Đối với môn Ngữ Văn – một môn học xã hội có liên quan đếnnhiều lĩnh vực của đời sống điều này xuất phát từ chính bản chất của văn chươngluôn gắn liền với đời sống với nhiều lĩnh vự khác
Trang 1MỤC LỤC
A Mở đầu
1.Lí do chọn đề tài Trang 1 2.Mục đích nghiên cứu 1
3.Đối tượng nghiên cứu 2
4.Phương pháp nghiên cứu 2
B Nội dung sáng kiến kinh nghiệm I Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
1.1 Vài nét sơ bộ về lý luận dạy học tích hợp 3
1.2 Dạy tác phẩm văn học trong nhà trường và một số đặc điểm tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn 12 liên quan đến vấn đề cần giải quyết 4
II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5
III Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 7
3.1 Ở vị trí người trực tiếp giảng dạy - Các giải pháp đã vận dụng 7
3.1.1 Khai thác hiệu quả phần tiểu dẫn và chú thích trong sách giáo khoa 7
3.1.2 Sử dụng bản đồ 8
3.1.3 Sử dụng băng hình 10
3.1.4 Kể chuyện địa lý, lịch sử 11
3.1.5 Hướng dẫn học sinh vận dụng những hiểu biết, vốn sống thực tế của bản thân 13
3.2 Ở vị trí nhà quản lý giáo dục - Một số giải pháp để dạy học tích hợp có hiệu quả 13
IV Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 14
4.1 Hiệu quả trong giảng dạy bộ môn 14
4.2 Hiệu quả trong công tác chỉ đạo chuyên môn 15
C Kết luận và kiến nghị .16
D Tài liệu tham khảo 17
Trang 2
A MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Dạy học tích hợp đã trở thành một xu hướng của giáo dục hiện đại nhằm tận dụngtối đa mối quan hệ giữa các môn học góp phần giáo dục toàn diện học sinh Vận dụnghợp lý quan điểm tích hợp trong dạy học sẽ giúp phát triển các năng lực giải quyếtnhững vấn đề phức tạp và học tập cũng có ý nghĩa hơn so với việc các môn họcđượcthực hiện riêng rẽ Đối với môn Ngữ Văn – một môn học xã hội có liên quan đếnnhiều lĩnh vực của đời sống ( điều này xuất phát từ chính bản chất của văn chươngluôn gắn liền với đời sống với nhiều lĩnh vự khác nhau được phản ánh trong tác phẩm)thì việc dạy học tích hợp là vô cùng cần thiết không chỉ để giải mã được các hìnhtượng nghệ thuật mà ở một khía cạnh khác còn từ văn chương để hiểu hơn nhiều mặtcủa đời sống Qua đó, người dạy văn, học văn yêu môn học, góp phần lấy lại sức hấpdẫn của môn học
Thực tế cũng cho thấy, do nhiều lý do khác nhau mà việc dạy tích hợp không chỉ ởmôn Ngữ Văn mà còn nhiều môn học khác còn nhiều hạn chế Từ việc tìm đơn vị bàihọc để tích hợp, cơ sở vật chất thiết bị phục vụ việc dạy tích hợp, sự hợp tác của họcsinh và cả tâm lý ngại khó, ngại khổ của người dạy Điều này nếu không khắc phục vềlâu dài sẽ khiến việc áp dụng dạy học tích hợp trở thành hình thức
Là một giáo viên dạy Ngữ văn, hiện đã là cán bộ quản lý ở một đơn vị trường học,tôi thật tâm đắc với xu hướng dạy học hiện đại này Từ góc nhìn của người dạy văn vàcủa người quản lý, muốn qua bài viết này đề xuất phương pháp để dạy học tích hợp ởmôn học này có hiệu quả
Trong khuôn khổ của bài viết này tôi chỉ trình bày những suy nghĩ của mình đúc rútmột số kinh nghiệm bước đầu trong việc triển khai dạy học tích hợp ở môn ngữ văn vàvận dụng tích hợp kiến thức địa lý, lịch sử trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học trongchương trình ngữ văn lớp 12 ( Chương trình chuẩn)
2 Mục đích nghiên cứu
Trang 3Qua bài viết này, từ việc triển khai dạy học tích hợp ở môn ngữ văn và vận dụng tíchhợp kiến thức địa lý, lịch sử trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học trong chương trìnhngữ văn lớp 12, để:
- Đúc rút một số kinh nghiệm giảng dạy của bản thân trong dạy học tích hợp
- Tìm một phương pháp thích hợp khi tích hợp các kiến thức địa lý và lịch sử vào bàiđọc hiểu tác phẩm văn học
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn hiện nay
3.Đối tượng nghiên cứu
Từ thực tế giảng dạy và quản lý chuyên môn tại trường THPT, áp dụng dạy học tíchhợp nói chung trong bộ môn Ngữ văn và đúc rút kinh nghiệm bước đầu vận dụng kiếnthức lịch sử, địa lý trong bài gảng ở một số tác phẩm văn học trong chương trình lớp 12
4.Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu về lý luận dạy học tích hợp, về kinh nghiệm trong triển khai dạyhọc tích hợp trong nhà trường nói chung và môn Ngữ văn nói riêng Đây là cơ sở quantrọng để chỉ đạo triển khai dạy học tích hợp trong nhà trường
- Nghiên cứu qua bài giảng thực tế của bản thân và đồng nghiệp Đây sẽ là cơ sở thựctiễn cho việc đúc rút kinh nghiệm Từ thực tế triển khai giáo án, thực tế kết quả giảngdạy trên lớp với đối tượng học sinh cụ thể, tác giả đã tiến hành phân tích, so sánh đểtìm ra kinh nghiệm thực tiễn trong qua trình quản lý và giảng dạy tiếp theo
- Tổ chức khảo sát, lấy ý kiến đồng nghiệp và học sinh để có kết luận về sự hợp táccủa thầy và trò, hiệu ứng của phương pháp dạy học với bộ môn
Trang 4B NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
I Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
1.1 V ài nét sơ bộ về lý luận dạy học tích hợp
Theo Từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình
hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp” Theo Từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.
Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại Ở Việt Nam, từ năm 2002
Chương trình THPT môn Ngữ văn do Bộ GD&ĐT dự thảo đã ghi rõ: “Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chương trình biên soạn SGK và lựa chọn các phương pháp giảng dạy.” Bài toán đang đặt ra là phải tiếp cận nghiên
cứu và vận dụng dạy học tích hợp vào dạy học Ngữ văn ở THPT nhằm hình thành vàphát triển năng lực cho HS một cách có hiệu quả hơn góp phần thực hiện tốt mục tiêu
giáo dục và đào tạo của bộ môn Việc vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học Ngữ
văn ở trường THPT chẳng những dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễnđược thể hiện trong các văn bản Văn học mà còn xuất phát từ đòi hỏi thực tế là cần phảikhắc phục xoá bỏ lối dạy học theo kiểu khép kín tách biệt thế giới nhà trường và thế giớicuộc sống, tách biệt hình tượng văn học với hiện thực đời sống – nơi người nghệ sĩ đãthâm nhập, thu thập chất liệu và sáng tạo Dạy học Ngữ văn theo định hướng tíchhợp vẫn lấy quan điểm “lấy HS làm trung tâm” tích cực hoá hoạt động học tập của HStrong mọi mặt mọi khâu của quá trình dạy học; hướng dẫn học sinh HS trực tiếp thamgia vào giải quyết các vấn đề tình huống tích hợp; từ đó mà tự ý thức về cách thức chiếmlĩnh tri thức và hình thành kĩ năng Giờ học Ngữ văn theo quan điểm tích hợp phải là mộtgiờ học hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kĩ năng năng lực liên môn để giải quyếtnội dung tích hợp GV phải từ bỏ vai trò chức năng truyền thống là truyền đạt kiến thức
có sẵn cho HS còn HS không thể duy trì thói quen nghe giảng ghi chép học thuộc rồi
“làm văn” theo lối tái hiện sao chép làm thui chột dần năng lực tư duy trên văn bản khảnăng tự đọc tự tìm tòi xử lí thông tin tổ chức các kiến thức một cách sáng tạo
Trang 51.2 Dạy tác phẩm văn học trong nhà trường và đặc điểm tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn 12 liên quan đến vấn đề cần giải quyết
Văn chương có đối tượng phản ánh là đời sống xã hội Cuộc sống muôn màu luôn làcảm hứng bất tận cho người nghệ sĩ cảm hứng sáng tạo Cho nên văn chương có tínhchất của một cuốn bách khoa toàn thư về cuộc sống Qua văn bản văn học, từ nhữnghình tượng văn học, mỗi người đọc có thêm bao hiểu biết về thế giới cả theo chiềukhông gian địa lý và thời gian lịch sử Hiệu quả ấy càng rõ khi chúng ta tích hợp đượcnhiều yếu tố để tiếp cận các tầng lớp ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm
Dạy học tác phẩm văn học là giúp học sinh nhận thức về thế giới qua hình tượng nghệthuật; trở thành người thưởng thức cái hay cái đẹp của nghệ thuật Dạy tác phẩm văn họctrong nhà trường cũng không thể tách rời chức năng giáo dục tư tưởng tình cảm cho họcsinh trong đó có lòng tự hào về đất nước, về truyền thống lịch sử cha ông Muốn thế ngườidạy phải biết tích hợp các yếu tố này trong bài học
Người quản lý chuyên môn trong nhà trường hơn ai hết phải là người dẫn dắt địnhhướng cho giáo viên nắm chắc đặc điểm bộ môn, có biện pháp hiệu quả nhất để đạtđược mục tiêu của quá trình dạy học Trong đó có việc chiếm lĩnh các phương phápdạy học hiện đại, dạy học tích cực Dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn là một xu thếdạy học hiện đại cần được áp dụng rộng rãi và có hiệu quả
Chương trình ngữ văn 12, phần đọc hiểu văn bản, gồm nhiều tác phẩm văn học đượcsáng tác từ 1945 đến hết thế kỷ XX với nhiều cảm hứng đẹp về đất nước, con ngườiViệt Nam thời đại Hồ Chí Minh Đất nước trong sự phản ánh của văn học chưa bao giờđẹp và phong phú đến vậy Thời đại Hồ Chí minh với cuộc chiến tranh vệ quốc đãnâng tầm vóc đất nước Mỗi tác phẩm trong chương trình lớp 12 lấp lánh một lát cắtcủa lịch sử dân tộc; một bức tranh về thiên nhiên đất nước gắn với những địa danh như
đã quen, hay còn lạ; những câu chuyện về con người chiến đấu và dựng xây Chất hiệnthực, chất sử thi, chất anh hùng ca lãng mạn đã tạo nên đặc điểm riêng của những tácphẩm này Cũng bởi sự gắn bó mật thiết của tác phẩm với đời sống hiện thực nênnhững kiến thức về lịch sử, địa lý được tích hợp qua bài giảng là vô cùng cần thiết đểgiải mã từng hình tượng nghệ thuật trong từng tác phẩm Tây Bắc vừa xa xôi vừa trở
Trang 6nên gần gũi với mỗi người qua Tây tiến, Người là đò sông Đà, Tiếng hát con tàu, Vợ
chồng A phủ Việt Bắc, vùng đất chiến khu xưa sâu nặng nghĩa tình qua Việt bắc của
Tố Hữu Những dòng sông quê hương đẹp và đầy cá tính trong tình yêu của NguyễnTuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường Câu chuyện về đất nước, về những con người biết hóa
thân cho hình hài xứ sở tràn đầy cảm xúc vừa hào sảng, vừa trữ tình trong Đất nước ( Trích Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm) Một Tây Nguyên của đại ngàn
hùng vĩ, một đồng bằng Nam bộ với những con người của thành đồng tổ quốc trongnhững năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ được phản ánh chân thực
qua Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, Những đứa con trong gia đình của Nguyễn
Thi
Những miền đất ấy các em học sinh có thể chưa một lần đặt chân, lịch sử dân tộc
cũng đã thuộc về quá khứ Dạy những tác phẩm này không thể không “đưa” học sinh
về miền đất ấy, không thể không giúp học sinh “sống” trong không khí của trang sử ấy.
Tích hợp tốt là phương pháp tối ưu để giải quyết những mục tiêu cụ thể của từng bàihọc
II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Dạy học văn hiện nay đang đứng trước những thách thức rất lớn từ nhiều phía Khôngchỉ có chuyện học sinh ngại học mà có cả việc thầy cô ngại dạy Việc loay hoay tìmphương pháp dạy học tích cực cho bộ môn đang là bài toán tốn nhiều bút mực của cácnhà nghiên cứu và của cả các thầy cô tâm huyết Việc ngại đổi mới, đổi mới khônghiệu quả, những phương pháp dạy học bảo thủ phản văn chương, phản giáo dục nhưđọc chép, nhìn chép đang đẩy người học xa dần với môn học vốn rất hấp dẫn này Việc đưa tích hợp vào dạy học văn bản văn học trong nhà trường cũng là quanđiểm dạy học đươc khẳng định trong chương trình Ngữ văn hiện hành Với đặc trưngriêng của tác phẩm văn học, việc dạy học tích hợp có thể tiến hành từ nhiều phươngdiện khác nhau của tác phẩm Trong đó, gần gũi và cần thiết để giúp học sinh hiểu kỹ,sâu về tác phẩm chính là những kiến thức về lịch sử, địa lý liên quan đến nội dung củatác phẩm
Trang 7Có một thực tế rằng, khi khai thác các hình tượng nghệ thuật liên quan đến địa lý,lịch sử trong các tác phẩm thường có những hạn chế:
+ Xã hội hóa, chính trị hóa các hình tượng nghệ thuật làm mất đi vẻ đẹp của hìnhtượng nghệ thuật, làm mất đi cái hay, cái đẹp của tác phẩm
+ Thiếu hiểu biết thực tế, ít kiến thức thực tiễn, ngại đọc thêm, không nghiên cứu
kỹ văn bản nên trong giảng dạy thường bỏ qua nhiều chi tiết nghệ thuật mà nhà văn đãdành nhiều tâm huyết trong lao động nghệ thuật để xây dựng nên
+ Cũng không tránh khỏi việc lý giải sai, thiếu chuẩn xác các chi tiết, các vấn đềđịa lý, lịch sử trong tác phẩm
+ Có trường hợp, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm nhưng tất cả chỉtròn vo trong câu chữ của tác phẩm hoàn toàn tác rời với hoàn cảnh xã hội, lịch sử, địa
lý mà tác phẩm liên quan Vì thế học xong bài rồi, thấy hay lắm đẹp lắm nhưng chỉ tándương, chém gió xuông thôi còn địa danh đó là đâu trên bản đồ đất nước, sự kiện ấylúc nào trong tiến trình lịch sử dân tộc thì học sinh không trả lời được
+ Chưa nói đến việc, từ những kiến thức được đọc hiểu trong bài học thể hiệnđược ý nghĩa giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh thật tự nhiên về nhiều vấn đềtrong cuộc sống mà giáo viên chưa làm được
Khi tích hợp các kiến thức địa lý, lịch sử vào bài giảng, giáo viên còn rất lúngtúng Các nội dung tích hợp hoặc còn hình thức hoặc không có tác dụng cho việc khaithác giá trị nghệ thuật của tác phẩm Cụ thể như:
+ Người dạy đi tìm tích hợp ở đâu đó nhưng lại không sử dụng hiệu quả các yếu tốtrong SGK như tiểu dẫn, chú thích Đây là những nội dung liên hệ mật thiết với tácphẩm từ hoàn cảnh ra đời , bối cảnh xã hội tác phẩm phản ánh, không gian địa lý gắnvới hình tượng nghệ thuật
+ Hiểu việc tích hợp máy móc đơn giản là đưa những đơn vị kiến thức khác liênquan vào bài học ( cộng thêm kiến thức) Khi đi dự giờ của giáo viên có thấy cô dành
cả 10 phút cho học sinh xem một đoạn vedio về núi rừng Tây Bắc mà không biết liên
hệ như thế nào với việc giảng Tây tiến Hay ở giờ khác, một đoạn phim về sông Hương được đưa vào việc giới thiệu trước khi giảng Ai đã đặt tên cho dòng sông
Trang 8nhưng sau đó giáo viên không thể kết hợp vào bài giảng để học sinh hiểu về hìnhtượng sông Hương với những khám phá độc đáo của Hoàng Phủ Ngọc Tường.
+ Giờ dạy tác phẩm trở thành kể chuyện liên quan đến tác phẩm Đây là hiệntượng khá phổ biển khi dạy những văn bản văn học liên quan đến lịch sử Học sinhthích thú nhưng mục tiêu của bài học về việc cảm thụ hình tượng nghệ thuật lại bị bỏrơi Trọng tâm bài học không đạt được
Thực trạng trên không thể không khắc phục để trả lại cho môn học đặc trưng riêng,sức hấp dẫn riêng của nó
III Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Dưới đây, tôi xin trình bày những giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề từ haiphương diện: người dạy văn và nhà quản lý chuyên môn
3.1 Ở vị trí người trực tiếp giảng dạy - Các số giải pháp đã vận dụng
3.1.1 Khai thác hiệu quả phần chú thích và tiểu dẫn ngay trong sách giáo khoa.
Đây là phần tích hợp đơn giản dễ hiểu, dễ làm nhất mà giáo viên cần vận dụng thậthiệu quả để giúp học sinh đọc hiểu một văn bản Trong hai phần này, nếu tiểu dẫn lànhững kiến thức liên quan đến tác giả, hoàn cảnh ra đời, thể loại tác phẩm thì chú thíchlại giúp giáo viên hiểu rõ hiểu kỹ hơn về chi tiết, từ ngữ hoặc những sự kiện, địa danh,con người được nói đến trong tác phẩm văn chương Bỏ qua phần này, giáo viên mấtmột cơ sở quan trọng để hiểu rõ về tác phẩm Khai thác không đúng phần này, bỏ quanhững yếu tố giúp hiểu kỹ, sâu về tác phẩm Nếu chỉ coi chú thích là chú thích, tiểudẫn là tiểu dẫn thì cũng coi như chưa khai thác, chưa tích hợp được gì Kinh nghiệmcho thấy từng yếu tố của phần tiểu dẫn hay chú thích đều giúp giáo viên tích hợp cácnội dung của địa lý và lịch sử trong tác phẩm văn chương
Học Tây tiến của Quang Dũng từ phần tiểu dẫn, qua một câu hỏi: Hoàn cảnh sáng
tác của bài thơ có gì đặc biệt, cô và trò đã có thể cùng nhau trở về lịch sử dân tộcnhững ngày đầu kháng chiến chống Pháp, về đoàn binh Tây tiến lừng danh trong lịch
sử Tạo tâm thế cho học sinh khi bước vào tìm hiểu tác phẩm chính là mở cho học sinhcon đường tiếp cận thế giới nghệ thuật Từ đó, mới thấy rõ hơn mỗi câu thơ là một látcắt của hiện thực, của lịch sử dân tộc và dấu ấn sáng tạo của Quang Dũng
Trang 9Cũng về Tây Tiến, thầy cô nên hướng dẫn học sinh quan tâm những chú thích về
địa danh được Quang Dũng nhắc đến trong bài thơ Những địa danh khi sắp xếp lại sẽtạo nên bản đồ về con đường chiến chinh mà người lính Tây tiến đã đi qua Đó cũng làkhông gian nghệ thuật của tác phẩm, không gian của nỗi nhớ, không gian của một vùngTây Bắc xa xôi của đất nước vừa hũng vĩ vừa đầy chất thơ vừa gắn liền với lịch sử hàohùng của dân tộc
Tương tự như thế, khi giảng Việt Bắc của Tố Hữu, Không thể không sử dụng phần
chú thích và tiểu dẫn thành một kênh để hiểu tác phẩm Đã có thầy cô giáo không để ý
đến một dòng thơ“ Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng” và cũng không hiếm khi học sinh thắc mắc khi đọc câu thơ trên với một câu thơ khác của Tố Hữu “ Chín năm làm
một Điện Biên” Để trả lời câu hỏi không thể không tích hợp những kiến thức về lịch
sử đất nước trong những năm tháng hào hùng ấy Mười lăm năm quê hương cách mạnggắn bó với Việt Bắc từ cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn (1940), rồi “ Khi kháng Nhật, thuởcòn Việt Minh” cho đến khi “ Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng”
3.1.2 Sử dụng bản đồ giúp học sinh có có nhìn đúng về những kiến thức địa lý
được tác giả chuyển tải trong bài viết
Trong dạy văn tôi phát hiện ra kiến thức địa lý cuả nhiều học sinh rất yếu Việchình dung ra vùng miền từ bản đồ đến bài học nhiều khi khó khăn Hoặc là những địadanh cũng chỉ thoáng qua không đọng lại điều gì cả Tất nhiên việc cung cấp kiến thứcnày cho học sinh là nhiệm vụ của môn địa lý Tuy nhiên, thực tế là, các tác phẩm văn
học trong chương trình lớp 12 lại chứa đầy các địa danh về các miền đất Tây Tiến của
Quang Dũng với Sông Mã, Sài Khao, Mường Lát Pha luông, Mường Hịch, Mai Châu,
Châu Mộc, Viên Chăn, Sầm Nứa; Việt Bắc của Tố Hữu với: Mái Đình Hồng Thái, cây
đâ Tân Trào, Việt Bắc; Đất nước của Nguyễn Khoa điềm với những thắng cảnh từ Bắc
đến Nam: Núi Vọng Phu, hòn Trống Mái, đất Tổ Hùng Vương, ao hồ làng Gióng, núi
Bút non Nghiên… ; Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân với câu thơ về “ Đà
Giang độc bắc lưu”; Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường dày đặc
những địa danh từ dãy Trường Sơn hùng vĩ nơi thượng nguồn, dến những địa danh nơidòng sông uốn lượn chảy qua: Hòn chén, Ngọc Trản, Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo
Trang 10Nguyệt Biều, Lương Quán….Việc tích hợp kiến thức địa lý là cần thiết để giải mã vẻđẹp của hình tượng văn học; để hiểu đúng, hiểu sâu các tầng lớp ý nghĩa văn bản vănhọc
Trong phòng dạy của tôi bây giờ vẫn luôn có tấm bản đồ Việt Nam với mong muốnlớn nhất là giúp học sinh hiểu về đất nước qua những bài văn học Chính nhờ dụng cụtrực quan “lấn sân” sang lĩnh vực địa lý này mà bài dạy của tôi trở nên hấp dẫn hơn,giải quyết được nhiều vấn đề trong tác phẩm Mỗi giờ dạy là dịp học trò được khámphá về đất nước
Trong quá trình giảng dạy tôi phát hiện nhiều học sinh rất mơ hồ về hai địa danhViệt bắc và Tây Bắc Hai địa danh xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm văn chương
được giảng dạy trong chương trình lớp 12:Tây Bắc trong Tây tiến của Quang Dũng,
Tiếng hát con tầu của Chế lan Viên, Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài và Việt Bắc với tác
phẩm cũng tên của Tố Hữu Về làng của Hoàng Trung Thông.Sự mơ hồ ấy dẫn đến
việc sử dụng lẫn lộn địa danh khi học và khi làm bài Qua bản đồ, tôi đã giúp học sinhnhận diện đúng mà còn hiểu được vẻ đẹp riêng của những câu thơ về thiên nhiên đấtnước, lịch sử dân tộc, thấy được những phát hiện độc đáo của người nghệ sĩ
Tây Bắc với:
“Dốc lên khúc khuỷu đốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thức lên cao ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”
Việt Bắc với “Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa”
Chỉ với một vài câu hỏi gợi mở cùng bản đồ, khi dạy bài “ Người lái đò sông Đà”
của Nguyễn Tuân tôi đã giúp học sinh giải mà các cá tính độc đáo của Đà Giang qua
phát hiện của Nguyễn Quang Bích: “Đà Giang độc Bắc lưu” Sông Đà chảy về hướng
bắc chỗ nào? Đó là khi dòng sông bất ngờ hướng về phía bắc để nhập vào sông Hồngtại thành phố ngã ba sông Việt Trì Hướng chảy ấy tạo nên một cá tính rất riêng Khi đã
Trang 11khám phá được, học sinh đều thích thú, ngỡ ngàng về sự kỳ thú của thiên nhiên đấtnước và lao động nghệ thuật nghiêm túc của nhà văn
Một tấm bản đồ thành phố Huế có thể giúp học sinh hình dung sông Hương vớithượng nguồn nơi đại ngàn Trường Sơn và đừng về thành phố với bao khúc quanhngả
rẽ, chuyển dòng liên tục mà Hoàng Phủ Ngọc Tường gọi là hành trình của tình yêu.Hành trình ấy gắn vớt những địa danh của xứ Huế mộng mơ Từ sự tích hợp các kiếnthức cụ thể về địa lý ấy, giáo viên cùng học sinh sẽ khai thác để thấy dấu ấn sáng tạocủa tác giả, sức tưởng tượng kỳ diệu của nhà văn để mỗi chúng ta thấy được vẻ đẹp trữtình đầy nữ tính của sông Hương, như một cô gái Di gan phóng túng man dại, như một
cô gái đẹp ngủ mơ màng giữa cánh đồng đầy hoa dại, lúc lại mền như một dải lụa, uốnmình theo những đường cong thật mềm, sông Hương như người tài nữ đánh đàn lúcđêm khuya… Cứ như vậy, tác phẩm văn chương không chỉ là câu chữ mà là tấm lòngngười nghệ sĩ, là quê hương đất nước tuyệt đẹp, là sức sáng tạo của nhà văn
3.1.3 Sử dụng băng hình như một kênh trước, trong khi học các bài học để học
sinh cùng trải nghiệm về một vùng đất, một địa danh hay một sự kiện lịch sử, một nhânvật… cùng với việc cận tác phẩm Băng hình không thay thế bài giảng, không thay thếđược hoạt động của thầy và trò trong giờ học nhưng lại có tác dụng rất lớn trang bị chohọc sinh những hiểu biết nhất định về miền đất sẽ được nói đến trong tác phẩm, về điềuđược phản ánh trong tác phẩm Quan trong nữa là, tạo tâm thế tốt cho học sinh đónnhận về tác phẩm chủ động như thêm một lần khám phá Việc cảm nhận hình tượngnghệ thuật sẽ có chiều sâu
Những vách núi thẳng đứng của Tây bắc khi được xem qua tranh ảnh băng hình sẽgiúp học sinh hình dung rõ hơn về sông Đà qua những chi tiết: Hùng vĩ của sông Đà là
ở những đoạn đá dựng thành vách Đoạn băng hình về đoàn quân hành quân, kéo pháotrên những cung đường hiểm trở của Tây Bắc chắc chắn cho học sinh tâm thế để tiếp
nhận hình tượng đoàn binh trong bài thơ Tây tiến hay cảm nhận dễ dàng hơn những câu thơ trong Việt Bắc:
“ Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung