (nhà em ở)

- Giáo viên chuyển ý: dân tộc Dao, Mông, Thái là ba dân tộc sống chủ yếu ở Hoàng Liên Sơn Vậy thôn bản của họ như thế nào và điều kiện sống ra sao, cô mời các em cùng tìm hiểu một vấn đề sau đây: Bước 1: Tìm những biểu tượng có liên quan đến những biểu tượng sắp học ( nhà em ở)

Bước 2,3: Hướng dẫn học sinh so sánh phân tính, tổng hợp đối tượng tưởng tượng

Giáo viên yêu cầu HS các nhóm đọc nội dung câu hỏi :

- Kể tên các dân tộc theo thứ tự địa bàn cư trú từ nơi thấp đến nơi cao

- Nhận xét về trang phục truyền thống của các dân tộc có trong hình 3

- Em biết gì về bản làng, nhà sàn và lễ hội ở Hoàng Liên Sơn ?

Bước 4: Đại diện các nhóm trình bày, học sinh nhận xét, bổ sung Giáo viên tuyên dương những nhóm có ý kiến đúng, phong phú về nội dung (học sinh nêu được những điểm khác nhau giữa nhà em ở đồng bằng khác với nhà sàn ở miền núi và học sinh xác định nhà sàn là nhà như thế nào ? Tại sao người dân tộc miền núi phải làm nhà sàn để ở?)

- Giáo viên kết luận: cho học sinh xem tranh sgk/65 (photos phóng to hoặc hình ảnh trên giáo án điện tử).

Giáo viên chốt ý: Dân tộc ở Hoàng Liên Sơn thường sống tập trung thành bản, các bản nằm cách xa nhau Họ sống ở nhà sàn, họ làm nhàsàn để chống ẩm thấp và thú dữ Nhà sàn được làm bằng các vật liệu tự nhiên như gỗ,tre, nứa…Bếp được đặt ở giữa nhà không chỉ là nơi đun nấu mà còn để sưởi ấm khi mùa đông giá rét và hiện nay , một

số nhà sàn đã được lợp bằng ngói trên mái nhà.

2.2 Hình thành khái niệm địa lí riêng

Việc hình thành khái niệm địa lí riêng được tiến hành theo các bước sau:

+ Bước 1: Giáo viên cần:

- Hình dung trước những dấu hiệu riêng của đối tượng

- Lựa chọn nguồn tri thức liên quan đến đối tượng

Trên cơ sở đó, xác định những dấu hiệu nào của những đối tượng có thể tổ chức cho học sinh tìm tòi, phát hiện; những dấu hiệu nào giáo viên phải cung cấp cho các em

+ Bước 2:Tùy theo trình độ nhận thức của học sinh, giáo viên soạn

một hệ thống câu hỏi, bài tập nhằm hướng dẫn học sinh làm quen với các nguồn tri thức đã lựa chọn để phát hiện ra những dấu hiệu riêng của đối tượng

+ Bước 3:Tổ chức cho học sinh làm việc với các nguồn tri thức

theo hệ thống câu hỏi, bài tập đã chuẩn bị trước (theo hình thức cá nhân, nhóm, cả lớp tùy thuộc vào nội dung, trang thiết bị vật chất)

để phát hiện ra dấu hiệu riêng của đối tượng

+ Bước 4:Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả phát hiện dấu hiệu

riêng của đối tượng, thông qua nguồn tri thức Trên cơ sở, giáo viên

bổ sung những dấu hiệu mà học sinh không thể tự tìm ra được bằng lời mô tả sinh động của mình nhằm hoàn thiện khái niệm cho học sinh và yêu cầu học sinh nêu khái niệm riêng

Ví dụ : Bài 1 Dãy Hoàng Liên Sơn.

Hoạt động 6: Khám phá chợ phiên ở vùng cao

- Giáo viên cho học sinh ảnh xem (Hình 4: Địa bàn cư trú chủ yếu của một số dân tộc ở Hoàng Liên Sơn - sgk/65)

- Yêu cầu học sinh phải tưởng tượng được chợ phiên của các dân tộc vùng cao như thế nào dựa vào vốn hiểu biết của bản thân và dựa trên biểu tượng địa lí kí ức

- Giáo viên chuyển ý: chợ phiên ở Hoàng Liên Sơn Vậy chợ phiên của họ như thế nào và điều kiện sống ra sao, mời các em cùng tìm hiểu một vấn đề sau đây:

Bước 1: Tìm những biểu tượng có liên quan đến những biểu tượng sắp học

Bước 2,3: Hướng dẫn học sinh so sánh phân tính, tổng hợp đối tượng tưởng tượng.

Giáo viên yêu cầu HS các nhóm đọc nội dung câu hỏi :

Câu 1: Người dân đến chợ bằng phương tiện gì ?

Câu 2: Kể tên một số hàng hóa bán ở chợ ?

3.Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ

Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ, lược đồ.

Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ,

lược đồ

Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ, lược đồ dựa vào kí

hiệu

Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, lược đồ, nhận xét và nêu đặc

điểm đơn giản của đối tượng

Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các

thành phần như địa hình và khí hậu, sông ngòi, thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người, trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức bản đồ và kiến thức địa lí để so sánh phân tích

Ví dụ : Bài 3 Tây Nguyên

Hoạt động 6: Khám phá thành phố Đà Lạt

Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ

- Học sinh xác định vị trí ,độ cao và khí hậu của Đà lạt

Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ, lược đồ.

Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản

đồ, lược đồ

Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ, lược đồ dựa vào kí

hiệu

Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, lược đồ, nhận xét và nêu đặc

điểm đơn giản của đối tượng

Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các

thành phần như địa hình và khí hậu, sông ngòi, thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người, trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức bản đồ và kiến thức địa lí để so sánh phân tích

Giáo viên chốt ý: Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, có độ

cao 1500m so với mặt nước biển nên dù là một xứ nhiệt đới, Đà Lạt vẫn có khí hậu mát mẻ , dễ chịu với nhiệt độ trung bình từ 15→24 ◦C Nhờ khí hậu đó, cả thành phố Đà Lạt như một vườn hoa trăm hương ngàn sắc, đặc biệt Đà Lạt có nhiều thác nước đẹp nổi tiếng và rừng thông phủ kín sườn đồi nên Đà Lạt được mệnh danh là “Thành phố ngàn hoa” và là địa danh du lịch hấp dẫn của nước ta

4 Phương pháp hình thành mối quan hệ so sánh thông qua bảng số liệu

Giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc với bảng số liệu để các

em thực hiện các bước sau:

Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bảng số liệu.

Bước 2: Đọc tên bảng số liệu.

Bước 3: Xem tên các cột, nắm được ý nghĩa đơn vị và thời điểm

đi kèmvới các số liệu ở từng cột

Bước 4: Đối chiếu các số liệu theo hàng dọc, hàng ngang của

bảng số liệu để rút ra nhận xét

Ví dụ: Tây Nguyên-Bài 5/SGK Lịch sử và Địa lí 4

- Những kiến thức trong bài học sinh cần khai thác qua bản đồ:

+ Phân biệt vị trí của Tây Nguyên

+ Nêu tên các cao nguyên ở Tây Nguyên

- Hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh làm việc với bản đồ:

+Quan sát lược đồ Tây Nguyên trang 82

Câu 2: Điền tên các cao nguyên vào bảng sau theo hướng từ Bắc

Qua cách sử dụng bản đồ để hướng dẫn học sinh khac thác, tìm tòi kiến thức thì tôi thấy kiến thức của các em thu nhận được bền vững hơn đồng thời trong quá trình tìm tòi kiến thức,

kĩ năng địa lí của học sinh cũng được rèn luyện và củng cố

Kí hiệu bản đồ

lịch sử hoặc địa lí trên bản đồ.

1: 100 000

*Minh hoạ: Bài 1“Dãy Hoàng Liên Sơn”

Những kiến thức trong bài học sinh cần khai thác qua bản đồ như sau:

a/ Nhận biết vị trí của Dãy Hoàng Liên Sơn

Hệ thống câu hỏi dẫn dắt để học sinh làm việc với bản đồ

Cho học sinh quan sát lược đồ Dãy Hoàng Liên Sơn trang 62

VD1: Ghép một từ ở cột A với một cụm từ thích hợp ở cột B để nói về đặc điểm của dãy Hoàng Liên Sơn:

DÃY NÚI HOÀNG LIÊN SƠN

1 Dãy Hoàng Liên

Dãy núi Bắc Sơn

Dãy núi Hoàng Liên Sơn dài nhất

Dãy núi sông Gâm Dãy núi Ngân Sơn

Hình 1 Lược đồ các dãy núi chính ở Bắc Bộ

Dãy núi Đông Triều Dãy núi Hoàng Liên Sơn