giáo án chi tiết, đầy đủ, cách đặt câu hỏi gợi dẫn tốt để học sinh nắm được bài. Giáo án trình bày khoa học, đầy đủ các phần. Sinh viên mới ra trường có thể học tập để chuẩn bị bài tốt hơn. Giáo án được soạn theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, phat triển tư duy phản biện
Trang 1Ngày soạn: 5/11/ 2016 Tiết 32
Tỏ lòng
(Thuật hoài) - Phạm Ngũ Lão
A.Mục tiêu.
I Kiến thức:
- Cảm nhận được vẻ đẹp của con người và thời đại nhà Trần, thế kỉ XIII qua hình tượng trang nam nhi với lí tưởng và nhân cách lớn lao, sức mạnh và khí thế hào hùng- hào khí Đông A
- Sự nghiệp công danh của cá nhân thống nhất với sự nghiệp chung, sự nghiệp cứu nước, cứu dân
- Nghệ thuật thơ: hàm súc, xây dựng hình tượng nhân vật trữ tình lớn lao, mang tầm vóc sử thi
II Kĩ năng:
- Rèn kĩ năng đọc – hiểu tác phẩm thơ chữ Hán
- Rèn kĩ năng giao tiếp, tư duy phản biện trước một tình huống có vấn đề
III Thái độ:
- Hình thành ở học sinh tình yêu đất nước, tự hào truyền thống của dân tộc
- Có ý thức về bản thân, rèn ý chí, biết ước mơ và nỗ lực hết mình để thực hiện ước mơ đó để hoàn thiện bản thân
IV Năng lực: hình thành năng lực đọc hiểu văn học trung đại theo đặc trưng thể loại, trình bày
suy nghĩ cảm nhận về ý nghĩa của văn bản
B Chuẩn bị của giáo viên và học sinh.
I GV: SGK, SGV, tài liệu lịch sử, giáo dục công dân, tranh ảnh, giáo án
II HS: SGK, bài soạn, tìm hiểu thêm các kiến thức ngoài SGK
C
PHƯƠNG PHÁP
Gv kết hợp phương pháp đọc sáng tạo, đối thoại, trao đổi, nêu vấn đề, thảo luận, tích hợp
D
T iến trình giờ dạy – giáo dục
I Ổn định lớp: 10A1: 10A6: 10B2:
II Kiểm tra bài cũ:
Trang 2* Câu hỏi: Em hãy cho biết văn học trung đại từ thế kỉ X đến cuối thế kỉ XIX được chia
thành bao nhiêu giai đoạn? Hoàn cảnh lịch sử và nội dung của văn học giai đoạn đầu có gì đặc biệt?
* Đáp án:
- 4 giai đoạn:
+ Giai đoạn 1: từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV
+ Giai đoạn 2: từ thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII
+ Giai đoạn 3: từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu XIX
+ Giai đoạn 4: nửa cuối thế kỉ XIX
- Giai đoạn 1:
+ Hoàn cảnh lịch sử: dân tộc ta giành được quyền độc lập, tự chủ vào cuối thế kỉ X, lập được nhiều kì tích trong các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Chế độ phong kiến Việt Nam nhìn chung đang ở thời kì phát triển
+ Nôi dung văn học: nội dung yêu nước mang âm hưởng hào hùng
III Bài mới
Các em đã vừa nhắc lại nội dung của văn học từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV, đó là cảm hứng yêu nước với âm hưởng hào hùng Hôm nay, cô và các em sẽ đi vào tìm hiểu một tác phẩm nằm trong giai đoạn này: tác phẩm “Tỏ lòng” (Thuật hoài) của Phạm Ngũ Lão
GV cho HS quan sát tranh về tác giả
GV yêu cầu học sinh trình bày kiến
thức về tác giả đã tìm hiểu ở nhà
? Em hãy cho biết những hiểu biết của
mình về tác giả Phạm Ngũ Lão ?
GV kể cho HS nghe câu chuyện về Phạm
Ngũ Lão đẽo cày giữa đường, vì mải nghĩ
đến việc binh thư mà bị dùi của quân Trần
Hưng Đạo đâm chảy máu cũng không
biết
I Tìm hiểu chung:
1 Tác giả Phạm Ngũ Lão:
- Cuộc đời + Quê hương: làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, tỉnh Hưng Yên
+Xuất thân bình dân + Con người văn võ song toàn + Lập nhiều chiến công oanh liệt
- Sự nghiệp thơ văn: chỉ còn 2 tác phẩm
+ Tỏ lòng
Trang 3GV tích hợp với kiến thức lịch sử, kể cho
HS nghe về các chiến công của Phạm Ngũ
Lão, cũng như lời nhận xét của Ngô Sĩ
Liên về ông
? Tác phẩm được làm theo thể thơ nào?
?Em biết gì về hoàn cảnh ra đời của tác
phẩm?
GV tái hiện lại không khí lịch sử của đất
nước ta vào thế kỉ XII- XIII khi giặc
Mông –Nguyên xâm lược
GV yêu cầu đọc cả bản phiên âm, dịch
nghĩa và dịch thơ
GV hướng dẫn giọng đọc: hùng tráng,
chậm rãi, ngắt nhịp 4/3
Gv nhận xét cách đọc, đọc mẫu
Phần chú thích GV kết hợp trong quá
trình phân tích
? Văn bản thơ thất ngôn tứ tuyệt
Đường luật thường được phân chia bố
cục theo những cách nào? Ở bài này,
theo em nên phân chia theo hướng nào?
HS có thể đưa ra 2 cách phân chia bố cục:
+ 4 phần: khai – thừa – chuyển – hợp
+ 2 phần: 2 câu đầu (tiền giải) – 2 câu sau
(hậu giải)
GV hướng HS phân tích theo bố cục 2
+ Viếng thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương
2 Tác phẩm
- Thể loại: Thất ngôn tứ tuyệt
- Viết bằng chữa Hán
- Tương truyền ra đời vào khoảng 1283 trước khi diễn ra cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai
II Đọc – hiểu văn bản
1
Đọc – chú thích
2
Bố cục: 2 phần
+ Hai câu đầu: Sức mạnh, khí thế của con người thời Trần
+ Hai câu sau: Khát vọng và lí tưởng sống của con người thời Trần
Trang 4phần theo cách phân chia của Kim Thánh
Thán: phần tiền giải thường nêu sự việc,
câu chuyện, cảnh vật; phần hậu giải
thường nêu cảm nghĩ của tác giả
? Câu thơ đầu tiên nói đến hình ảnh
nào? Hình ảnh người tráng sĩ được
miêu tả như thế nào? (thông qua hành
động)? Hành động đó gợi lên tư thế gì
của người tráng sĩ?
? Dựa vào bản dịch nghĩa, so sánh và
chỉ ra điểm khác nhau giữa nguyên tác
và dịch thơ
GV lưu ý với HS: trong quá trình phân
tích tác phẩm thơ chữ Hán, việc so sánh
đối chiếu giữa nguyên tác dịch thơ là một
việc làm cần thiết
GV: Múa giáo cho thấy tài năng của
người tráng sĩ Tuy nhiên nó không diễn
tả được thần thái hiên ngang của người
tráng sĩ, tư thế sẵn sàng chiến đấu Mặt
khác, “múa giáo” là tư thế động, như vậy,
người dịch đã dùng thủ pháp miêu tả Thế
nhưng cụm từ “hoành sóc” (cầm ngang
ngọn giáo) lại gợi lên tư thế tĩnh, tác giả
không chỉ sử dụng thủ pháp miêu tả mà
còn sử dụng thủ pháp khắc họa, tạc lên
3 Phân tích:
3.1 Hai câu đầu
a Câu 1: Hình ảnh người tráng sĩ
- Hành động: “Hoành sóc” (cầm ngang ngọn giáo) -> tư thế hiên ngang, mạnh mẽ, lẫm liệt, chủ động sẵn sàng chiến đấu
-> Bản dịch không sát: “Múa giáo” (nghệ thuật biểu diễn, phô diễn bên ngoài)
Trang 5trước mắt người đọc một bức tượng đài
sừng sững về người tráng sĩ thời Trần
? Bức tượng đài ấy được đặt trong
không gian và thời gian như thế nào?
GV: Ngọn giáo được đo bằng chiều ngang
của non sông thì tầm vóc người cầm giáo
cũng phải được đo bằng kích thước của
trời đất Trong khoảng thời gian dài như
vậy, người tráng sĩ đã phải trải qua bao
khó khăn thử thách, đối mặt với bao nguy
hiểm Qua đó đã tạo nên ý chĩ vững vàng
cho người tráng sĩ
? Qua câu thơ đầu tiên, hình ảnh người
tráng sĩ hiện lên như thế nào?
? Nếu như ở câu 1, tác giả khắc họa
trước mắt chúng ta hình ảnh người
tráng sĩ thời Trần thì câu 2 nói đến
hình ảnh nào? Biện pháp nghệ thuật
nào được sử dụng ở đây?
? Ngưu có nghĩa là trâu, sao Ngưu Vậy
ta có thể hiểu câu này theo mấy cách?
Nhưng dù hiểu theo cách nào thì câu
thơ cũng thể hiện điều gì?
? Qua hai câu đầu, em nhận xét gì về
mối quan hệ giữa hai hình ảnh, về vẻ
đẹp cảu con người thời Trần?
? Em biết gì về hào khí Đông A? Em có
thể kể tên những vị tướng nổi tiếng của
- Không gian: non sông -> rộng lớn-> tầm vóc
vũ trụ
- Thời gian: mấy thu -> dài -> ý chí bền chỉ vững vàng
-> Vẻ đẹp kì vĩ, tầm vóc phi thường
b Câu 2: Hình ảnh quân đội nhà Trần
- Ba quân - > quân đội nói chung
- Nghệ thuật:
+ So sánh: hổ báo + Phóng đại: khí mạnh nuốt trôi trâu
át sao Ngưu -> Sức mạnh khí thế ngút trời
=> Vẻ đẹp hào hùng đậm chất sử thi, sức mạnh của toàn quân, toàn dân thời đại hào khí Đông A
Trang 6giai đoạn này?
GV giải thích hào khí Đông A chính là
hào khí thời nhà Trần (theo lối chiết tự),
GV chiếu máy chiếu minh họa
GV: Đây là thời đại mà cả dân tộc đồng
lòng, quyết tâm xả thân đánh giặc cứu
nước Thời đại mà chúng ta không thể
quên được chàng trai trẻ tuổi Trần Quốc
Toản vì nhỏ tuổi không được dự bàn kế
sách chống giặc mà tay bóp nát quả cam
lúc nào không hay Một Trần Quốc Tuấn
chỉ muốn “xẻ thịt lột da, uống máu quân
thù”, là Trần Bình Trọng với lời tuyên bố
hào hùng vang vọng cả đất trời khi bị giặc
bắt và tìm cách mua chuộc: “Ta thà làm
quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất
Bắc Và cả những chiến binh nhà Trần
khắc hai chữ “Sát Thát” vào tay để bày tỏ
quyết tâm chống giặc cứu nước Những
con người anh hùng đã làm nên cả một
thời đại hào hùng của lịch sử
? Sống trong một thời đại hào hùng
như vậy, bản thân mỗi người chắc hẳn
đều phải có ý thức trách nhiệm với đất
nước, Phạm Ngũ Lão đã bày tỏ điều đó
như thế nào?
GV: Quan niệm về chí làm trai của thời
phong kiến : “Đã mang tiếng ở trong trời
3.2 Hai câu sau:
a Câu 3: Quan niệm về chí làm trai
lập công giương danh món nợ -> ý thức, trách nhiệm
Trang 7đất/ Phải có danh gì với núi sông”
(Nguyễn Công Trứ) Phạm Ngũ Lão có
quan niệm như vậy không?
? Công danh ở đây là gì? Có phải là
danh lợi không?
? Với ông, công danh là một món nợ
mà mỗi kẻ làm trai phải trả? Qua đây
ta thấy được điều gì ở ông?
Giáo viên tích hợp với kiến thức lịch sử,
kể cho học sinh nghe chuyện về chí làm
trai của Phạm Ngũ Lão: Truyện kể rằng
chàng trai làng Phù Ủng thủa nhỏ đã có
chí khí khác thường, tính tình khẳng khái
Khi ở làng có người đỗ tiến sĩ, tổ chức ăn
mừng, cả làng kéo đến, riêng Ngũ Lão thì
không Người mẹ hỏi con rằng tại sao
không đến? Ngũ Lão thưa với mẹ: “Chí
làm trai phải lập công danh rạng rỡ non
sông mà con chưa lập được bằng người đi
mừng người ta nhục lắm”
GV liên hệ với phong tục truyền thống:
Từ xưa hễ đẻ con trai thì người cha
thường dùng cung làm bằng gỗ dây, tên
làm bằng cỏ bồng, bắn ra bốn phương để
mong con mình sau này sẽ tung hoành
ngang dọc giúp ích cho non sông đất
nước Phạm Ngũ Lão cũng ý thức được
trách nhiệm, nghĩa vụ của mình
? Nhưng đó chưa phải là tất cả nỗi lòng
b Câu 4: Thẹn – chuyện Vũ Hầu
Trang 8của tác giả, theo em, ở câu thơ thứ 4, từ
nào thể hiện rõ tâm tư của ông? Biện
pháp nghệ thuật nào được sử dụng ở
đây?
? Hiểu biết của em về Vũ Hầu?
GV liên hệ với kiến thức văn học Trung
Quốc: Vũ Hầu chính là Gia Cát Lượng,
một vị quân sư nổi tiếng tài trí, mưu lược,
đã lập nhiều chiến công giúp Lưu Bị
? Tại sao một vị tướng văn võ song toàn
như Phạm Ngũ Lão lại thẹn? Thực chất
cái thẹn của ông là do đâu? Lưu ý, ở
đây tác giả không nêu tên Gia Cát
Lượng mà nêu tước phong Vũ Hầu (tức
là nhắc đến công lao của ông).
GV đưa ra câu hỏi để phát triển năng lực
tư duy phản biện: ? Có ý kiến cho rằng,
cái thẹn của Phạm Ngũ Lão là quá kiêu
kì vì Gia Cát Lượng là một con người
quá tài giỏi, đặt bản thân mình để so
sánh với ông là không tự biết mình Em
có đồng ý không? Tại sao? Qua đó, em
thấy được điều gì ở đây?
?Khái quát nội dung hai câu cuối?
? Liên hệ: Quả thật sau đó, Phạm Ngũ
Lão đã lập được một loạt công danh: 2
lần chiến thắng quân Mông Nguyên, 3
lần thắng quân Ai Lao Bài thơ không
-> vì chưa tài giỏi chưa lập được nhiều công lao
-> Khiêm nhường, khát vọng cống hiến
=> Nhân cách, lí tưởng sống cao cả của con người thời Trần
*Bài học cho thanh niên hiện nay:
- Sống có lí tưởng, có ước mơ
- Nỗ lực hết mình để thực hiện hoài bão và hoàn thiện bản thân
- Gắn khát vọng, lợi ích của bản thân với lợi
Trang 9chỉ là lời bày tỏ ý chí quyết tâm của
Phạm Ngũ Lão mà còn là lời cổ vũ
động viên cho con người lúc bấy giờ và
cho cả thế hệ hôm nay Theo em, bài
thơ có ý nghĩa gì với thế hệ trẻ?
GV: Lép- tôn- xtôi nói: “Lí tưởng là ngọn
đèn chỉ đường Không có lí tưởng thì
không có phương hướng kiên định Mà
không có phương hướng thì không có
cuộc sống” Vì vậy , các em hãy tạo cho
mình một lí tưởng, một hoài bão và cố
gắng biến nó thành hiện thực
? Em hãy nêu những nét chính về nội
dung và nghệ thuật của bài thơ?
ích của đất nước, dân tộc
4 Tổng kết : 4.
1 N ội dung:
- Phản ánh thời kì lịch sử hào hùng của dân tộc
- Đề cao lí tưởng sống cao đẹp của con người
4 2 Ngh ệ thuật
- Ngắn gọn , hàm súc
- Sử dụng thành công các biện pháp nghệ thuật: so sánh, phóng đại, điển cố điển tích
IV Củng cố
1 Câu hỏi trắc nghiệm:
Câu 1: Chủ thể trữ tình của bài “Tỏ lòng” là ai?
A Một nhà nho
B Một vị tướng*
C Một vị vua
D Một nhà sư
Câu 2: Hành động cầm ngang ngọn giáo thể hiện điều gì?
A Khí thế sục sôi
B Lòng dũng cảm
C Tư thế hiên ngang*
D Ý chí mạnh mẽ
Trang 10Câu 3: Cái thẹn của Phạm Ngũ Lão cho thấy điều gì?
A Thái độ khiêm nhường
B Khát vọng cống hiến
C Lòng yêu nước
D Cả 3 đáp án đều đúng
2 Câu hỏi: : “Thế hệ trẻ hiện nay thể hiện lòng yêu nước như thế nào?Trước
tình hình phức tạp của vấn đề biển Đông, nhiều thanh niên Việt Nam đã tiến hành đập phá máy móc, công xưởng của các công ty Trung Quốc tại Việt Nam Em có đồng ý với hành động đó không?
V Hướng dẫn học và chuẩn bị bài
Học và chuẩn bị bài: Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới 43 –Nguyễn Trãi).
E RÚT KINH NGHIỆM
………
………
………