Chúng ta đang sống trong một thế giới mà tất cả mọi thứ, tất cả mọi nơi trên trái đất này dường như không có khoảng cách, một “ thế giới phẳng” theo đúng ý nghĩa nguyên vẹn của nó. Vậy trong thời đại toàn cầu hóa này, chủ nghĩa tư bản sẽ mang nhưng ưu điểm cũng như hạn chế gì? Và Việt Nam chúng ta phải đối mặt những cơ hội và thách thức như thế nào? Đây là một vấn đề rất nhiều người quan tâm và thiết thức.
Trang 1Chúng ta đang sống trong một thế giới mà tất cả mọi thứ, tất cả mọi nơi trên
trái đất này dường như không có khoảng cách, một “ thế giới phẳng” theo đúng ý
nghĩa nguyên vẹn của nó Trái ngược với thời kì Chiến tranh Lạnh, là sự đối đầu của hai cường quốc lớn Xô – Mỹ, là sự riêng biệt gần như cô lập ở mỗi quốc gia
Thời kì chúng ta đang sống “ ở trong một hệ thống quốc tế mới Hệ thống này có logic, có quy luật, có áp lực và động lực riêng của nó – nó đáng được gọi bằng cái tên riêng – toàn cầu hóa”[8;42] Vậy trong thời đại toàn cầu hóa này, chủ nghĩa tư
bản sẽ mang nhưng ưu điểm cũng như hạn chế gì? Và Việt Nam chúng ta phải đối mặt những cơ hội và thách thức như thế nào? Đây là một vấn đề rất nhiều người quan tâm và thiết thức
1 Toàn cầu hóa là gì?
Trước hết, ta cần hiểu rõ về khái niệm Toàn cầu hóa.
Khái niệm “ Toàn cầu hóa” hiện nay được sử dụng rất rộng rãi, và ngày
càng được khẳng định Tuy nhiên chưa có một khái niệm thống nhất nào Theo ông
Thomas L Friedman, toàn cầu hóa “ là một sự hội nhập không thể đảo ngược giữa những thị trường, quốc gia và công nghệ, tới mức chưa từng có – theo phương cách tạo điều kiện cho các cá nhân, tập đoàn công ti và nhà nước vươn quan hệ đến nhiều nơi trên thế giới xã hơn, sâu hơn với chi phí thấp hơn bao giờ hết.”[9;
176]
Trong cuốn sách “ Kinh doanh toàn cầu ngày nay”, Charles W L Hill cho
rằng: “ Toàn cầu hóa là xu hướng hội nhập và phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn của
hệ thống kinh tế toàn cầu Toàn cầu hóa có hai bộ phận chính : Toàn cầu hóa thị trường và toàn cầu hóa sản xuất.”[9; 176]
Theo quan niệm của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế ( OECD): “ Toàn cầu hóa là sự vận động tự do của các yếu tố sản xuất nhằm phân bổ tối ưu các
Trang 2nguồn lực trên phạm vi toàn cầu…là một quá trình li tâm và là một lực lượng kinh
tế vĩ mô; toàn cầu hóa rút ngắn khoảng cách kinh tế với nhau Toàn cầu hóa cũng
có khuynh hướng làm mất sự ổn định của các tổ chức độc quyền nhóm đã được thiết lập bằng cách làm thay đổi các “ luật chơi” của cuộc đấu tranh giữa các doanh nghiệp để chiếm lợi thế cạnh tranh trên các thị trường quốc gia cũng như thế giới.”[9; 177]
Báo cáo về phát triển con người năm 1999 của UNDP cho rằng: Toàn cầu hóa không mới, nhưng thời đại hiện nay của toàn cầu hóa có các tính chất riêng biệt Sự hẹp lại của không gian và sự biến mất của các đường biên giới đang gắn kết cuộc sống của mọi người vơi snhau một cách sâu sắc, chặt chẽ và trực tiếp bao giờ hết.
Trên toàn cảnh bức tranh kinh tế thế giới, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) đã định
nghĩa toàn cầu hóa như là “ sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế ngày càng tăng lên của tổng thể các nước trên toàn thế giới, do việc gia tăng khối lượng và sự đa dạng trao đổi xuyên biên giới của các sản phẩm và dịch vụ cũng như do các luồng vốn quốc tế đồng thời với việc phổ biến công nghệ ngày càng rộng khắp.” [9; 177]
Mặc dù có những quan niệm không giống nhau về toàn cầu hóa kinh tế, nhưng theo nhóm các nhà nghiên cứu cho rằng, cũng có quan điểm chung nhất: “
Thừa nhận mối quan hệ qua lại của các hoạt động kinh tế hiện nay đã bao trùm gần như tất cả các nước, mang tính chất toàn cầu Các dòng hàng hóa, dịch vụ, vốn và nhân lực đang dịch chuyển từ nước này đến nước khác ngày càng mạnh, càng tự do hơn, tính chất của sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia càng mạnh, càng tự do hơn, tính chất của sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ở tầm quốc
tế và trong hợp tác quốc tế cũng đạt cấp độ mới Từ đó có thể hiểu toàn cầu hóa kinh tế là quá trình phát triển kinh tế của các nước trên thế giới vượt khỏi biên
Trang 3giới quốc gia, hướng tới phạm vị toàn cầu trên cơ sở lực lượng sản xuất cũng như trình độ khoa học – công nghệ phát triển mạnh mẽ và sự phân công hợp tác quốc
tế ngày càng sâu rộng, tính chất xã hội hóa của sản xuất ngày càng tăng.”[9;
177-178]
Toàn cầu hóa đã trở thành một xu thế không thể đảo ngược Chủ thể của toàn cầu hòa là những thành viên tham gia và thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa khiến cho nền kinh tế toàn cầu trở thành hiện thực Và trên thực tế, toàn cầu hóa đã làm cho bức tranh thế giới diễn ra một cách sôi động, biểu hiện ở những mặt sau:
Hình thành “ nền kinh tế tri thức” với đặc trưng cơ bản là tri thức trở thành nội dung chủ yếu của sản xuất, phân phối và tiêu dùng “ Kinhh tế tri thức” ra đời dựa trên những thành quả của cuộc cách mạng thông tin Trong nền kinh tế tin học, các ngành thông tin như” tính toán, thông tin, dịch vụ kết hợp trở thành các ngành chủ đạo Nền kinh tế thông tin lấy thị trường toàn cầu làm địa bàn hoạt động lấy tổ chức xí nghiệp kiểu mạng lưới mở rộng khắp toàn cầu là chủ yếu
Vận động của tư bản chủ yếu thể hiện ở tiền vốn lưu chuyển xuyên quốc gia với quy mô ngày càng lớn, tốc độ nhanh, phạm vi rộng Cùng với sự lưu chuyển
của vốn là dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ( FDI) tăng lên nhanh chóng “ Từ năm 1983 đến năm 1988, FDI trên thế giới mỗi năm tăng trên 20%, trong đó có khoảng 85% giá trị FDI xuất phát từ các nước phát triển, chủ yếu là nhóm G7 Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của nhóm G7 tăng lên liên tục từ 139,73 tỉ USD năm 1991 đến 270,12 tỉ USD năm 1997.”[9;179]
Sự biến đổi và tăng trưởng không ngừng của thương mại quốc tế Sự vận động của tư bản quốc tế dưới hình thức tư bản ngày càng tăng, bên cạnh đó, mối liên hệ kinh tế giữa các quốc gia, các vùng trên thế giới trở thành xu hướng tất yếu
của quá trình toàn cầu “Từ năm 1986 đến năm 1996, khối lượng chu chuyển hàng
Trang 4hóa thế giới tăng trung bình 6.5% năm Từ năm 1985 đến năm 1994, phần buôn bán quốc tế trong GDP thế giới tăng gấp 3 lần so với các thế kỉ trước và tăng 2 lần so với năm 1970.”[9;180]
Cùng với toàn cầu hóa và bổ sung cho toàn cầu hóa là khu vực hóa vừa là sự thể hiện, vừa là sự phản ứng đối với xu thế toàn cầu hóa, nó phản ánh sự khác biệt, mâu thuẫn về lợi ích giữa các quốc gia, khu vực trong một thế giới đa cực, sự hợp tác và liên kết quốc tế ngày càng tăng lên, nhưng cuộc đấu tranh vì lợi ích quốc gia, dân tộc, khu vực cũng rất gay gắt, quyết liệt
2 Những ưu việt và những điểm hạn chế của chủ nghĩa tư bản thời kì “ toàn cầu hóa”
Chủ nghĩa tư bản càng phát triển thì toàn cầu hóa càng phát triển Và ngược lại sự phát triển của toàn cầu hóa cũng ảnh hưởng tới sự phát triển của chủ nghĩa tư bản trên cả hai lĩnh vực tích cực và tiêu cực
2.1.Những ưu việt
Sự phát triển nhanh chóng, cao độ của khoa học công nghệ
Toàn cầu hóa khiến cho cơ sở, vật chất – kĩ thuật, công nghệ được nhanh chóng đổi mới, tốc độ tăng trưởng của các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa được duy trì, mức tiêu hao các nguồn lực ( nguyên liệu, nhiên liệu, sức lao động…) cho một đơn vị sản phẩm hạ thấp rất đáng kể, đặc biệt trong nhưng ngành công nghệ cao
Thập niên 1990 đánh dấu sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới Những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ mà các nước tư bản phát triển đóng vai trò tiên phong và then chốt đã làm thay đổi căn bản nền sản xuất xã hội dựa trên bốn lĩnh vực then chốt: công nghệ sinh học, công nghệ vất liệu, công nghệ năng lượng, công nghệ thông tin “
Trang 5Những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ đồng thời đã tác động đến quá trình tổ chức sản xuất kinh doanh của chủ nghĩa tư bản và nâng suất lao động xã hội.”[10;141]
Năng suất lao lao động đã vượt qua nguy cơ giảm sút và có xu hướng tăng khá nhanh, nhiều ngành mới có hàm lượng tri thức khoa học cao ra đời và phát triển mạnh, đồng thời những ngành cổ truyền đã lấy được sức sống trên cơ sở hiện đại hóa và đổi mới công nghệ…
Hệ thống quản lí vĩ mô và vi mô của chủ nghĩa tư bản đã có những thay đổi căn bản
Cùng với điều đó, hệ thống quản lý vĩ mô và vi mô của chủ nghĩa tư bản đã
có những thay đổi khá căn bản, sự phân công lao động quốc tế có những bước tiến
rõ rệt theo hướng sự phụ thuộc một chiều của các nước kém phát triển chuyển dần sang xu hướng phụ thuộc lẫn nhau ngày càng phổ biến, một số nước đang phát
triển đã gia nhập hàng ngũ các nước phát triển “ Mở cửa kinh tế với thương mại quốc tế đã giúp bao nhiêu quốc gia tăng trưởng nhanh hơn Thương mại quốc tê giúp kinh tế phát triển khi xuất khẩu trở thành lực đẩy cho tăng trưởng Tăng trưởng dựa vào xuất khẩu là trung tâm của chính sách công nghiệp đã làm giàu cho nhiều nước châu Á và làm cho hàng triệu người được hưởng cuộc sống tốt hơn.” [2, 4] Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng một thời đại kinh tế mới đã ra đời.
Do có lực lượng sản xuất phát triển ở trình độ cao hơn, các nước tư bản phát triển có nhu cầu bức thiết sớm tham gia vào toàn cầu hóa Nhu cầu về lợi ích to lớn
và tiềm năng kinh tế, vốn, khoa học, công nghệ, kinh nghiệm quản lí, tiếp cận và chiếm lĩnh thị trường khiến cho học có điều kiện thuận lợi để thúc đẩy toàn cầu hóa Vì vậy, các nước tư bản phát triển cùng với các tập đoàn tư bản xuyên quốc
Trang 6gia đang trở thành lực lượng chi phối quá trình toàn cầu hóa, tích cực thúc đẩy quá trình này để thực hiện lợi ích của mình
Do đó, mà chủ nghĩa tư bản có thể tồn tại lâu dài và tiếp tục phát triển Có thể coi toàn cầu hóa là một sự biến đổi linh hoạt của chủ nghĩa tư bản nhằm ứng phó với biến động của thời đại
2 Những hạn chế
Trong thời đại toàn cầu hóa, những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản không hề mất đi mà trái lại càng sâu sắc thêm
“Cái quyết định vận mệnh của Chủ nghĩa tư bản là mâu thuẫn cơ bản của
nó – đã được C Mác phát hiện ra cách đây hơn một thế kỉ - đó là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa ngày càng cao của lực lượng sản xuất với sự chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất.” [3; 86] Trong thời đại toàn cầu hóa,
mâu thuẫn này không hề mất đi, mà trái lại càng tiếp tục sâu sắc thêm, dù hình thức biểu hiện của nó sự thay đổi lớn
Thứ nhất, mâu thuẫn trong nội bộ các nước tư bản phát triển không bị triệt
tiêu, mà chỉ có sự hòa hoãn nhất định trong điều kiện quốc tế mới Chính sự phát triển mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản trên phạm vi quốc tế sẽ ngày càng thúc đẩy mâu thuẫn nội bộ trong và giữa các nước tư bản phát triển gay gắt trở lại Bởi điều
cốt yếu nhất của toàn cầu hóa là “ để làm tăng lãi trên vốn bằng cách tạo điều kiện cho những chủ vốn tìm được những chỗ có chi phí thấp nhất trên trái đất.”[6;36]
Do đó, có một sự cạnh tranh thị trường không kém phần khốc liệt giữa các nước tư bản
Thứ hai, mâu thuẫn nêu trên không chỉ biểu hiện trong nội bộ các nước tư
bản phát triển, mà còn mở rộng sự đối lập, xung đột về lợi ích kinh tế và chính trị
Trang 7giữa các nước phát triển và đang phát triển trong hệ thống tư bản chủ nghĩa ( mâu thuẫn Bắc – Nam) trên phạm vi toàn thế giới Điều này làm cho mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản tích tụ rộng hơn và sâu hơn Sự thay đổi đó dẫn tới những biến động mới của quan hệ gia cấp – xã hội của chủ nghĩa tư bản Sự đối lập giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân ngày càng mở rộng trên phạm vi toàn thế giới, trở thành đối lập giữa giai cấp tư sản quốc tế và giai cấp công nhân quốc tế, mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản độc quyền ở các nước tư bản phát triển với quảng đại nhân dân các nước đang phát triển
Thứ ba, mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản hiện nay thường được nhìn
thấy qua những biểu hiện chủ yếu như: tốc độ tăng trưởng chung không cao; những chấn động kinh tế - xã hội nhanh xuất hiện, khủng hoảng chu kì không diễn ra theo các trình tự cổ điển, cũng như mức độ sâu sắc của nó không chỉ là chỉ tiêu sản xuất giảm sút mạnh mà đi liền với những cuộc rối loạn trong các lĩnh vực tài chính, tiền
tệ, những cuộc tranh chấp thương mai…Đồng thời, mức độ gay gắt của chúng thể hiện nổi bất ở một loạt giới hạn mà chủ nghĩa tư bản vấp phải trong cùng một lúc
Cụ thể là: tài nguyên hạn chế, trong khi lực lượng sản xuất có khả năng phát triển
vô hạn, guồng máy sản xuất có khả năng mở rộng không ngừng, trong khi khả năng thanh toán vẫn bị hạn chế, tốc độ tăng trưởng không cao kéo dai, bất bình đẳng gia tăng và ngày càng trầm trọng, khủng hoảng kinh tế và những vấn nạn trên
ác lĩnh vực đạo đức, chính trị, tình trạng tội phạm, bạo lực, phân biệt chủng tộc, xung đột tôn giáo,…
Tác động tiêu cực đã dân tới một hệ quả sâu sắc là khoảng cách giàu nghèo
trên thế giới ngày càng rộng hơn “Theo thống kê của Liên Hợp Quốc, hiện nay có
20 doanh nghiệp hàng đầu thế giới có doanh số nhiều hơn toàn bộ nền kinh tế của
80 quốc gia ngheo cộng lại Chênh lệch về thu nhập của 20% số người giàu nhất
và 20% số người nghèo nhất của thế giới lên tới hàng nhiều chục lần, trông đó tài
Trang 8sản của 357 người giàu nhất thế giới bằng thu nhập của 2,3 tỉ người nghèo nhất thế giới.”[3;66]
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, khi toàn cầu hóa đi vào chiều sâu, mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản càng trở nên gay gắt với quy mô ngày càng mở rộng, trở thành mâu thuẫn, giữa tính quốc tế hóa, thậm chí toàn cầu hóa lực lượng sản xuất , với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa mang tính chất tập đoàn Mặt khác, toàn cầu hóa cũng là một tất yếu của nền kinh tế tư bản, đó là một phương thức để chủ nghĩa tư bản giải quyết một mâu thuẫn nội tại phổ biến khác của nó – mâu thuẫn giữa sức phát triển vô hạn của nền sản xuất xã hội với sự hữu hạn của không gian vật chất Dưới góc độ đó, có thể xem toàn cầu hóa như môt lối thoát giúp chủ nghĩa tư bản giải quyết mâu thuẫn tới hạn của nền sản xuất tư bản ở không gian kinh tế quốc gia Song, tiến hành toàn cầu hóa, chủ nghĩa tư bản không những không giảm tính chất ngày càng gay gắt của mâu thuẫn đó mà còn đẩy mâu thuẩn này tới giới hạn tới cùng của nó, từ không gian vật chất quốc gia sang không gian toàn cầu Chính vì vậy, một số nhà nghiên cứu cho rằng, những mâu thuẫn do tiến trình toàn cầu hóa tạo ra sẽ ngày càng gay gắt và trở thành nhân tố khởi sinh một lực lượng toàn cầu hóa chống lại sự phát triển của toàn cầu hóa
Có thể thấy một thực tế khách quan là, hiện nay chủ nghĩa tư bản đang giữ quyền chi phối đối với quá trình toàn cầu hóa và đang phổ biến các giá trị và luật chơi tư bản chủ nghĩa trên phạm vi toàn cầu Tuy nhiên, chính trong quá trình toàn cầu hóa, chủ nghĩa tư bản sẽ phải biến đổi Sự phụ thuộc lẫn nhau khiến cho toàn
cầu hóa “ không phải là một đại lộ một chiều, mà là một siêu đại lộ nhiều chiều, một đấu trường cạnh tranh giữa các thế lực kinh tế khác nhau nhằm thiết lập một trật tự kinh tế toàn cầu có lợi cho tất cả các bên”.Điều này khiến cho các thế lực
bá quyền đế quốc không thể tùy tiện lợi dụng toàn cầu hóa để làm mưa, làm gió, cho dù trong điều kiện hiện nay nó còn mang tính trội tư bản chủ nghĩa Bởi vì,
Trang 9tham gia vào toàn cầu hóa không chỉ có Mỹ và các nước tư bản phát triển mà còn
có hàng loạt các quốc gia trên thế giới, trong đó có cả các quốc gia đang định
hướng xã hội chủ nghĩa “ Do vậy, quá trình toàn cầu hóa không chỉ đơn giản là
sự phổ biến, giá trị, luật chơi của chủ nghĩa tư bản, mà còn là quá trình hội nhập, giao thoa của các nền kinh tế, các giá trị văn hóa, chính trị…Và, trong quá trình
ấy, những cái gì là tiến bộ sớm muộn cũng sẽ tiếp tục được khẳng định và phát triển Đó chính là quy luật phát triển tất yếu của lịch sử xã hội”.[3; 68]
3 Những cơ hội và thách thức của Việt Nam trong toàn cầu hóa
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khu vực hóa đã trở thành một trong xu thế của thời đại Hầu hết các nước trên thế giới đều điều chỉnh chính sách theo hướng mở cửa, giảm và tiến tới dỡ bỏ hàng rào thuế quan và phi thuế quan, làm cho việc trao đổi hàng hóa, luân chuyển các nhân tố sản xuất như vốn, lao động, kĩ thuật trên thế giới ngày càng thông thoáng hơn Để khỏi bị gạt ra ngoài lề đường của sự phát triển, các nước, nhất là các nước đang phát triển, đều phải nỗ lực hội nhập vào xu thế chung đó, và tăng cường sức cạnh tranh kinh tế
Nhận thức được điều trên, Việt Nam đã thi hành những chính sách mở cửa
để tham gia vào quá trình hội nhập quốc tế Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng đã khẳng định phải đẩy nhanh quá trình hội nhập kinh tế khu vực và thế giới Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư, Ban chấp hành trung ương khóa VIII ( 12 –
1997) nêu nguyên tắc hội nhập của Việt Nam là : “ Trên cơ sở phát huy nội lực, thực hiện nhất quán, lâu dài chính sách thu hút các nguồn lực bên ngoài và nhấn mạnh nhiệm vụ “ Chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết về cán bộ, luật pháp
và nhất là xác định những sản phẩm mà Việt Nam có lợi thế cạnh tranh để tham gia vào thị trường khu vực và thế giới.””[10; 22]
Trang 10Tuy nhiên chúng ta cũng khẳng định rằng, toàn cầu hóa là cơ hội cho Việt Nam muốn vươn lên nhưng nó cũng đem lại không ít những thách thức
3.1 Cơ hội
Toàn cầu hóa sẽ giúp nền kinh tế Việt Nam mở rộng thị trường.
Nước ta có quy mô dân số tương đối lớn, khoảng hơn 80 triệu dân, nhưng thu nhập đầu người vẫn còn thấp Do vậy mà về căn bản thị trường trong nước khá nhỏ Quá trình toàn cầu hóa đã mở ra khả năng to lớn cho nước ta có thể mở rộng thị trường ra bên ngoài, thông qua hiệp định hai bên và nhiều bên Hiện nay chúng
ta đã là thành viên đầy đủ của Asean với dân số 500 triệu người và GDP trên 700
tỷ, thành viên thứ 150 của WTO – tổ chức thương mại lớn nhất thế giới, APEC… Tất cả là một khối thị trường rộng lớn mà hàng hóa của chúng ta có thể được bán rộng rãi
Toàn cầu hóa sẽ giúp chúng ta tăng khả năng thu hút nguồn vốn.
Khả năng mở rộng thị trường quyết định khả năng mở rộng đầu tư Trong một nền kinh tế thị trường, người ta chỉ có thể mở rộng đầu tư khi có thị trường tiêu thụ được những sản phẩm do việc mở rộng đầu tư đó mang lại Nhờ quá trình toàn cầu hóa, thị trường của nước ta được mở rộng và thực tế đã trở thành một thị trường hấp dẫn các nhà đầu tư Họ sẽ mang vốn và công nghệ vào nước ta, sử dụng lao động và tài nguyên vốn có của nước ta, làm ra các sản phẩm tiêu thụ trên thị trường khu vực và thế giới với các ưu đãi mà nước ta có Do vậy, lợi thế về thị trường do toàn cầu hóa mang lại sẽ kéo theo lợi thế về thu hút vốn đầu tư nước ngoài Nguồn đầu tư nước ngoài vào nước ta sẽ thúc đẩy nguồn vốn trong nước vận động có hiệu quả hơn