TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI KHOA KINH TẾ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Chủ biên: ThS.. Ngày nay, bên cạnh những thành tựu trong phát triển kinh tế, con người đang phải đối
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI
KHOA KINH TẾ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
Chủ biên: ThS Phạm Thị Bích Thuỷ
GIÁO TRÌNH KINH TẾ TÀI NGHUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
HÀ NỘI, 2010
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Môi trường không chỉ là không gian sống, là nơi cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên cho quá trình phát triển của con người mà môi trường còn là nơi chứa đựng chất thải
do quá trình sản xuất và tiêu dùng của con người tạo ra Ngày nay, bên cạnh những thành tựu trong phát triển kinh tế, con người đang phải đối diện với vấn đề ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên Làm thế nào để vừa phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất của con người vừa bảo vệ môi trường, hạn chế tối đa những tác động tiêu cực từ việc ô nhiễm môi trường đến sức khoẻ và đời sống tinh thần của con người là câu hỏi đặt ra không chỉ riêng đối với Việt Nam mà là câu hỏi đặt ra cho toàn nhân loại
Kinh tế tài nguyên và môi trường là một môn học nghiên cứu các vấn đề về tài nguyên, môi trường với viễn cảnh và những ý tưởng phân tích của kinh tế học Môn học tập trung vào việc nghiên cứu mối quan hệ giữa kinh tế và môi trường; những vấn đề cơ bản về kinh tế ô nhiễm; khai thác tài nguyên tối ưu; đánh giá tác động môi trường; tìm hiểu nguyên nhân và cách thức con người gây ô nhiễm môi trường và khai thác cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên; từ
đó đề ra những chính sách, những công cụ kiểm soát ô nhiễm và giải pháp khai thác tài nguyên nhằm giảm suy thoái môi trường cũng như khai thác tài nguyên thiên nhiên có hiệu quả hơn
Kinh tế tài nguyên và môi trường là một môn học bắt buộc thuộc nhóm các môn học cơ
sở ngành cho tất cả các chuyên ngành thuộc khối ngành kinh tế và được đưa vào giảng dạy ở nhiều ngành đào tạo khác ở Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
Thực hiện chủ trương, quan điểm của Ban giám hiệu Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội về việc không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nhằm đưa trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội trở thành một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực hàng đầu trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, đồng thời nhằm cung cấp tài liệu học tập môn Kinh tế tài nguyên và môi trường cho sinh viên trong trường, chúng tôi tiến hành biên soạn cuốn giáo trình Kinh tế tài nguyên và môi trường
Thông qua việc học tập, nghe giảng trên lớp kết hợp với việc nghiên cứu giáo trình sẽ giúp cho sinh viên có thể nắm được những kiến thức cơ bản về kinh tế tài nguyên môi trường: hiểu được mối quan hệ tương tác giữa kinh tế và môi trường; hiểu được những vấn đề về ô nhiễm môi trường và phân tích các công cụ kiểm soát ô nhiễm từ đó biết vận dụng được từng công cụ trong từng trường hợp cụ thể; nắm được nguyên tắc khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên; nắm được phương pháp phân tích lợi ích – chi phí trong phân tích các dự án tài nguyên môi trường; nắm được phương pháp định giá tài nguyên môi trường; phương pháp đánh giá tác động môi trường và hiểu rõ thực trạng về những vấn đề này ở Việt Nam Bên cạnh đó, giáo trình còn là tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác giảng dạy môn kinh tế tài nguyên và môi trường cũng như là tài liệu nghiên cứu, tham khảo cho những nhà quản lý môi trường và những ai đang quan tâm đến lĩnh vực kinh tế tài nguyên môi trường
Trang 3Giáo trình được biên soạn trên cơ sở tham khảo nội dung của 3 tài liệu chính đó là Giáo trình Kinh tế và Quản lý môi trường do PGS.TS Nguyễn Thế Chinh làm chủ biên; Giáo trình Kinh tế môi trường do PGS.TS Hoàng Xuân Cơ biên soạn và Bài giảng Kinh tế tài nguyên môi trường do TS Nguyễn Văn Song biên soạn Bên cạnh đó chúng tôi còn tham khảo nhiều tài liệu trong và ngoài nước khác phục vụ cho việc biên soạn giáo trình Tuy nhiên, trong qúa trình biên soạn, chúng tôi đã cố gắng cập nhật thông tin và đi sâu nghiên cứu những vấn đề cấp thiết hiện nay như vấn đề định giá tài nguyên môi trường và phân tích một cách cụ thể hơn các vấn đề cơ bản của Kinh tế tài nguyên và môi trường như phân tích các công cụ kiểm soát ô nhiễm, phân tích các điều kiện tối ưu trong khai thác tài nguyên,
Tham gia biên soạn giáo trình gồm có Th.S Phạm Thị Bích Thuỷ và CN Lê Dũng Kiên,
cụ thể như sau:
- ThS Phạm Thị Bích Thuỷ biên soạn các chương: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8
- CN Lê Dũng Kiên biên soạn các chương: 5, 9 và 10
Mặc dù chúng tôi đã hết sức cố gắng, bằng sự tìm tòi, nghiên cứu và kinh nghiệm giảng dạy để biên soạn cuốn giáo trình với nội dung khoa học và phù hợp với đối tượng sử dụng Tuy nhiên, do kinh nghiệm biên soạn giáo trình còn hạn chế nên không tránh khỏi sai sót về nội dung cũng như hình thức Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp chân tình từ phía đồng nghiệp, sinh viên và bạn đọc
Chủ biên:
Th.S Phạm Thị Bích Thuỷ
Trang 4MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 NHẬP MÔN KINH TẾ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG 3
1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ 3
1.2 KHÁI NIỆM VÀ NỘI DUNG MÔN HỌC 4
1.2.1 Khái niệm kinh tế tài nguyên môi trường 4
1.2.2 Nội dung môn học 4
1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN HỌC 5
1.3.1 Phương pháp phân tích hệ thống 5
1.3.2 Phương pháp toán học 5
1.3.3 Phương pháp phân tích biên và phân tích lợi ích – chi phí 5
CHƯƠNG 2 THỊ TRƯỜNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ 9
2.1 CUNG - CẦU VÀ CÂN BẰNG THỊ TRƯỜNG 9
2.1.1 Thị trường 9
2.1.2 Cầu 9
2.1.3 Cung 12
2.1.4 Cân bằng thị trường 14
2.2 THẶNG DƯ TIÊU DÙNG VÀ THẶNG DƯ SẢN XUẤT 14
2.2.1 Lợi ích và chi phí 14
2.2.2 Thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất 18
2.2.3 Lợi ích xã hội ròng 20
2.3 HIỆU QUẢ PARETO 21
2.4 THẤT BẠI CỦA THỊ TRƯỜNG 22
2.4.1 Tình trạng cạnh tranh không hoàn hảo 22
2.4.2 Tác động của các ngoại ứng 23
2.4.3 Vấn đề cung cấp các hàng hoá công cộng 23
2.4.4 Sự thiếu vắng của một số thị trường 23
2.5 NGOẠI ỨNG 24
2.5.1 Khái niệm và phân loại ngoại ứng 24
2.5.2 Ngoại ứng và thất bại thị trường 25
CHƯƠNG 3 HOẠT ĐỘNG KINH TẾ, MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 30
3.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 30
3.1.1 Khái niệm về môi trường và tài nguyên 30
3.1.2 Tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và phát triển bền vững 32
3.2 MỐI QUAN HỆ GIỮA HOẠT ĐỘNG KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG 36
3.2.1 Hoạt động của hệ thống kinh tế và tác động của nó đến môi trường 37
3.2.2 Vai trò của hệ thống môi trường 38
3.2.3 Cân bằng vật chất và chất lượng môi trường 40
3.2.4 Biến đổi môi trường 43
CHƯƠNG 4 KINH TẾ Ô NHIỄM 46
4.1 MỘT SỐ THUẬT NGỮ 46
4.2 CÁC DẠNG CHẤT Ô NHIỄM 47
4.2.1 Chất ô nhiễm tích tụ và chất ô nhiễm không tích tụ 47
4.2.2 Chất ô nhiễm địa phương, vùng và toàn cầu 47
4.2.3 Chất ô nhiễm có điểm nguồn và không có điểm nguồn 48
4.2.4 Chất phát thải liên tục và không liên tục 48
4.3 Ô NHIỄM TỐI ƯU 48
4.3.1 Khái niệm về ô nhiễm môi trường 48
4.3.2 Mức ô nhiễm tối ưu (Ngoại ứng tối ưu - Optimal Externalities) 49
Trang 54.3.3 Ô nhiễm tối ưu và thị trường (Định lý Ronald Coase) 51
4.4 CÁC CÔNG CỤ KIỂM SOÁT Ô NHIỄM 54
4.4.1 Thuế Pigou 54
4.4.2 Biện pháp kinh tế giảm nhẹ ô nhiễm môi trường 55
4.4.3 Phí xả thải và tiêu chuẩn môi trường 57
4.4.4 Trợ cấp 65
4.4.5 Cô ta ô nhiễm (Giấy phép xả thải - Tradable Pollution Permit - TPP) 66
4.4.6 Hệ thống đặt cọc – hoàn trả và việc tái sử dụng rác thải 68
4.4.7 Ký quỹ bảo vệ môi trường 70
4.5 HÀNG HOÁ CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG 71
4.5.1 Chất lượng môi trường là hàng hoá 71
4.5.2 Tài nguyên sở hữu chung 71
4.5.3 Hàng hoá công cộng 72
CHƯƠNG 5 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG VÀ PHÂN TÍCH LỢI ÍCH - CHI PHÍ 75
5.1 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM) 75
5.1.1 Khái niệm về đánh giá tác động môi trường 75
5.1.2.Lịch sử của ĐTM 76
5.1.3 Đối tượng của ĐTM 76
5.1.4 Các phương pháp ĐTM 76
5.1.5 Đo đạc tổn thất về môi trường bằng biện pháp kinh tế 77
5.1.6 Nội dung báo cáo ĐTM 77
5.2 PHÂN TÍCH LỢI ÍCH – CHI PHÍ 79
5.2.1 Khung phân tích cơ bản 79
5.2.2 Phạm vi của dự án 81
5.2.3 Chiết khấu 82
5.2.4 Các chỉ tiêu sử dụng khi đánh giá một dự án 83
CHƯƠNG 6 LÝ THUYẾT SỬ DỤNG TỐI ƯU TÀI NGUYÊN TÁI TẠO 86
6.1 ĐẶC ĐIỂM CỦA TÀI NGUYÊN TÁI TẠO 86
6.1.1 Khái niệm và đặc điểm tài nguyên tái tạo 86
6.1.2 Đặc điểm khai thác tài nguyên tái tạo 87
6.2 MÔ HÌNH SỬ DỤNG TỐI ƯU TÀI NGUYÊN TÁI TẠO 91
6.2.1 Mô hình khi có chủ sở hữu xác định 91
6.2.2 Mô hình khi không có chủ sở hữu xác định hoặc là tài sản chung 93
CHƯƠNG 7 LÝ THUYẾT SỬ DỤNG TỐI ƯU TÀI NGUYÊN KHÔNG TÁI TẠO 95
7.1 TỐI ƯU ĐỐI VỚI TÀI NGUYÊN KHÔNG TÁI TẠO 95
7.1.1 Tài nguyên không tái tạo 95
7.1.2 Tối ưu khai thác tài nguyên không tái tạo 96
7.2 MÔ HÌNH “KHAI THÁC CẠN” TỐI ƯU TỔNG QUÁT 101
7.2.1 Thành lập mô hình kết quả 101
7.2.2 Sơ đồ sử dụng tối ưu tài nguyên không tái tạo 102
7.3 ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẾN TỐC ĐỘ KHAI THÁC 104
7.3.1 Độc quyền thị trường 104
7.3.2 Thăm dò tài nguyên không tái tạo 106
7.3.3 Tình trạng không biết chắc chắn 107
CHƯƠNG 8 ĐỊNH GIÁ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG 110
8.1 KHÁI NIỆM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC ĐỊNH GIÁ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN 110
8.1.1 Khái niệm 110
8.1.2 Tầm quan trọng của việc định giá tài nguyên thiên nhiên 110
8.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH GIÁ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG 110
8.2.1 Phương pháp định giá sơ cấp 110
Trang 68.2.2 Phương pháp định giá thứ cấp 113
CHƯƠNG 9 THUẾ/ PHÍ MÔI TRƯỜNG 115
9.1 CÁC LOẠI THUẾ, PHÍ MÔI TRƯỜNG 115
9.2 CƠ SỞ TÍNH PHÍ MÔI TRƯỜNG 116
9.2.1 Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP) 116
9.2.2 Phương pháp luận tính thuế/ phí môi trường 116
9.2.3 Tiêu chuẩn môi trường và vấn đề xác định phí ô nhiễm 117
9.2.4 Xác định thuế/ phí dựa vào đặc tính của chất gây ô nhiễm 117
9.3 PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH MỨC THUẾ, PHÍ 117
9.3.1 Tính phí dựa vào khối lượng tiêu thụ nguyên, nhiên, vật liệu đầu vào 117
9.3.2 Tính phí dựa vào lợi nhuận 119
9.3.3 Tính thuế/ phí dựa vào sản phẩm 119
9.3.4 Tính thuế/ phí dựa vào mức độ gây ô nhiễm 119
9.4 VẤN ĐỀ XÁC ĐỊNH MỨC THUẾ, PHÍ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 120
9.4.1 Phân tích các hệ số trong công thức tổng quát 120
9.4.2 Công thức áp dụng 123
9.4.3 Đối tượng nộp thuế/ phí môi trường 123
CHƯƠNG 10 VẤN ĐỀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG, KHAI THÁC TÀI NGUYÊN VÀ CÁC CHÍNH SÁCH VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 126
10.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 126
10.2 MỘT SỐ VÁN ĐỀ VỀ SỬ DỤNG VÀ KHAI THÁC TÀI NGUYÊN Ở VIỆT NAM 128
10.2.1 Những vấn đề về sử dụng tài nguyên tái tạo ở Việt Nam 128
10.2.2 Các vấn đề về khai thác tài nguyên không tái tạo ở Việt Nam 129
10.3 CÁC CHÍNH SÁCH VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 130
TÀI LIỆU THAM KHẢO 133
*****************************
Cảm ơn bạn đã truy cập cổng Thông tin Thư viện Điện tử Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội Đây là tài liệu nội
bộ của Nhà trường Để có nội dung đầy đủ của tài liệu, mời bạn liên
hệ trực tiếp với Trung tâm Thông tin Thư viện
Điện thoại: (04) 37630167
Email: tttttv@hunre.edu.vn