Khổng Tử, người Thầy của muôn đời.Bản vắn tắt trí tuệ Khồng Tử để cho đời.Mọi người hãy tham khảo và thực hành để cuộc sống có ý nghĩa hơn.Xin cảm tạ các bậc Thánh nhân đã đến cuộc đời này,phổ độ cho tất cả.
Trang 1Khổng Tử
Khổng Tử nói: “Muốn nhân mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngu, muốn trí mà không muốn học thì bị cái che mờ là cao kỳ, muốn tín mà
không muốn học thì bị cái che mờ là hại nghĩa, muốn trực mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngang ngạnh, muốn dũng mà không muốn học thì bị cái che mờ là loạn, muốn cương mà không muốn học thì bị cái che mờ là táo bạo khinh suất”
Ông nói: “Kẻ nào chẳng phấn phát lên để hiểu thông, thì ta chẳng giúp cho hiểu thông được Kẻ nào chẳng ráng lên để tỏ ý kiến mình, thì ta chẳng khai phát cho được Kẻ nào đã biết rõ một góc, nhưng chẳng chịu căn cứ vào đó
để biết luôn ba góc kia, thì ta chẳng dạy kẻ ấy nữa.”
Ông nói: “Ta đi học là học cho ta, để gây cái phẩm giá của ta, chứ không phải là để khoe với người Ta chỉ lo không làm được những việc đáng cho người ta biết, chứ không lo người ta không biết mình”
Theo Ông, đã không học thì thôi chứ đã học là phải :“Học cho rộng, hỏi cho
kỹ, nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho sáng tỏ, làm cho hết sức Có điều không học nhưng đã học điều gì thì phải học cho kỳ được Có điều không hỏi, nhưng khi đã hỏi điều gì thì phải hỏi cho thật hiểu Có điều không nghĩ nhưng đã nghĩ điều gì thì phải nghĩ cho ra Có điều không phân biệt nhưng
đã phân biệt điều gì thì phải phân biệt cho minh bạch Có điều không làm nhưng đã làm điều gì thì phải cố hết sức mà làm cho bằng được…Người ta dụng công một,ta dụng công một mà không được thì phải cố gắng gấp
trăm.Người ta dụng công mười,ta dụng công mười nếu không được thì phải
cố gắng gấp ngàn,để đến kỳ được mới thôi Nếu quả theo được đạo ấy thì tuy ngu mà cũng thành sáng, yếu đuối rồi cũng thành ra khoẻ mạnh”
Khổng tử nói:
Lúc mười lăm tuổi ta đã lo nỗ lực học tập,chí hướng lập thân
Ba mươi tuổi đứng vững trên trường đời
Bốn mươi tuổi đã thông hiểu mọi lý sự, không còn gì nghi hoặc
Năm mươi tuổi đã biết được mệnh trời
Sáu mươi tuổi nghe mọi người nói đều thuận tai cả
Bảy mươi tuổi có thể theo lòng mong muốn mà không vượt ngoài giới hạn
Trang 21.Đạo đại học là ở chỗ làm sáng tỏ đức sáng, là ở chỗ khiến đời sống dân chúng không ngừng đổi mới, là ở chỗ khiến cho người ta ở vào cõi chí thiện Biết rằng phải đạt tới cõi chí thiện, thì đã có được phương hướng kiên định;
đã có được phương hướng kiên định, thì có thể tĩnh, đã có thể yên tĩnh thì có thể an tâm; đã có thể an tâm thì có thể suy nghĩ, đã suy nghĩ rồi thì có thể thu hoạch Muôn vật đều có gốc ngọn nặng nhẹ, muôn vật đều có đầu cuối trước sau Biết sắp xếp đúng thứ tự trước sau của sự vật, thì đã gần với Đạo vậy
2.Người xưa muốn làm sáng tỏ đức sáng trong thiên hạ, trước hết phải bình trị được nước mình; muốn bình trị được nước mình, trước hết phải sửa sang cho nhà mình được chỉnh tề tốt đẹp; muốn sửa sang nhà mình cho chỉnh tề tốt đẹp; trước hết phải tu chỉnh bản thân mình; muốn tu chỉnh bản thân
mình; trước hết phải lo giữ cho cái tâm mình ngay ngắn, muốn giữ cho ngay ngắn cái tâm mình, trước hết phải làm cho ý niệm mình được chân thành; muốn làm cho ý niệm mình được chân thành thì trước hết, phải có sự hiểu biết; mà con đường để có được sự hiểu biết chính là nghiên cứu đến nơi đến chốn cái nguyên lí của sự vật
3.Nghiên cứu đến tận cùng nguyên lí của sự vật, thì mới có thể có được sự hiểu biết; Có được sự hiểu biết thì ý niệm mới chân thành; ý niệm chân thành thì cái tâm mới ngay ngắn Cái tâm ngay ngắn thì mới tu chỉnh được bản thân mình Tu chỉnh được bản thân mình rồi mới sửa sang nhà mình chỉnh tề tốt đẹp; sửa sang nhà mình chỉnh tề tốt đẹp mới bình trị được nước mình; bình trị được nước mình thì mới làm thiên hạ được thái bình Từ thiên
tử cho đến kẻ thứ nhân, tất cả đều lấy việc sửa mình làm gốc
Bát mục : (8 bước thực hiện 3 cương lĩnh trên)
Cách vật (nghiên cứu thấu đáo sự vật)
Trí tri (có kiến thức rõ rệt, hiểu biết sâu sắc, đến cùng)
Thành ý (lòng chân thành), thành thật ngay thẳng với chính mình
Chính tâm (giữ lòng dạ ngay thẳng khi tu dưỡng) gần với “thiền”
Tu thân (học làm quân tử: sửa mình làm người tốt.)
Tề gia (xây dựng gia đình tốt, hài hòa cân đối)
Trị quốc (làm quan chức tốt)
Bình thiên hạ (lãnh đạo thiên hạ thái bình / làm thế nào chinh phục thiên hạ / hội nhập quôc tế)
Trang 3Đạo Trung Dung
Đức Khổng nói đến Đạo Trung Dung, đã có từ trước thời đại ngài, nhưng cho đến thời hiện tại, vẫn còn giá trị
Cũng hợp với định luật vật lý học trong vũ trụ (nếu nguyên tử lực để cho phát nổ dây chuyền, mà không có sự kiềm chế thì thành bom nguyên tử, tàn phá kinh khủng, nhưng nếu phát nổ trong sự điều hòa của lò điện nguyên tử, thì thành nguyên tử lực phụng sự con người, trong hòa bình)
Đức Khổng Tử đã nói rõ trong đoạn mở đầu sách Trung Dung là " lúc bắt đầu nói về một nguyên lý, đến đoạn giữa phân giải ra muôn việc " " nếu mở
ra, nó phổ cập đến cả vũ trụ, nếu thâu lại, nó sẽ tàng trữ kín trong tâm’’ Đạo Trung Dung có giá trị muôn thuở này, chúng tôi xin diễn ra một số nguyên tắc xử thế:
I
NHỮNG KHUYNH HƯỚNG TÂM LÝ TRUNG DUNG NÊN THEO:
A- Trong tâm trí NHỮNG NGƯỜI THIÊN VỀ THA NHÂN:
· Tin tưởng người tốt, nhưng không quá tin
· Lạc quan mà không quá thiếu thực tế
· thủy chung mà không quá nô lệ
· lý tưởng mà không quá hy vọng hão huyền
· giúp người mà không quên mất mình
· khiêm tốn mà không tự xóa bỏ mình
· tận tâm nhưng không quá hy sinh
· chăm sóc mà không làm người ta ngộp thở
· hổ trợ tinh thần mà không quỵ lụy người ta
· chấp nhận mà không thụ động
· lịch sự mà không quá suy tôn người
· thích nghi mà không phải thiếu đạo đức
B Trong tâm trí NHỮNG NGƯỜI THIÊN VỀ CÁI NGÃ CỦA MÌNH
· Tự tin mà không tự kiêu
· quyền biến mà không thời cơ chủ nghĩa
· tham vọng nhưng không bất lương
· biết tổ chức mà không kiểm soát người khác quá
· có sức thuyết phục mà không áp lực người ta
· mạnh mẽ mà không độc tài
Trang 4· có trí tưởng tượng mà không hão huyền
· có óc cạnh tranh mà không hùng hổ
· hãnh diện danh dự, nhân phẩm mà không kiêu căng
· táo bạo mà không liều lĩnh
· biết chấp nhận rủi ro mà không buồn
· vui vẻ mà không ồn ào
· bình dân mà không hạ cấp
C Trong tâm trí NHỮNG NGƯỜI ƯA PHÂN TÍCH TRÍ TUỆ
· Cẩn thận cái xấu ở đời, mà không quá đa nghi đến chỗ bi quan
· thực tế mà không đi đến chỗ thiếu sáng tạo
· tiết kiệm mà không bần tiện
· dè dặt mà không lạnh lùng
· phương pháp mà không cứng nhắc
· phân tích mà không chi li
· theo nguyên tắc đúng đắn mà không thiếu sự mềm dẻo
· trật tự mà không cứng rắn đến chỗ vô cảm
· kiên trì mà không đi đến chỗ bướng bỉnh
· bảo vệ mà không đi đến chỗ giữ lấy của riêng
· kỹ lưỡng mà không ám ảnh
II
NHỮNG HÀNH ĐỘNG KHÔNG TRUNG DUNG, KHÔNG NÊN THEO:
A Trong cách hành xử của NHỮNG NGƯỜI THIÊN VỀ THA NHÂN
• Ưa giữ hòa khí đến nổi quên xác nhận quan điểm của mình, và quên phân tích các sự kiện và vấn đề cho người khác thấy
• quá tin người đến nổi không dùng trí phán đoán của mình
• quá trung thành với người đến nổi bị người lợi dụng
• chờ đợi người đời quan tâm đến việc chung, tới người khác như chính mình hằng quan tâm
• quá muốn giúp người đến chỗ mình áp đặt việc giúp đỡ, khiến người khác cảm tưởng bị quấy rầy
• quá vội vã nhận lỗi lầm về mình khi có sư sai trật
• chia sẻ tư tưởng, tình cảm với những người đáng lẽ ra không nên tin
• quá sợ là nếu mình tỏ rõ cảm nghĩ của mình về người khác thì người
ấy sẽ bị va chạm tự ái và không được giúp đỡ cải tổ; quá mong muốn chiều theo ý người khác chỉ vì muốn họ ưa thích mình
Trang 5B.Trong cách hành xử của NHỮNG NGƯỜI THIÊN VỀ CÁI NGÃ
• Muốn thắng người quá, đến chỗ đạp lên người khác mà đi tới
• quá vội vàng để hoàn thành công tác đến chỗ quên cảm nghĩ của người khác
• quá tin là mình nắm lẽ phải đến chỗ không lắng nghe người khác
• quá tin là ai cũng ưa cạnh tranh với mình trong cuộc đua tranh
• quá vội quy trách sự thất bại cho việc thiếu cộng tác của người khác
• chỉ chia sẻ cảm nghĩ nào có lợi cho mình, đạt mục tiêu của mình
• quá sợ là nếu chia sẻ cảm nghĩ thực sự của mình thì mình sẽ bị lợi dụng (điều “nên tránh” này chỉ áp dụng cho người đáng tin cậy, chứ không áp dụng cho người không đáng tin cậy)
• quá muốn thắng người khác mà quên các quan điểm/cảm nghĩ của người khác
• quá ưa ra lệnh cho người khác chỉ để xác nhận uy quyền của mình
C.Trong cách hành xử của NHỮNG NGƯỜI ƯA PHÂN TÍCH TRÍ TUỆ
• Quá ưa phân tích kỹ lưỡng vấn đề cho đến chỗ biết chắc chắn, khiến cho quyết định chậm trễ
• quá chú trọng một cách cứng nhắc đến phân biệt phải trái đến chỗ quên mất các cảm nghĩ của người đời
• cẩn thận, dè dặt quá đến nỗi không biết tin người khác
• chờ đợi là tất cả mọi người đều quan tâm như chính mình đến các chi tiết, các nguyên tắc và sự suy nghĩ duy lý
• quá muốn tự lực tự cường đến chỗ cắt đứt mọi liên lạc với người khác
có thể thực sự thích mình và giúp mình
• quá mau mắn trong việc quy trách các thất bại cho việc mình không
đủ sự cẩn trọng
• quá sợ là nếu mình nói thật cảm nghĩ của mình thì người khác sẽ cho
là mình thiếu duy lý và nhiều cảm xúc quá
• quá băn khoăn về các sự kiện và các vấn đề phải giải quyết đến chỗ quên cảm nghĩ của người khác
• quá muốn xác nhận sự tự chủ, tự trị của mình đến chỗ làm cho người
ta xa mình
Trang 6Khổng Tử giảng giải rằng, “khi ở nhà thì giữ diện mạo cho khiêm cung, khi làm việc thì thi hành một cách kính cẩn, khi giao thiệp với người thì giữ đức trung thành Dẫu có đi đến các nước rợ Di, Địch cũng chẳng bỏ ba cái đó, như vậy là người có đức nhân” (Luận ngữ, Tử Lộ, 19)
Ông nói: “Nếu mình nghiêm trang cung kính thì chẳng ai dám khinh mình Nếu mình có lòng rộng lượng thì thu phục được lòng người Nếu mình có đức tín thật thì người ta tin cậy mình Nếu mình cần mẫn, siêng năng thì làm được công việc hữu ích Nếu mình thi ân, bố đức, gia huệ thì mình sai khiến được người” (Luận ngữ, Dương Hoá, 6)
Dụng nhân như dụng mộc
Không tin thì đừng dùng Dùng thì đừng tỏ thái độ nghi nan
Lúc nhỏ khí huyết chưa sung túc phải giữ gìn sắc dục
Lúc lớn khí huyết đang hăng phải giữ gìn việc tranh đấu
Lúc già khí huyết suy kém phải giữ gìn việc tham lam (16:7)
Có ba thứ ngu dốt :
Không hiểu biết những gì mình đáng biết
Hiểu biết không rành những gì mình biết
Hiểu biết những gì mình không cần biết
Ba điều hạnh phúc :
Một Thân xác khỏe mạnh
Một Tinh thần tự do
Một Trái tim trong sạch
Làm thầy thuốc lầm thì giết một người
Làm thầy địa lý lầm thì giết một họ
Làm thầy chính trị lầm thì giết một nước
Làm văn hóa lầm thì giết cả một đời
Danh vi lớn , không mang lấy mãi
Công việc lớn, không nên gánh lấy mãi
Quyền thế lớn, không nên giữ lấy mãi
Uy thế lớn, không nên bám lấy mãi
Trang 7Người biết Đạo tất không Khoe
Người biết Nghĩa tất không Tham
Người biết Đức tất không thích tiếng Tăm lừng Lẫy
Điều dưỡng cái KHÍ lúc đang giận
Đề phòng CÂU NÓI lúc sướng mồm
Lưu tâm SỰ NHẪM lúc bối rối
Biết dùng ĐỒNG TIỄN lúc sẳn sàng
Chúa tể của Thân là Tâm
Điều của Tâm phát ra là Ý
Bản thân của Ý là Tri
Ý để vào đâu là Vật Vương Dương Minh
Mổi ngày ta xét ba điều :
Làm việc cho ai đã hết lòng chưa ?
Đối với bạn có vẹn chữ tín không ?
Đạo thầy truyền có học một cách chu đáo,cẩn thận không ? Tăng Tử (1:4)
Tự khiêm người ta càng phục, Tự khoe người ta càng khinh Lữ Hồi
Kẻ hay hiếu danh, việc làm thường giả dối Lã Khôn
Làm điều gì thành thật, thì bụng an ổn, mỗi ngày mỗi hay
Làm điều gì gian dối, bụng băn khoăn, mỗi ngày mỗi dở
Ở đời cái gì thung dung thì còn, cấp bách thì mất
Việc mà thung dung thì có ý vị
Người mà thung dung thì sống lâu
Làm việc nghĩa chớ kể thiệt hại
Luận anh hùng chớ kể hơn thua
Tâm niệm trầm tĩnh thì lẽ gì nghĩ chẳng tới ?
Chí khí cao rộng thì việc gì làm chẳng xong ?
Tầm thuật quý nhất là sáng suốt
Tướng mạo quý nhất là chính đại
Ngôn ngữ quý nhất là giản dị, Chân thật
Trang 8Tâm kiêng nhất là hẹp hòi
Khí kiêng nhất là hung hăng
Tài kiêng nhất là bộc lộ
Tâm phải rộng để dung nạp người trong thiên hạ
Tâm phải công bằng để làm việc trong thiên hạ
Tâm phải trầm tĩnh để xét lý trong thiên hạ
Tâm phải vững vàng để chống lại những biến cố trong thiên hạ
Việc sắp xảy ra mà ngăn được, việc đang xảy ra mà cứu được, đó là quyền biến
Chưa có việc mà biết việc sắp đến, mới có việc mà biết được việc sau,đó là
có tài năng
Định việc mà biết việc xảy ra thế này, thế nọ, như vậy là biết lo xa
Người như thế là người có kiến thức rộng rãi
Trong thiên hạ có ba cái nguy :
Đức ít mà được ân sủng nhiều
Tài kém mà ở địa vị cao
Thân không lập được công to mà hưởng bổng lộc nhiều Hòai Nam Tử
Ở đời có 3 điều đáng tiếc :
Một là việc hôm nay bỏ qua
Hai là đời này chẳng học
Ba là thân này lỡ hư -Chu Hi