Vẽ theo mẫu vẽ theo mẫu

Hình hoạ là ph-ơng pháp dựng hình vẽ để mô tả đối t-ợng khách quan có thực mà mắt ta qua sát đ-ợc bằng đ-ờng nét, mảng, hình khối, sáng tối đậm, nhạt để tạo không gian.. b, Với điêu khắ

MụC TIÊU HọC PHầN

- Giúp cho sinh viên hiểu Hình hoạ là môn học cơ bản của hội hoạ, có vai trò quan trọng trong học tập và sáng tác hội hoạ

- Tạo sự say mê, hứng thú cho sinh viên đối với môn học, có ý thức tự giác trong học tập và nghiên cứu chuyên môn

- Nắm bắt đ-ợc ph-ơng pháp vẽ hình, cách sử dụng que đo, dây dọi và các nguyên tắc cơ bản để vẽ đ-ợc một bài hình hoạ đẹp, sát mẫu

- Có khả năng truyền đạt kiến thức trong giảng dạy và công tác sau này

CHƯƠNG 1: Vẽ KhốI VƠ BảN Và Đồ VậT

1 Lý THUYếT CHUNG Về Vẽ THEO MẫU

1.1 Khái niệm

Vẽ theo mẫu còn gọi là vẽ hình họa, đó chính là ng-ời vẽ nghiên cứu mẫu

đã bày sẵn và tìm cách để vẽ cho đúng, cho giống mẫu vẽ về hình dáng, hình khối, đậm nhạt, màu sắc có không gian nh- nó vỗn có ở tr-ớc mặt theo cách suy nghĩ và cảm xúc của mình Nên thuật ngữ hình hoạ và vẽ tả thực, vẽ theo mẩu

đều giống nhau và đều sử dụng trong hội hoạ nói riêng và Mỹ thuật nói chung Nói cách khác hình hoạ là ph-ơng pháp dựng hình ,vẽ để mô tả đối t-ợng

có thực mà mắt ta quan sát đ-ợc bằng đ-ờng nét, mảng, khối, đậm nhạt củng nh- màu sắc

Từ x-a tới nay, hiện thực của tự nhiên, của xã hội luôn luôn là đối t-ợng trung thành cho con ng-ời đi tìm cái đẹp, đặc biệt là trong mỹ thuật Ng-ời hoạ

sĩ luôn lấy thực tế làm đối t-ợng để nghiên cứu, tìm tòi và sáng tạo tác phẩm Sự tìm tòi cách biểu hiện vốn là đặc tính của ng-ời nghệ sĩ, nh-ng với ng-ời mới học vẽ, việc bám sát thực tế, vẽ lại thiên nhiên một cách trung thực là một yêu cầu hết sức cần thiết

Nghệ thuật tạo hình ra đời do nhu cầu của con ng-ời Trong lao động, trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên để bảo tồn và phát triển, ng-ời nguyên thuỷ đã sáng tạo ra ngôn ngữ nghệ thuật cho mình trong đó có hội hoạ Nói rằng

đ-ờng nét trong hội hoạ là hình hoạ, bởi vì trong thiên nhiên không có đ-ờng nét, sở dĩ ta tin rằng đã nhìn thấy đ-ờng nét chẳng qua đó chính là giới hạn của các hình thể hay là sự phân cách giữa hai bề mặt trong không gian mà thôi

Những tác phẩm hội hoạ đầu tiên trong buổi bình minh của loại ng-ời là những tác phẩm còn mang nặng dấu ấn của hình hoạ Đó là hình vẽ những con vật, những hình ng-ời với cách vẽ nét viền chu vi, những mảng đen đậm đặc toàn hình Dù bằng cách nào đi nữa, giản đơn hay tin tế, vụng về hay trau chuốt… Thì chất hiện thực vẫn là những tác phẩm chất đầu tiên của bức vẽ Vậy hình hoạ

là gì?

Hình hoạ là ph-ơng pháp dựng hình vẽ để mô tả đối t-ợng khách quan có thực mà mắt ta qua sát đ-ợc bằng đ-ờng nét, mảng, hình khối, sáng tối ( đậm, nhạt) để tạo không gian Không gian trong hình hoạ có thể là một màu hoặc nhiều màu

Có nhiều cách gọi khác nhau về hình hoạ song tựu trung lại có những cách gọi chính là: vẽ hình hoạ, vẽ tả thực, vẽ theo mẫu

1.2 Nguồn gốc vẽ theo mẫu

Ngay từ buổi bình minh của loài ng-ời, trong lao động săn bắn và hái l-ợm, ng-ời nguyên thuỷ đã biết chế ra những công cụ thô sơ nh- rìu đá, búa đá

để sử dụng Từ đó, trong quá trình lao động và đấu tranh với thiên nhiên nghiệt ngã để bảo tồn và phát triển, con ng-ời đã vạch khắc lên công cụ lao động, lên vách hang đá nơi mình ở những hình muông thú quen thuộc, những động tác săn bắn, những sinh hoạt múa hát để ghi nhớ và đó cũng chính là những tín hiệu để thông báo với nhau Trên những bức vẽ này, ta nhận thấy sự nắm bắt hiện thực của ng-ời nguyên thuỷ rất chính xác và sinh động Dù chỉ là những đ-ờng viền ( chu vi) hay những mảng màu đậm đặc thì hình ảnh đ-ợc miêu tả vẫn chỉ rõ đặc tính nhân vật Điều đó chứng tỏ khả năng quan sát và thuộc mẫu đến độ rất tinh

tế của ng-ời vẽ Trên những tác phẩm này, chất hình hoạ nh- một đ-ờng dây quán xuyến chung của toàn bộ hình vẽ

Khảo cổ học ở n-ớc ta đã tìm thấy những hình vẽ đơn giản ở Động ng-ời x-a ( Hoà Bình), những viên đá sỏi có khắc hình nét mặt ng-ời ở Nà Ca ( Bắc Kạn) Chúng là những tác phẩm tạo hình ít ỏi ở thời kỳ đồ đá Nh-ng đến nghệ thuật vẽ hình và trang trí ở thời kỳ Đồ đồng ta mới thấy hết đ-ợc đ-ợc sự tinh xảo, vững vàng của cách diễn hình và nét cùng sự hài hoà giữa cái riêng và cái chung của cha ông chúng ta Đó là những hình vẽ trên trống đồng, mà tiêu biểu

là trống đồng Ngọc Lũ

Trên thế giới, những hang động ng-ời x-a nổi tiếng nh- La-xcô( Lascaux) của Pháp, Gac-gax( Gargax) ở vùng biên giới Pháp- Tây Ban Nha, Xa-ha-ra ( Sahara) của châu Phi là những bảo tàng nghệ thuật rất sinh động, phong phú và tuyệt đẹp của ng-ời nguyên thuỷ ở đó, ng-ời nghệ sĩ nguyên thuỷ đã biết loại trừ những cái gì là chi tiết của thực tế mà chắt lọc lại đ-ợc những cái rất cơ bản

và đặc tr-ng Từ cái vỏ giống nhau lặp đi lặp lại của sự việc, họ đã đơn giản hình

vẽ bằng lối đi hình học hoá và đồ hoạ hoá Phải nói rằng, ng-ời nguyên thuỷ đã tìm mọi cách để miêu tả thực tế, bởi vậy nên hình và mảng của mẫu thực đ-ợc phản ánh rất chuẩn mực và sinh động

1.3 Vai trò của vẽ theo mẫu

1.3.1 Vẽ theo mẫu là môn học cơ bản của hội hoạ

Hình hoạ có vai trò rất lớn trong sáng tác mỹ thuật, nhất là đối với ng-ời học vẽ Anh-gơ- rơ ( Ingrơ) - hoạ sĩ Pháp thế kỷ XIX cho rằng:

“ Đường nét l¯ hình ho³ hay đúng ra nó l¯ tất c°” Trong thiên nhiên, mọi vật tồn

không gian 2 chiều Hình hoạ tham gia vào tất cả các quá trình học tập, nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật của ng-ời làm công tác mỹ thuật

Hình hoạ là môn học kết hợp chặt chẽ t- duy trí tuệ với khả năng biểu cảm thẩm mỹ của ng-ời học vẽ và của các hoạ sĩ sáng tác Nghiên cứu tốt về hình hoạ

sẽ giúp cho ng-ời học có thể đi sâu, phát triển vững chắc trên con đ-ờng nghiên cứu và sáng tạo Nh- vậy, Hình hoạ nói chung hay vẽ con ng-ời nói riêng luôn luôn là mục tiêu, là đối t-ợng để ng-ời hoạ sĩ tìm hiểu và phát hiện ra vẽ đẹp của tác phẩm; nó là nguồn không bao giờ cạn cho sáng tạo nghệ thuật, dù bất kỳ ở thời đại nào Trong lịch sử mỹ thuật thế giới có không ít tr-ờng hợp các hoạ sĩ đã v-ợt qua mọi khó khăn thử thách, tự tìm tòi, tự nghiên cứu để tìm ra những vẻ

đẹp lý t-ởng của con ng-ời Ví dụ: Mẫu ng-ời trong t-ợng của nhà điêu khắc cổ

đại Hy Lạp Pô-li-cơ-lét ( Polyclete) hay hình vẽ của Lê-ô-na đơ Vanh-xi ( Léonard de Vinci), Mi-ken-lăng-giơ ( Michel Ange), Ra-pha-en ( Râphel)… thời

Phục H-ng ở ý Các hoạ sĩ nổi tiếng cận hiện đại sau này cũng vậy Tr-ớc khi

trở thành các hoạ sĩ với các trào l-u nghệ thuật hiện đại nổi tiếng, họ đều là những ng-ời vẽ nghiên cứu hiện thực rất nghiêm túc và rất cơ bản Hoạ sĩ vỉ đại

bậc nhất của thế kỷ XX, Pi-cat-xô ( Picasso) đ± từng nói đ³i ý “Năm 13 tuổi tôi

đã vẽ đ-ợc nh- Mi- ken- lăng giơ, nh-ng năm 30 tuổi tôi vẽ đ-ợc nh- trẻ con”

Điều ấy muốn nói lên rằng, tr-ớc khi sáng tạo ra những tr-ờng phái tân kì cho hội hoạ thế kỷ XX, Pi- cat- xô đã từng nghiên cứu Hình hoạ rất kinh điển, rất bài bản và đạt đ-ợc kết quả tốt

1.3 2 Vẽ theo mẫu có tác động bổ sung, hỗ trợ cho các môn học khác trong hội hoạ

a, Với ký hoạ: Ký hoạ là một môn học rất gần gũi với hình hoạ Nếu nh-

hình hoạ nghiên cứu ng-ời, vật, cảnh vật ở trạng thái tĩnh thì ký hoạ lại nghiên cứu chúng ta ở trạng thái động Việc nắm vững cấu trúc, hình thể trong nghiên cứu hình hoạ sẽ giúp ích cho ký hoạ rất nhiều, bởi trên thực tế, mọi ng-ời mọi vật đều chuyển động không ngừng và ký hoạ phải nhanh chóng ghi chép đ-ợc những nét đó Có nghiên cứu hình hoạ tốt thì ng-ời vẽ mới có thể chủ động đ-ợc trong nghiên cứu thực tế và phát huy đ-ợc tác dụng trong vẽ ký hoạ

Chính trên cơ sở của mối quan hệ hữu cơ giữa ký hoạ với hình hoạ mà có hoạ

sĩ đã ví hình hoạ là gốc rễ, còn ký hoạ là hoa, là quả của cây

b, Với điêu khắc: Việc nghiên cứu con ng-ời và vật trong tự nhiên của

hình hoạ giúp cho điêu khắc có cách nhìn về hình, về khối và tỷ lệ tốt hơn, vì hình hoạ nghiên cứu thực tế của không gian 3 chiều nh-ng chỉ trên mặt phẳng 2 chiều, còn chính điêu khắc mới nghiên cứu thực tế trong không gian 3 chiều một

cách cụ thể hơn, vững chắc hơn Ngoài ra, các nhà điêu khắc sẽ thể hiện tình cảm nhân vật và đặc điểm nhân vật đạt hơn nếu họ vững vàng về hình hoạ

c, Với trang trí: Vẽ hình hoạ tốt hỗ trợ tích cực cho trang trí thông qua

nghiên cứu và lấy tài liệu tại thực tế trên cơ sở của ghi chép hình thể và cấu trúc

đối t-ợng Nó cũng giúp ng-ời vẽ có khả năng khái quát hoá và cụ thể hoá đối t-ợng nghiên cứu một cách chủ động và sáng tạo hơn, tạo tiền đề để hình thành

bố cục đơn giản và cách điệu các hoạ tiết trong trang trí

d, Với bố cục tranh: Mọi sáng tạo nghệ thuật đều bắt nguồn từ thực tế Do

đó hình hoạ có vai trò quyết định đối với tác phẩm hội hoạ trong hình thành ý đồ

và các b-ớc tiiến hành trong sáng tạo tác phẩm của hoạ sĩ

Hình hoạ, nhất là hình hoạ vẽ ng-ời luôn là trung tâm của mọi tác phẩm lớn ở mọi thời đại mà ta có thể lấy dẫn chứng từ x-a tới nay, trên thế giới cũng nh- ở Việt Nam Vẽ hình tốt cũng là cơ sở cho nhiều loại tranh bố cục nh- : tranh sinh hoạt, tranh lịch sử, tranh cổ động, tranh minh hoạ nh- sách báo

e, Ngoài ra, hình hoạ còn tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến các bộ

phận nghệ thuật khác nh- kiến trúc, điện ảnh, sân khấu, thiết kế công nghiệp

1.4 Chuẩn bị dụng cụ học tập

Để tiến hành một bài vẽ hình hoạ cần phải có những điều kiện và dụng cụ sau:

a, Điều kiện:

- Phòng vẽ phải đủ ánh sáng

- ánh sáng chiếu vào vật mẫu từ một phía

- Mẫu vẽ để ngang với tầm mắt nhìn

b, Dụng cụ:

- Mẫu để vẽ

- Giá vẽ: giá vẽ có thể vẽ đứng hoặc ngồi

- Bảng vẽ: tùy theo yêu cầu kích th-ớc của bài vẽ để có bản vẽ t-ơng ứng Bảng vẽ th-ờng đ-ợc làm bằng gỗ dán hoặc Formica (Thông th-ờng có các loại : bảng cỡ 50cm x 60cm để vẽ tĩnh vật và chân dung ; cỡ 60cm x 80cm để vẽ t-ợng và ng-ời bán thân )

- Giấy vẽ: giấy in báo, giấy croki

- Bút chì mềm: 2B, 3B, 4B, 5B, 6B (ít nhất là có một đến hai loại bút chì ) cả bài vẽ ở năm thứ ba có thể dùng than

-Tẩy, chì , que đo và dây dọi

1.5 Ph-ơng pháp Vẽ theo mẫu

1.5.1 Chọn chổ vẽ, quan sát và nhận xét mẫu

a /Chọn chổ vẽ

- Chọn chổ có đủ ánh sáng, có góc độ nhìn rõ ràng, bố cục chung đẹp

- Cách xa mẫu ít nhất 3 lần so với chiều cao cuả mẫu để quan sát và nhìn

đ-ợc toàn bộ mẫu.( Không nên nhìn mẫu gần quá vì nh- vậy chỉ nhìn đ-ợc chi tiết mà không nhìn thấy toàn bộ)

- Không nên ngồi sát vào bảng vẽ mà cần giữ một khoảng cách cần thiết

để dễ quan sát và so sánh Bản vẽ nên để có một độ nghiêng nhất định so với mắt nhìn

a Que đo: là một que nhỏ, thẳng, vót tròn, dài khoảng 30cm Đo là áp dụng

sự rút ngắn vật thể theo nguyên lý đồng dạng, do đó khi đo ng-ời vẽ phải ngồi hoặc đứng tại chỗ, ngón tay cái của tay cầm que đo tạo thành một góc cố định thì

tỷ lệ đo mới chính xác Khi đo, tiến hành tìm tỷ lệ giữa các khoảng lớn nhất của mẫu với nhau và th-ờng lấy một vật có hình dạng lớn nhất, đơn giản nhất làm chuẩn so sánh Sau đó đo tiếp các chi tiết nhỏ hơn (L-u ý khi đo nên nheo một mắt để tập trung thị lực vào một khoảng không gian nhỏ để dễ phân tích và so sánh) Phép đo giúp cho mắt của ng-ời vẽ đ-ợc củng cố thêm về khả năng phân tích và quan sát

b Dây dọi: là một sợi chỉ nhỏ có một đầu buộc vào một vật nặng nhỏ gọi là

quả dọi Dây dọi dùng để kiểm tra những đ-ờng dọc, những đ-ờng nghiêng, những điểm góc đo nhiều đ-ờng thẳng, đ-ờng ngang tạo thành Dây dọi giúp ta kiểm tra thế thăng bằng của hình vẽ so với mẫu thực

- Phác hình: Sau khi có bố cục chung t-ơng đối hợp lý sẽ bắt đầu phác

hành Tr-ớc khi phác hành chi tiết cần đo và dọi hình mẫu để xác định độ to nhỏ, dài ngắn và sự cân đối của mẫu, giúp cho mắt nhìn chính xác hơn Trong

khi phác hình, nên cầm bút vẽ cho thoải mái; có hai cách cầm bút vẽ là cầm ngang thân bút và cầm dọc bình th-ờng Cách cầm bút vẽ tuỳ thuộc vào thói quen và tính cách của từng ng-ời, tuy nhiên nét phác hình phải nhẹ nhàng, thoải mái phác hình theo những đ-ờng h-ớng lớn, tránh đi ngay vào chi tiết nhỏ nhặt, vì nh- vậy dễ không thấy toàn bộ bài vẽ, hình vẽ dễ bị méo mó và không đúng

với t-ơng quan, tỷ lệ thực Nét phác hình là những nét thẳng(Kỷ hà) ghép lại chứ

không vẽ ngay những nét công dù hình mẫu có dạng hình tròn

d Kiểm tra hình vẽ: Sau khi phác xong, kiểm tra lại hình vẽ bằng que đo và

dây dọi

e Đẩy sâu bài vẽ

- Sửa lại hình vẽ: Sau khi đã kiểm tra kỷ l-ỡng hình vẽ so với mẫu thật,

tiếp tục phác lại bằng những nét nhẹ và bằng các đ-ờng thẳng nối nhau Bắt đầu nhấn đậm hơn ở các nét phần bên tối và các góc nhau của vật mẫu Đẩy sâu nét phác cho sát với mẫu, nét phác vẫn phải mềm mại, không bị khô cứng nh- các

đ-ờng viền kiểu đ-ờng dây thép

- Phân mảng sáng tối lớn: Muốn tìm đ-ợc nguồn sáng chính của mẫu và

phân tích để nắm bắt đ-ợc hệ thống sáng tối lớn phải nheo một mắt lại cho nguồn sáng tập trung và nổi rỏ, khi đó các chi tiết phụ sẽ bị chìm đi Đánh bóng vào những mảng đậm nhạt lớn Khi đánh bóng cần phân biệt 3 loại bóng:

- Bóng khối ( hay còn gọi là bóng chính) khi ánh sáng chiếu vào vật mẫu

- Bóng ngả( hay còn gọi là bóng đổ) là bóng của vật thể ngã xuống nền khi ánh sánh chiếu vào

- Bóng phản quang (còn gọi là bóng phụ) là phần sáng mờ hắt lại mép phía bên tối của vật thể

f, Hoàn chỉnh bài vẽ: Khi hoàn chỉnh bài vẽ cần sữa lại hình cho chính

xác Phân tích kỷ lại các độ đậm nhạt của mẫu nh-ng không làm mất đi tính bao quát chung của khối mẫu thông qua mảng và bóng ở giai đoạn này, cần phải cẩn thận và tỉnh táo vì vẽ không giống các công việc khác; có khi cái chung đã đạt rồi nh-ng khi vẽ chi tiết lại dễ bị hỏng (vì hình méo, vì bóng hay đậm nhạt sai)

Do đó càng gần tới lúc hoàn chỉnh bài vẽ càng phải phân tích, nhận xét, so sánh

kỷ l-ỡng

Đẩy dần các chi tiết để bài vẽ đạt đ-ợc tinh thần của mẫu về bố cục, về hình,

về t-ơng quan tỷ lệ để đạt đúng đậm nhạt và không gian của mẫu Thông qua

đậm nhạt và t-ơng quan có thể nhận biết đ-ợc chất và màu sắc của vật mẫu

g Các yếu tố để có một bài vẽ hình hoạ tốt

* Tỷ lệ đúng: T-ơng quan tỷ lệ của từng vật mẫu với tổng thể không bị sai so

với mẫu thực Mẫu vẽ không bị méo mó, không bị xiêu vẹo

* Diễn tả chất đạt tiêu chuẩn: Diễn tả đậm nhạt đúng với t-ơng quan và

không gian thực của mẫu, khối không bị mờ, bị méo hoặc khô cứng Qua cách diễn tả có thể nhận biết về chất và màu của vật mẫu

* Có tính sinh động của bài vẽ: Tính sinh động này thể hiện ở cách đi nét

mạch lạc, thoải mái mà vẫn đúng Bài vẽ có mảng sáng tối, đậm nhạt đúng thực

tế và tạo đ-ợc không gian thực Bài vẽ mang cá tính của ng-ời vẽ và giống mẫu

* Có tính bao quát chung: Hình và bóng hoà quyện với nhau đem lại hiệu

quả cao, bài vẽ không bị rời rạc hoặc khô cứng Bố cục của bài vẽ trong tờ giấy thuận mắt, hợp lý Chọn đ-ợc góc vẽ có bố cục đẹp

1.5.3 Vai trò của bóng trong vẽ khối và không gian

a Các loại bóng

Trong giới tự nhiên, mỗi hình thể, mỗi cảnh vật đều có hình khối và màu sắc riêng biệt Nh-ng nếu không có ánh sáng chiếu vào các vật đó thì mắt ta sẽ không thể nhìn thấy đ-ợc bởi chúng bị chìm đi trong bóng tối ánh sáng chiếu vào bề mặt của một vật mẫu sẽ tạo ra ba loại bóng:

- Bóng chính ( còn gọi là bóng bản thân)

- Bóng ngả ( còn gọi là bóng đổ)

- Bóng phản quang ( còn gọi là bóng phụ)

Cần phân biệt 3 loại bóng này Bóng của khối là bóng chính, bóng ngả là bóng của mẫu đó trải ra và in hình trên mặt phẳng cùng chiều ánh sáng cạnh đó Bóng ngả đậm hay nhạt, dài hay ngắn hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn ánh sáng chiếu vào mạnh hay yếu, xa hay gần vật mẫu Vị trí và h-ớng của ánh sáng cũng tạo ra bóng chính và bóng ngả với những hình mảng khác nhau Bóng ngả nhìn thấy rõ nét nhất khi ánh sáng xuất phát từ một h-ớng và tập trung vào một phạm

vi hẹp; ánh sáng càng mạnh thì bóng chính diện và bóng ngả của vật mẫu càng

rỏ, hình khối càng nổi hơn

Bóng phản quang là ánh sáng phản chiếu lại vào các cạnh bên tối của vật mẫu tạo nên Độ sáng của bóng phản quang mạnh hay yếu ngoài việc phụ thuộc vào nguồn chiếu sáng và h-ớng của ánh sáng còn phụ thuộc vào hình khối và chất của mẫu Các hình có dạng hình khối cầu, hình khối trụ có bóng phản quang sáng và rỏ hơn các hình có dạng khối lập ph-ơng, khối tam giác; cá vật là chất nhẵn, bóng và có màu sáng bóng sẽ có độ t-ơng phản rõ hơn các vật cấu tạo bằng chất ráp, rắn và có màu tối

Độ sáng của bóng phản quang thông th-ờng không chiếu sáng bằng độ sáng của bóng chính( cũng nh- độ sáng trong tối của vật cùng chất, cùng màu sẽ không bao giờ sáng bằng độ sáng ở phần trực tiếp nhận ánh sáng)

b Các độ bóng

Trong không gian thực, tất cả những gì ta nhìn thấy đều có thể tích thật

của nó ( có thể đo đ-ợc chiều rộng, chiều cao và chiều sâu) Còn ở không gian hội hoạ ( Hay là không gian hình học) chỉ có hai chiều ( chiều rộng, chiều cao)

nên chỉ có thể tạo ra cảm giác về hình nổi Một trong những yếu tố giúp tạo ra cảm giác đó là bóng

Bài vẽ hình hoạ có đạt đ-ợc hiệu quả hay không chủ yếu phụ thuộc vào khả năng vẽ bóng và tạo khối theo quy luật ánh sáng tự nhiên của ng-ời vẽ Có nghĩa là phải diễn tả đ-ợc hình khối, làm cho hình khối nổi đ-ợc trên mặt giấy bằng các độ đậm nhạt của bóng Cả một chuỗi sáng, tối, mờ mờ của mẫu tạo nên không gian từ đậm nhất đến sáng nhất cho ta cảm giác thực của bài vẽ Nh- vậy, diễn tả ánh sáng có nghĩa là diễn tả độ đậm nhạt m¯ ta thường gọi l¯ “ đ²nh bóng”

Bóng đ-ợc chia ra thành các độ sáng tối chính là: sáng, trung gian, tối thể hiện bằng đậm nhạt Bất kỳ một vật thể nào ở trong giới tự nhiên khi tiếp nhận

ánh sáng đều có các bóng với các độ sáng tối đó Khi vật thể tiếp nhận ánh sáng, tuỳ theo hình khối, chất liệu và vị trí nhận ánh sáng, các độ sáng tối này lại chia thành các sắc độ nhỏ hơn

- Bên sáng có 3 độ: Rất sáng, sáng và trung gian

- Bên tối có 3 độ: Rất đậm, đậm và trung gian

Đậm nhạt ( hay cũng gọi là bóng) ngoài tác dụng làm nổi hình khối còn

có ý nghĩa miểu tả chất, tạo nên sự sống cho bài vẽ Nhận xét và phân biệt đ-ợc

sự chuyển biến tinh vi của các độ đậm nhạt cũng có nghĩa là đã phân biệt đ-ợc chất và màu sắc của vật thể, mặc dù đó chỉ là bài vẽ đen trắng

Để tạo đ-ợc cảm giác thật trong bài vẽ hình hoạ, ngoài bóng ra còn một yếu tố nữa không kém phần quan trọng là vận dụng đúng luật thấu thị ( luật xa gần), vì đó là cách tạo chiều sâu ảo trên mặt phẳng mà trong hội hoạ là điều rất cần thiết

2 Thực hành Vẽ theo mẫu

2.1 Vẽ khối cầu, khối lập ph-ơng- hình khối tam giác

a Vai trò của khối cơ bản trong vẽ hình hoạ

Nh- phần trên đã trình bày, mọi vật trong giới tự nhiên, từ đồ vật nhỏ nhất cho đến đồ vật lớn nhất, từ vật đơn giản nhất cho đến vật phức tạp nhất đều có cấu tạo trên cơ sở của khối cơ bản Điều này có thể đ-ợc xem xét từ tổng thể đến những chi tiết của vật đó Ví dụ: ở con ng-ời- đầu ng-ời nhìn chung có cấu tạo của khối hình quả trứng, song ở riêng đầu ng-ời thì phần hộp sọ là hình khối cầu, phần mặt là hình khối lập ph-ơng; các chi tiết nh- mắt, mũi, miệng cũng là những hình khối cơ bản theo những cấu trúc chính để tạo nên nó T-ơng tự nh- vậy, có thể dẫn dụ tới tất cả các bộ phận khác của cơ thể con ng-ời nh-: chân,

tay, ngực, bụng, hông, bàn chân, bàn tay

Khối cơ bản có cấu trúc đơn giản, cụ thể, dễ phân tích, dễ nhận biết nên dễ thể hiện Nh-ng nếu ta quan sát và phân tích kỷ sẽ thấy sự tiếp nhận ánh sáng để tạo bóng, tạo khối của khối cơ bản cũng rất tinh tế và uyển chuyển Nếu nắm bắt

đ-ợc những chuyển biến tinh tế đó và thể hiện đ-ợc chúng thông qua diễn tả, thì bài vẽ sẽ thêm mêm mại và có hồn Do những -u thế về cấu trúc hình thể và vai trò của nó trong tạo hình nên các bài vẽ khối cơ bản th-ờng đ-ợc đặt ở ngay các bài đầu trong cấu trúc ch-ơng trình cho những ng-ời học vẽ

b Mục đích- Yêu cầu

- Giúp sinh viên hiểu đ-ợc tất cả các cảnh vật của tự nhiên đều nằm trong cấu tạo của các hình khối cơ bản, từ đó hiểu rõ vị trí và vai trò của hình khối cơ bản trong vẽ nghiên cứu hình hoạ và trong sáng tác hội hoạ

- Giúp sinh viên có ý thức trong học tập và vẽ tốt các bài hình hoạ với các khối cơ bản trong mối t-ơng quan về hình, khối, tỷ lệ và đậm nhạt theo quan sát của mắy nhìn

c Nội dung

Mọi vật trong giới tự nhiên, dù đơn giản hay phức tạp, nếu phân tích kỹ

đều nằm trong cấu trúc của những hình khối cơ bản nh- đã giới thiệu Đó là các hình vuông, hình khối cầu và hình khối tam giác hoặc là sự biến dạng của các hình khối đó Ví dụ nh- quả b-ởi, quả táo, quả d-a hấu đều nằm trong hình tròn bao quát; thân cây thẳng có dáng hình trụ, mái nhà có dáng hình tam giác hoặc hình thang Cấu trúc của con ng-ời cũng là tổng thể của các hình khối đ-ợc lắp

rắp lại

Nhìn và quan sát vật thể của tự nhiên, sau đó biết quy vào các hình khối là một yêu cầu của học vẽ hình họa Do đó, các bài vẽ hình khối cơ bản là rất cần thiết, bởi nó rèn luyện cho ng-ời vẽ biết cách phân tích vừa cụ thể, vừa tinh tế

mà không phức tạp, nhất là đối với những ng-ời mới học vẽ Vì thế, nghiên cứu

các bài hình khối cơ bản và hình khối biến dạng là một trong những yêu cầu đầu tiên của học vẽ hình họa

Vẽ các hình khối cơ bản trong mối t-ơng quan của không gian thực có quan sát, có phân tích và có nghệ thuật là nội dung chủ yếu của nhóm bài vẽ hình khối cơ bản

Vậy hình khối là gì ?

Hình khối là một khái niệm Thể tích (tức là phần không khí bị lấy mất đi

nó có mặt trong một không gian cụ thể) và khối l-ợng (là khối l-ợng trong quan

hệ với sức hút của trái đất) T-ơng quan giữa hai mặt thể tích (m3) và khối l-ợng (kg) tạo ra khái niệm chung là khối.vật lý nói lên sự chiếm chỗ trong không

- Hình khối lập ph-ơng (còn gọi là hình khối hộp, hình khối vuông) Đây

là một hình khối đơn giản, cho ta cảm giác thực ba bề, bốn bên Nó cụ thể hoá không gian 3 chiều một cách rõ nét nhất, gây đ-ợc cảm giác vững chải và đầy

đủ Khi tiếp nhận ánh sáng t- một chiều chiếu rọi vào bề mặt nào đó của nó, thì

sự phân chia thành 2 mảng sáng tối bao giới cũng có ranh giới dứt khoát bởi nó vuông đầu thẳng cạnh

- Hình khối cầu ( còn gọi là hình khối tròn) Là một hình khối đơn giản vì

nó đ-ợc cấu tạo nên bởi vô vàn điểm trong không gian 3 chiều, cùng cách một

điểm một khoảng cách nhất định Hình khối cầu cho ta một cảm giác hoàn hảo nhất vì không thể thêm bớt và vì sự khép kín khá phổ biến trong thực tế của giới

tự nhiên

ở hình khối cầu, khi ánh sáng chiếu vào thì bên sáng, bên tối không phân chia ranh giơí thành một đ-ờng thẳng ngăn cách nh- ở hình khối lập ph-ơng, mà khi chuyển từ mảng sáng sang mảng tối bao giờ cũng có một mảng trung gian Kết thúc mảng tối bao giờ cũng có một vết sáng mờ gọi là bóng phản quang Bóng phản quang rõ nhất là ở hình khối cầu, tuy độ sáng nhiều hay ít còn phụ thuộc vào chất bóng nhẵn hay thô ráp của hình khối

không gian Số l-ợng tối thiểu để tạo ra một không gian 3 chiều ( 3 điểm không thẳng hàng nằm trên một mặt phẳng, còn điểm thứ t- nằm trên một mặt phẳng khác)

Hình khối tam giác gây cảm giác về sự định h-ớng và ổn định t-ơng đối T-ơng tự nh- ở hình khối lập ph-ơng, khi ánh sáng chiếu vào hình khối tam giác cũng có sự phân chia thành hai mảng sáng tối có rang giới có ranh giới dứt khoát và rõ rệt, vì nó tạo nên hai mặt đối lập một cách rõ ràng Tuy nhiên ranh giới sáng tối không thẳng góc từ trên xuống mà là một đ-ờng chéo, góc độ chéo hay ít nhất là do hình mẫu và góc độ nhìn của ng-ời vẽ tạo nên

- Các hình khối trụ, lục lăng, chữ nhật, quả trứng là những biến thể của các hình khối trên, do đó cũng chịu tác động t-ơng tự nh- vậy khi có nguồn ánh sáng chiếu vào theo một h-ớng nhất định

2.2 Các b-ớc tiến hành bài vẽ

a Quan sát và nhận xét mẫu

- Chọn chỗ đứng (hoặc ngồi) thoải mái, có đủ ánh sáng, có góc độ nhìn rõ ràng và bố cục đẹp Từ vị trí vẽ chú ý quan sát nhận xét và so sánh toàn bộ mẫu, nếu mẫu là hình khối cơ bản thì phải xem cách sắp xếp chung để xác định hình khối cụ thể, rõ ràng, sau đó phân tích hình dáng, tỷ lệ, đặc điểm và h-ớng của nguồn sáng chiếu vào, nhất là mối t-ơng quan đậm nhạt chung của mẫu vì th-ờng chúng đều có một mầu sơn sáng nên rất khó phân biệt đ-ợc đậm nhạt Xác định đúng các h-ớng, diện, các mặt phẳng của vật mẫu và đ-ờng tầm mắt để xem bố cục chung của mẫu đ-ợc trình bày ở trên, ngang hay ở d-ới tầm mắt Vị trí của đ-ờng tầm mắt rất quan trọng bởi nó phụ thuộc vào quy luật của mắt nhìn

và sự chuyển biến của hình thể trong không gian

- Ước l-ợng và vẽ phác bố cục toàn bộ mẫu trên tờ giấy vẽ sao cho thuận mắt, cân đối, không to quá hoặc nhỏ quá Tuỳ theo tỷ lệ chung giữa chiều rộng

và chiều cao của mẫu bày mà có cách sắp xếp bố cục theo chiều ngang hay chiều dọc tờ giấy vẽ cho hợp lý Bố cục là yêu cầu đầu tiên của bài vẽ

b Xây dựng hình vẽ

- Dùng que đo kết hợp với mắt nhìn để đo tỷ lệ chung của mẫu; sau khi có

đ-ợc số đo chung, tiếp tục quy tắc các khối cơ bản vào các hình cụ thể (ví dụ khối cầu quy vào hình vuông, khối lập ph-ơng quy vào hình chữ nhật vì còn nhìn thấy cạnh bên hoặc chiều sâu) Quy mẫu vẽ vào các khung hình cụ thể là

ph-ơng pháp giúp cho ng-ời vẽ -ớc l-ợng hình đ-ợc chính xác hơn Tuỳ thuộc vào thói quen của ng-ời vẽ mà cầm bút chì sao cho thoải mái để tay không bị gò

bó hoặc tù trong khi vẽ Bút chì phải vót dài hơn khi viết, song không nên vót

nhọn hoắt hoặc vót tròn mà gọt hai bên hơi bẹt, tạo cho ngọn bút có bề mặt cả hai bên, nh- thế khi vẽ có thể dể dàng vẽ đ-ợc cả nét thanh, nét đậm theo ý muốn Chú ý khi vẽ nên cầm thân bút hơi theo mặt giấy

- Tiếp tục kiểm tra lại bài vẽ xem đã đúng ch-a, sau đó phác lại hình, sửa chữa những chỗ sai và đẩy sâu thêm một b-ớc nữa Từ những khung hình cụ thể, tuỳ theo chiều ánh sáng chiếu vào và đặc điểm của từng mẫu mà nét phác có thể nhấn đậm hoặc buông nhẹ để tạo không gian bằng nét ; dùng những nét phác

thẳng, nhẹ và ngắn để toạ nên đ-ờng cong (nh- hình ở khối cầu) Nét phác cần

nhẹ tay, linh hoạt, tránh các đ-ờng viền khô cứng, đơn điệu, quen tay nh- hình

đ-ờng dây thép

c Đẩy sâu bài vẽ

- Khi đẩy sâu bài vẽ cần phân mảng sáng tối lớn tr-ớc để làm cơ sở cho các tiết độ đậm nhạt Muốn xác định đ-ợc phải xem h-ớng của chiều ánh sáng, đâu

là h-ớng sáng chính, đâu là h-ớng sáng phụ Từ đó phân tích để nắm đ-ợc hệ thống sáng tối chính của mẫu ở khối cơ bản, ánh sáng chiếu vào hình khối lập

ph-ơng dể nhận biết hơn vì nó có mảng rộng, hình khối dứt khoát ( hình khối tam giác cũng vậy, nh-ng diện của nó nhỏ hơn và không đều từ trên xuống d-ới)

Còn ở hình khối cầu thì sáng tối không rõ ràng là vì cấu trúc của nó khó phân

định ranh giới Vì vậy, đối với từng hình khối phải đặt nó trong không gian thực của mẫu để diển tả Nên đánh bóng các mảng đậm tr-ớc, sau mới đến các mảng sáng và mảng trung gian Cần vẽ toàn bộ, không nên vẽ vật nào xong vật ấy vì nh- thế sẽ không có cách nhìn toàn bộ, thiếu sự liên kết chặt chẽ của không gian Quá trình vẽ là quá trình quan sát, nhận xét và phân tích ; là quá trình vẽ từ toàn

bộ đến chi tiết, vẽ và sữa chữa cho đến khi hoàn thành chứ không phải vẽ chu vi của khối tr-ớc rồi tô bóng vào trong các đ-ờng chu vi đó

- Sau khi kiểm tra lại lần cuối, tiếp tục đẩy sâu và hoàn thiện bài vẽ Khi đánh bóng chi tiết phải luôn luôn nghĩ tới sự thống nhất chung của toàn bộ bài B-ớc

đẩy sâu cuối cùng là rất quan trọng nên cần phải phân tích và so sánh rất kỹ để quyết định hoàn thiện bài vẽ

2.3 Một số điểm cần chú ý khi vẽ hình hoạ bằng bút chì

- Không dùng tay ( hoặc giấy, bông) để di chì theo các đ-ờng viền chu vi của hình (nhất là đối với khối hình cầu) hoặc đánh màu đen đặc phía mặt tối của hình khối lập ph-ơng hay khối hình tam giác vì làm nh- vậy không thể tạo đ-ợc không gian thực Cách đánh bóng nh- thế gọi là kiểu truyền ảnh (không phải là