thơ Haiku

- Giáo viên định hớng cho học sinh tự tìm hiểu và nhận diện đợc thể thơ hk của Nhật Bản và phần nào chiếm lĩnh đợc vẻ đẹp toàn bích của các bài thơ Haiku cả về nội dung lẫn nghệ thuật..

III.3.1 Mục tiêu cần đạt.

III.3.1.1 Về kiến thức

- Giáo viên định hớng cho học sinh tự tìm hiểu và nhận diện đợc thể thơ

hk của Nhật Bản và phần nào chiếm lĩnh đợc vẻ đẹp toàn bích của các bài thơ Haiku cả về nội dung lẫn nghệ thuật

- Đặc biệt là nét độc đáo riêng của chất Thiền trong thơ Haiku

III.3.1.2 Về kĩ năng

- Rèn luyện năng lực liên tởng, tởng tợng sáng tạo, nhập tâm vào văn bản thơ, khơi dậy khả nang khám phá, phát hiện ở học sinh

- Rèn luyện kỹ năng trình bày, giải quyết một vấn đề

III.3.1.3 Về giáo dục

- Hiểu đợc một cách thấu đáo ý nghĩa và cảm nhận đợc vẻ đẹp nhân văn của thơ Haiku để từ đó thêm yêu và trân trọng những vẻ đẹp của thiên nhiên và cuộc sống quanh ta

III.3.2 Phơng pháp.

- Đọc diễn cảm

- Gợi tìm, tích hợp kiến thức (với văn học Việt Nam và thế giới)

- Hoạt động nhóm

- So sánh, liên hệ nâng cao vấn đề

- Cho học sinh thử tập sáng tác thơ Haiku

III.3.3 Chuẩn bị.

a Giáo viên

- SGK Ngữ văn 10 chơng trình nâng cao

- Tập thơ “Lối lên miền Oku” của Basho (Vĩnh Sính dịch)

- Một số bài thơ ngoài chơng trình của Buson

- Tranh ảnh minh hoạ

- Sáng tác của một số ngời khác dựa trên thể thơ Hai-k (Kawabata, Hollo Andras…)

- Sử dụng trình chiếu Power point

b Học sinh

- Soạn bài

- Tìm hiểu thêm về tác giả, thời đại, thể loại thơ Haiku

III.3.4 Tiến hành.

1 ổn định tổ chức: kiểm tra sĩ số lớp, soạn bài…

2 Kiểm tra bài cũ:

*Giáo viên đặt câu hỏi - Trong các tiết học gần đây các em đã học và

đọc thêm những tác phẩm nào của văn học Trung Quốc? ấn tợng chung của các em là gì?

*Học sinh trả lời:

- Đã học: Tại lầu hoàng hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng (Lý Bạch), Cảm xúc mùa thu (Đỗ Phủ), Tì bà hành (Bạch C Dị)…

- Tất cả đều thuộc vào thời kỳ thơ Đờng Trung Hoa, ý thơ thâm trầm, cách cấu tứ tinh xảo, ý tại ngôn ngoại, thơ Đờng cuốn hút sự chú ý của

độc giả bằng những khoảng trống, những nốt lặng, bằng sự vô hình trong kết cấu và miêu tả Đọc thơ Đờng là đọc những mối quan hệ

*Giáo viên: - Rất tốt! Em có nghĩ trên thế giới còn loại thơ nào ngắn hơn, cô đọng, hàm súc hơn thơ Đờng nữa không ?

*Học sinh - có thể biết hoặc không biết

Giáo viên giới thiệu hôm nay chúng ta sẽ học về một loại thơ ngắn nhất

và rất hay trong kho tàng văn học thế giới

3 Bài mới

3.1 Vào bài

*Giáo viên hỏi học sinh: - Cho đến hôm nay, các em đã biết đợc những gì về đất nớc Nhật Bản ?

*Học sinh có thể tự do trả lời: - Nhật Bản: xứ sở của hoa anh đào, áo kimônô, geisah, một đất nớc giàu có…

*Giáo viên : Tốt lắm ! Hiện tợng thần kỳ Nhật Bản về kinh tế hoặc vẻ

độc đáo trong truyền thống văn hoá với những quan niệm thẩm mĩ, cung cách ứng xử tất cả đan dệt thành cánh cửa bí ẩn và có sức lôi cuốn kỳ lạ Các em nên biết văn học là sự tự ý thức văn hoá Với đặc trng văn hoá riêng biệt, văn học Nhật Bản đem lại cho ta cảm nhận mới mẻ, hấp dẫn nhng khó hiểu Và khi sự khó hiểu lại luôn đòi hỏi sự thụ cảm tinh tế thì đó chính là đặc chất của thơ Haiku - một thể thơ hết sức độc đáo của dân tộc Nhật Bản

Hôm nay, cô và các em sẽ đi sâu, khám phá thể thơ độc đáo đó, hi vọng

có thể làm giàu thêm kiến thức của chúng ta về xứ sở mặt trời mọc nhé!

 Giáo viên giới thiệu

- Giáo viên trình chiếu bài và một số hình ảnh về các biểu tợng văn hoá Nhật Bản: hoa anh đào, núi phú sĩ, áo kimônô, geisha…

- Học sinh theo dõi, quan sát hình ảnh

3.2 Nội dung bài học

3.2.1 Tìm hiểu phần tiểu dẫn trong SGK

a Về thể loại

Hoạt động của Giáo

viên

Hoạt động của Học sinh Nội dung cần đạt

- Gọi học sinh đọc phần

tiểu dẫn trong SGK

- Một học sinh đọc to tiểu dẫn ; cả lớp lắng

Haiku là thể loại quan trọng của thơ ca truyền

- Qua tìm hiểu tiểu dẫn,

em hãy trình bày những

hiểu biết của mình về

thể thơ Haiku Nhật

Bản ?

- Giúp học sinh định

h-ớng và xác lập nội dung

cần đạt

- Giáo viên giải thích :

+ Cảm thức thẩm mĩ

bằng cảm hứng thẩm mĩ

thể hiện sự nhận thức

thái độ, t tởng, tình cảm

đẹp, và cách thể hiện

chúng của nhà thơ trong

mỗi bài thơ Haiku

+ Giáo viên căn cứ vào

hiểu biết của mình dể

trả lời (tham khảo thêm

phần II.1.3 của Niên

nghe

- Học sinh phát biểu trả

lời (dựa vào tiểu dẫn và bài soạn đã chuẩn bị)

Học sinh hỏi:

- Cảm thức thẩm mĩ nghĩa là gì ?

- Có thể yêu cầu giáo viên giải thích sâu hơn

về các cảm thức thẩm

thống Nhật Bản

- Về hình thức:

Thơ Haiku có số từ vào loại ít nhất so với các thể loại thơ khác

Mỗi bài thơ chỉ có một dòng, gồm 17 âm tiết,

đợc ngắt thành 3 đoạn, thờng theo thứ tự 5 -7 -5 (âm tiết)

Tiếng Nhật là thứ tiêng

đa âm tiết nên 17 âm tiết ấy thực ra chỉ có mấy từ

- Về nội dung:

+ Tứ thơ: ghi lại một phong cảnh, sự vật cụ thể trong một khoảng khắc hiện tại, từ đó gợi cảm xúc, suy t

+ Quý ngữ: từ chỉ mùa + Quan niệm về con

ng-ời, thiên nhiên: gắn với cái nhìn nhất thể hoá,

t-ơng giao

+ Cảm thức thẩm mĩ: đề cao cái:

* Vắng lặng, u tịch (sabi)

* Đơn sơ, thanh tịch (wabi)

* U huyền, thâm trầm (Yugen)

* Mềm mại (Shiori) + Ngôn ngữ thơ mơ hồ, chỉ gợi không tả, đa nghĩa

luận.) mĩ trong thơ Haiku.

b Về tác giả

Hoạt động của Giáo

viên

Hoạt động của Học sinh

Nội dung cần đạt

- Giới thiệu: sau khi

tìm hiểu về thể loại

thơ, chúng ta sẽ đi

vào tìm hiểu về các

tác giả tiêu biểu của

thơ Haiku và cũng là

những nhà thơ xuất

sắc của văn học

Nhật là: M.Basho và

Y.Buson

- Chiếu tranh chân

dung hai tác giả

- Dựa vào SGK em

hãy trình bày những

nét đáng chú ý về

hai tác giả M.Basho

và Y.Buson

- Giáo viên có thể

giải thích thêm về:

+“Okunohosomichi”

- một tập nhật ký kỷ

hành (thơ viết trên

đờng đi) đã đợc

Vĩnh Sính dịch ra

tiếng Việt Những

bài thơ khác của

Basho và Buson học

sinh có thể tham

khảo thêm ở các

công trình nghiên

cứu khác và trên

Theo dõi, quan sát hình ảnh

Học sinh suy nghĩ trả lời

Học sinh có thể

Hình dung về các nhà thơ

Kiến thức về tác giả

* Matsuo Basho (1644 - 1694)

- Xuất thân trong một gia đình võ

sĩ đạo (Samurai) bình thờng ở thành phố Uênô

- Theo thiền tông, cuộc đời lận đận, vất vả

- Yêu thích thơ, văn, hội hoạ từ

bé, có hiểu biết sâu sắc về thơ

văn cổ Nhật Bản

- Có mộng lãng

du, thích đi đây

đó…

- Sự nghiệp : + Có cách tân về hình thức và nội dụng thơ Haiku

Ông rút vế đầu

17 âm tiết xây dựng thàh một bài thơ độc lập mang đậm chất suy t, trữ tình

* Yasa Buson (1716 - 1789) -Xuất thân trong một gia

đình giàu có ở Osaka

- Nhng cuộc sống khá lận

đận

- Là ngời đa tài, tâm hồn phong phú, sáng tác và thành công nhiều thể loại khác nhau

- Dành 10 năm

để du ngoạn lên phía bắc Edo và vùng đông bắc

đất nớc

- Sự nghiệp: + Phát huy phong cách thơ Basho, nhng ở một khía cạnh khác, thơ giàu màu sắc, âm thanh, tơi tắn, sinh động + Để lại khoảng

mạng Internet.

+ Haiga: một loại

tranh do Buson sáng

tạo ra: tranh vẽ bằng

mực nớc truyền

thống, đơn sơ, giản

dị giống với Haiku

nhiều bài thơ của

ông, của Basho nh

đợc truyền thần lại

trong những nét vẽ

tài hoa

- Gợi ý cho học sinh

tự tổng kết nét giống

và khác nhau của

các nhà thơ

suy nghĩ và tự tổng kết nét giống và khác nhau của các nhà thơ:

Ví dụ:

- Khác về hoàn cảnh, xuất thân, cuộc đời, thời

đại

- Giống:

+ Đa tài

+Cùng chung tâm thức thi ca Nhật Bản

+ Cùng thích du ngoạn, sống với thiên nhiên

+ Đều là những thi hào xuất sắc

+ Tập thơ:“Lối lên miền Oku”

(Oku no hosomichi)

3000 bài thơ và tranh haiga (bài hoạ)

3.2.2 Đọc hiểu văn bản

a Đọc và cảm nhận chung về các tác phẩm

Hoạt động của Giáo

viên

Hoạt động của Học sinh Nội dung cần đạt

Giáo viên :

- Sau khi đã cùng cô tìm

hiểu về thơ haiku cùng

các tác giả, bạn nào có

thể đọc diễn cảm các

bài thơ Haiku của

M.Basho trong SGK cho

cả lớp nghe ?

Các bạn còn lại cùng

nghe và nhận xét nhé!

Giáo viên đọc lại, định

hớng cách đọc cho học

sinh

Một học sinh đọc, cả

lớp nghe và nhận xét

Thơ ca và con ngời Basho chú ý nhiều đến

sự u tịch

Cần đọc chậm rãi, trầm lắng, nhẹ nhàng, chú ý ngắt nhịp để thấy đợc chất Thiền sâu lắng, man mác Cảm thức sabi cũng đợc nhận ra qua sự cảm nhận của chúng ta về sự đơn sơ, tao nhã, cô liêu, trầm buồn của thơ

- Giáo viên giải thích:

+ Thiền (Zen) là một

tôn giáo có nguồn gốc

từ Phật giáo đại thừa, du

nhập từ Trung Quốc vào

Nhật Bản từ thời trung

đại Thiền Nhật Bản vừa

giống (về nguồn gốc)

lại vừa khác với thiền

Việt Nam: Thiền Nhật

Bản đề cao sự thâm tâm,

nhiếp định và an tĩnh

Sự u huyền, tịch lặng

của tâm hồn đem đến

cho con ngời Nhật Bản

cảm thức về cái đẹp, về

sự hài mãn của thế giới

uyên thâm và yêu thơng

hơn

- Tiếp tục cho học sinh

khác đọc các bài thơ

của Y.Buson

- Nhắc học sinh chú ý

đến sự trùng lặp ở các

bài thơ về thời gian mùa

xuân để tiến hành phân

tích về sau

- Học sinh có thể hỏi:

+ Thiền Nhật Bản có

nh Thiền Việt Nam không? (do các em vừa học xong thơ Thiền Việt Nam)

Một học sinh đọc, cả

lớp nghe

Cũng đọc chậm, nhẹ

nh-ng giọnh-ng đọc cao hơn, ngắt nhịp nhịp nhàng Cho thấy nét tơi mới của sức xuân, sắc xuân trong cả ba bài thơ

c Hớng dẫn học sinh tìm hiểu các văn bản thơ Hai-k do thời gian có hạn, không nhất thiết phải tìm hiểu cả 6 bài (ở đây, chúng tôi chỉ thiết kế phần đọc hiểu cho 4 bài)

* Thơ Haiku của M.Basho

Bài số 1:

Hoạt động của Giáo

viên

Hoạt động của Học sinh Nội dung cần đạt

- Giáo viên đọc diễn

cảm bài thơ

Nhan đề của bài thơ là

Học sinh lắng nghe

Trả lời: bài thơ không

Trên cành khô

chim quạ đậu chiều thu.

- “Các bài thơ Hai-k của

- Xuất xứ của bài thơ?

Cảm nhận chung của

em về bài thơ là gì?

Cho học sinh trả lời,

giáo viên định hớng lại

Giải thích:

+ Thủ pháp tợng trng là

cách thức tác giả sử

dụng để chuyển tải nội

dung cảm xúc và ý

nghĩa hàm ẩn đã nghĩa,

với một số lợng câu chữ

ngặt nghèo, cô đọng

Điều trớc tiên các em có

thể thấy về ý nghĩa tả

thực của bài thơ là gì?

có nhan đề

Học sinh trả lời

Học sinh có thể trả lời:

thời gian: chiều tà;

không gian: hẹp (cành khô)  đợm màu sắc u tối

Học sinh có thể hỏi:

- Thủ pháp tợng trng là

nh thế nào?

Học sinh có thể trả lời theo kiểu liệt kê, diễn xuôi hình ảnh

Basho vố không có nhan

đề Ngời đọc gọi tên bài thơ bằng hình ảnh ấn t-ợng trong bài, nh bài này quen gọi tên là

“Con quạ”

Bài thơ đợc viết năm

1679, lúc Basho 35 tuổi

Là một trong những sáng tác đầu tay của Basho, vừa ra đời đã gây một tiếng vang trên thi

đàn, đợc xem nh là bài thơ Haiku kiểu mẫu Từ

đó, Basho mở ra một phong cách sáng tác mới gọi là Tiêu phong (shofu) và bắt đầu nổi tiếng

ở bài thơ, cảm thức thẩm mĩ sabi đã kết hợp nhuần nhuyễn với thủ pháp tợng trng điêu luyện, tạo nên vẻ đẹp

độc đáo và ấn tợng

- Bài thơ tả thực một hiện tợng tự nhiên thông thờng: Basho chỉ phác hoạ một vài nét về một

Quý ngữ của bài thơ là

gì?

Nhà thơ tạo trờng liên

tởng đến quý ngữ đó

nh thế nào?

Cảm nhận của em về ý

nghĩa của hình ảnh cành

cây khô và con quạ?

(gợi mở dần cho học

sinh vì đây là câu hỏi

khó)

GV bình mở rộng:

Chấm đen đơn côi nh bị

hút vào nền trời sâu

thẳm  gợi lên sự se

cắt trong tâm hồn, đồng

thời là biểu tợng độc

đáo thể hiện sự nhìn

Học sinh trả lời: trờng liên tởng: cành cây khô

- con quạ  chiều thu

Học sinh trả lời:

- Cành cây khô: thiếu sức sống

- Con quạ: tợng trng cho

sự tang tóc, u ám, buồn bã  bức tranh mùa thu buồn

“cành khô”, trên đó

“con quạ” đậu giữa màu sẫm tối của mùa thu

nh-ng lại tạo nên một sự xúc động nội tâm sâu sắc

- Quý ngữ: chiều thu

- Chiều thu đợc đặt trong mối liên hệ với cành cây khô - con quạ

 Cách tiếp cận từ sự vật cụ thể đến một cảm nhận hết sức trừu tợng: chiều thu

- Cành cây khô: là hình

ảnh tả thực thiên nhiên trong mùa thu tàn úa

 Sự vật tàn tạ, héo úa, tơng giao với đất trời: mùa thu - chiều tàn

- Con quạ nhỏ bé ngoài

ý nghĩa tả thực đã trở thành hình ảnh chấm phá giàu tính tợng trng

 Đó vừa là biểu tợng của sự cô đơn, cô độc;

sự đối lập giữa cái bé nhỏ, hữu hạn với cái rộng lớn, vô hạn của vũ trụ

nhận hoà nhập, giao

cảm giữa bản thể với vũ

trụ

Vậy theo các em đây là

bức tranh động hay

tĩnh?Tại sao?

Qua đó em hiểu gì về t

tởng, tình cảm của

Basho qua bài thơ? ý

nghĩa chung của bài

thơ?

Để cảm nhận về bài thơ,

các em đã phải vận

dụng những gì?

Học sinh tự do trả lời

Học sinh tổng hợp, khái quát vấn đề

Học sinh trả lời

- Bài thơ là bức tranh

động

Động từ “đậu”: chỉ cho

ta thấy trạng thái, không chỉ hoạt động  thể hiện sự vận động ngầm

ẩn, tiềm tàng của thế giới tự nhiên  nghệ thuật dùng cái tĩnh để nói cái động

* Bài thơ chỉ qua vài nét

đơn sơ, từ ngữ ít ỏi -một đặc trng của thơ Haiku đã vẽ nên một bức tranh sự sống đang vận động với những nét tinh tế nhất của nó Thơ chỉ gợi, không tả nhng lại tạo nên một vẻ đẹp kì thú mang sức ám thị mạnh mẽ đối với ngời

đọc

- Kiến thức về tác giả, thể loại, thị giác và trí t-ởng tợng

Bài số 2

- Giáo viên đọc diễn

cảm

Em hãy xác định quý

Học sinh lắng nghe

Học sinh trả lời

Hoa đào

Nh áng mây xa Chuông đền U-ê-nô vang vọng hay đền A-sa-c-sa?

- Quý ngữ: hoa anh đào

ngữ của bài thơ?

- Chiếu ảnh hoa anh đào

Nhật Bản (chọn những

bức ảnh đẹp, hoa chụm

lại từng mảng nh áng

mây)

- Giới thiệu về biểu tợng

hoa anh đào Nhật Bản

(có thể cho học sinh

phát biểu hoặc không)

- Giải thích:

“Vô thờng” tức là

không thờng hằng mà

luôn luôn thay đổi, bất

định Nhân sinh quan

Basho xem đời là bến

đỗ dừng chân trong

chốc lát, mỗi con ngời

vào đời là những cuộc

du hành

Em cảm nhận nh thế

nào về câu thơ “ hoa

anh đào nh ánh mây

xa”?

GV bình mở rộng: Màu

sắc của hoa anh đào nếu

Học sinh quan sát hình

ảnh, nghe và đóng góp với phần giới thiệu của giáo viên

Học sinh có thể hỏi “Vô

thờng” có phải là

“không bình thờng”

không?

Yêu cầu giáo viên giải thích

Học sinh trả lời

 chỉ mùa xuân

- Hoa anh đào là biểu t-ợng của vẻ đẹp, thiên nhiên, tâm hồn Nhật Bản

+ Hoa chỉ nở một lần vào tháng đầu tiên của mùa xuân, rất đẹp

 gợi cảm nhận về sự tồn tại mong manh ngắn ngủi của cái đẹp

+ Hoa anh đào có ý nghĩa hết sức đặc biệt, Basho đã viết khá nhiều

về hoa anh đào, trong

đó có bài: “Cánh hoa muôn thủơ”, ông đề cập

đến vẻ đẹp vô thờng:

Nhiều chuyện Làm nhớ lại Hoa anh đào.

 Nhìn hoa anh đào hôm nay ngời ta lại chợt nhớ lại bạo mùa hoa khác trong quá khứ Tựa

nh ngời Việt nhìn hoa phợng nở  hoa là biểu tợng thời gian, nói theo ngôn ngữ nhà Phật, hoa anh đào là biểu tợng của

sự vô thờng trong cái

đẹp

Hoa anh đào tràn ngập bức tranh xuân:

- Trớc hết, hoa đợc cảm nhận nh là hình ảnh của một đám mây đang trôi

Nó không đợc nhận ra