Tổng quan về ong và mật ong

- Song, mọi phương thức nuôi ong kể trên đều mang tính chất thô sơ, năng suất thấp.Ngày nay, việc áp dụng kỹ thuật nuôi trong thùng cải tiến có khung cầu di động là một bước tiến nhảy vọ

A TỔNG QUAN VỀ LOÀI ONG MẬT

1 Thành phần đàn ong

- Ong mật(Apis) thuộc chi

ong mật, họ Ong mật (Apidae), bộ

- Bình thường mỗi đàn ong chỉ có một

con ong chúa Ong chúa có hình dạng lớn nhất

trong đàn : có thân dài 20 - 25 mm, dáng cân

đối, bụng thon dài, cánh ngắn, kim châm ngắn

Chúa mới đẻ có lớp lông tơ nhiều, mịn, bò

nhanh nhẹn

- Ong chúa được sản sinh: Khi ong chia

đàn, khi chúa già đẻ kém, khi đàn ong mất

chúa Ong chúa có thể chủ động đẻ trứng thụ

tinh để nở thành ong thợ hoặc trứng không thụ

tinh để trở thành ong đực

- Ong chúa là cá thể duy nhất có khả năng sinh sản để duy trì bầy đàn và điều tiết của hoạt động của đàn ong Ong chúa của giống ong nội đẻ trung bình 400 - 600 trứng/ngày đêm

- Vai trò tuyệt đốicủa ong chúa la do tuyến nước bọt của ong chứa chứa đựng một kho các chất hóa học Khi được “bức xạ” vào không gian của loài ong, các chất này sẽ truyền tải thông tin đến từng con ong và mệnh lệnh sẽ được chấp hành triệt để Thành phần của các hóa chất nước bọt vô cùng phức tạp Người ta mới chỉ phân tích và biệt lập được trên 30 trong số hàng trăm chất khác nhau Nếu làm cho tuyến nước bọt của ong chúa ngừng hoạt động, mọi quyền hành của nó cũng biến mất

b.Ong đực :

- Ong đực: thân dài 15 - 17 mm Không có ngòi châm, cánh lớn

Có màu đen và làm nhiệm vụ duy nhất là giao phối với ong chúa

- Ong đực có thể sống trong 50 - 60 ngày Sau khi giao phối, ong đực bị chết hoặc khi thiếu ăn chúng sẽ bị ong thợ đuổi ra ngoài và bị chết đói

c.Ong thợ :

- Có số lượng đông nhất trong đàn Ong thợ là những con ong cái mà bộ phận sinh dục bị thoái hoá, không có khả năng thụ tinh Ong thợ thực hiện tất cả công việc của đàn ong: bảo vệ tổ, sản sinh sữa chúa để nuôi ấu trùng, hút mật hoa luyện thành mật ong

- Tuổi thọ của ong thợ chỉ kéo dài từ 5 - 8 tuần Khi phải nuôi nhiều ấu trùng, lấy mật nhiều thì tuổi thọ giảm và ngược lại

- Một số ong thợ làm nhiệm vụ trinh sát, bay đi tìm nguồn mật, phấn hoa

và thông báo cho các ong thu hoạch biết đến hút mật chuyển cho ong tiếp nhận Ong tiếp nhận tiết thêm men vào mật, quạt gió và chuyển dần mật từ các lỗ tổ ở phía dưới lên trên của bánh tổ

2 Các loài ong mật

Những loài thường gặp:

1 Ong Italia (A mellifera): có nhiều chủng khác nhau, phân bố chủ yếu

ở Châu Âu Hiện được di nhập, thuần hoá ở nhiều nước Châu Á

2 Ong Châu Á (A cerana): cơ thể nhỏ hơn ong Italia, có các chủng như

A cerana japonica; A cerana sinensis (cg A cerana cerana) và A cerana indica

Các giai đoạn phát triển của ong A.cerana :

Giai đoạn

Loại ong

Trứng (ngày)

Ấu trùng (ngày)

Nhộng (ngày)

Tổng số (ngày)

3 Ong khoái (A dorsata): có kích thước lớn (cg ong khổng lồ), năng

suất mật cao, làm tổ ngoài trời, mỗi tổ chỉ có một cầu, đến nay chưa thuần hoá được Ong khoái rất hung dữ, khi tổ bị quấy phá thì cả đàn tấn công lại

1 Ong đực; 2 Ong chúa; 3 Ong thợ (a Túi phấn);

4 Tầng ong (a - Tổ ong chúa, b - Phấn, c - Mật, d - Trứng, e - Tổ đã bịt nắp);

5 Tầng ong cắt dọc (a - Trứng, b - Ấu trùng, c - Tổ đã bịt nắp, d - Nhộng,

e - Ong non)

II KỸ THUẬT NUÔI ONG

1 Cách bắt ong mật tự nhiên về nuôi

a Bắt bằng hánh ong

- Là biện pháp đặt các thùng, đõ ở những nơi thích hợp để ong tự

về làm tổ Ở các tỉnh miền Bắc, tháng 10-12 là mùa ong di cư từ vùng núi cao về vùng đồi thấp, tháng 3-4 là mùa ong chia đàn, ong thường tìm nơi thích hợp để làm tổ

- Chuẩn bị đõ ong phải được dọn sạch sẽ, kín và khô ráo, dùng sáp ong đun chảy đổ vào đõ để có mùi thơm hấp dẫn ong mau về hơn Có thể treo đõ xung quanh nhà hoặc đặt dưới gốc cây to (cây to độc lập) ở trong rừng hoặc ở một số vách đá nơi có ong soi nhiều Khi ong đã về đõ thì mang về nhà nuôi

b Bắt ong bay

Khi phát hiện thấy đàn ong bay thấp ngang qua, ta tung đất cát, ném quần áo hoặc té nước vào đám ong làm chúng hạ thấp độ cao, chờ ong đậu

vào cành cây, bắt ong vào nón (chuyên dùng bắt ong) để vào chỗ tối, mát

mẻ Chiều tối chuẩn bị một thùng sạch, một ván ngăn, một cầu bánh tổ mới

có đủ mật, phấn, ổn định ong vào thùng đặt nơi thích hợp, cho ong ăn thêm (pha thêm ít mật ong) Nếu không có bánh tổ viện thì nhốt chúa vài ngày, theo dõi thấy ong thợ lấy phấn về thì thả chúa ra

c Bắt ong trong hốc cây, hốc đá

- Khi phát hiện thấy tổ ong trong hốc cây, hốc đá dùng rìu búa mở rộng cửa tổ Dùng khói phun nhẹ vào tổ để ong dạt vào một góc, cắt lấy bánh tổ, bốc ong vào mũ lưới hoặc áo, khăn Nếu tổ nằm ở vị trí sâu trong hốc cây to hoặc vách đá không bắt được, dùng đất ướt trát bịt kín cửa tổ và các khe hở lại Sau 2-3 ngày đến mở lỗ tổ, ong sẽ tuôn ra, dùng nón bắt ong bay hứng lấy Cũng có thể thổi băng phiến vào rồi nút chặt cửa tổ 10-15 phút, khi mở cửa tổ ong sẽ tuôn ra và bắt vào nón Hoặc bịt kín các khe hở nơi ong ra vào, lấy một ống nứa nhỏ cắm vào lỗ tổ ong, trát đất xung quanh Ong ra được nhưng không vào được và đậu ở ngoài khu vực cửa tổ,

ta sẽ bắt quân

- Khi mang về nhà, rũ ong vào thùng Bánh tổ được cắt bớt phần mật, phần con được buộc vào thanh xà hoặc khung cầu dây thép Tối cho ong ăn thêm Khoảng 3 ngày sau kiểm tra, nếu thấy ong đã gắn bánh tổ vào khung cầu hoặc xà cầu, cởi dây buộc ra Lưu ý, nên bắt từng đàn một đến khi ong đi làm ổn định mới bắt đàn khác

d Bắt ong soi đõ

- Bắt ong soi đõ (ong trinh sát) là bắt ong thợ có nhiệm vụ tìm nơi thích hợp rồi báo cho cả đàn bay tới xây tổ (tháng 11-12 ở những nơi có nguồn giống ong tự nhiên có nhiều ong soi đõ) Ong soi đõ thường bay dọc theo cột, vách nhà từ trên xuống dưới hoặc từ dưới lên trên, ong bay chậm, đôi chân thứ 3 buông thõng xuống, khi bay phát ra các âm thanh to hơn các ong khác

- Khi bắt, dùng vợt may bằng vải sô có cần để bắt, không nên dùng tay vì dễ làm chết ong Bắt được ong soi nhẹ nhàng thả ong qua cửa tổ vào trong thùng đã chuẩn bị tốt (khô sạch, thơm mùi sáp) rồi đậy nút cửa tổ lại chừng 10-20 phút, rồi thả ong ra Sau một vài giờ đàn ong có thể kéo nhau

về tổ Dùng đõ mồi làm bằng gỗ mít bắt ong soi là tốt nhất Đõ mồi có chiều dài 40-45cm, rộng 20cm Mặt trước có lỗ cho ong ra vào, mặt sau có cửa và có nắp đậy để kiểm tra, kích thước cửa 10x25cm để khi ong về lấy ong ra dễ dàng Trên nóc đõ làm gồ gề để ong xây bánh tổ được chắc

- Chú ý đàn hánh ong cuối cùng nên để nuôi trong đõ cho đõ ong luôn được khô và thơm mùi ong, để sang năm hánh tiếp dễ dàng hơn

2 Kỹ thuật nuôi ong cải tiến

- Nước ta, ong nội (Apis cerana) đã được nuôi từ lâu đời với nhiều hình thức khác nhau như : nuôi ong trong hốc cây hoặc hốc đá tự nhiên ; nuôi trong thùng hoặc trong đõ đã có bánh tổ cố định và được đặt theo nhiều tư thế khác nhau : đặt trong hốc tường, đặt đõ tròn thẳng đứng, có nơi tiến bộ hơn thì nuôi ong trong thùng có thanh ngang

- Song, mọi phương thức nuôi ong kể trên đều mang tính chất thô

sơ, năng suất thấp.Ngày nay, việc áp dụng kỹ thuật nuôi trong thùng cải tiến có khung cầu di động là một bước tiến nhảy vọt, đưa năng suất mật tăng gấp 5 - 10 lần.Để nuôi ong thành công và thu được nhiều sản phẩm, cần phải nắm vững và kết hợp hài hoà giữa nhiều yếu tố như : kỹ thuật tạo chúa có chất lượng cao, kỹ thuật nuôi và xử lý đàn ong, các bước đi hoa, phương pháp phòng và trị bệnh

a Chọn điểm đặt ong

 Chọn điểm nuôi ong :

- Gần nguồn mật phấn hoa

- Nơi không phun thuốc sâu hóa chất

- Không có dịch bệnh, ít hoặc không có ong rừng, chim thú hại

- Địa hình thoáng mát, yên tĩnh, không gần đường giao thông, nhà máy đường, nhà máy hóa chất, nhà máy chế biến hoa qủa và không có hồ lớn bao quanh

 Cách đặt thùng đàn ong

- Thùng ong nên kê cao 25 - 30cm so với mặt đất, thùng nọ cách thùng kia ít nhất là 1m, cửa ra vào đặt các hướng khác nhau, chọn nơi khô ráo, thoáng mát như dưới hiên nhà, cạnh các gốc cây

- Không nên đặt trên sân gạch, nền xi măng, nơi qúa ẩm ướt hoặc gần chuồng gia súc

b Chia đàn tự nhiên

Một bộ phận ong thợ cùng với ong chúa tách ra, bay đi để thành lập một

số ong mới Chia đàn ong tự nhiên thường làm giảm năng suất mật

 Đàn ong chia đàn tự nhiên khi

• Điều kiện bên ngoài :

- Nguồn thức ăn (mật, phấn) nhiều

- Khí hậu thời tiết tốt (không nắng, nóng, lạnh qúa)

• Điều kiện bên trong đàn ong :

- Mật độ ong đông

- Ong chúa đẻ mạnh, cầu con nhiều

- Thức ăn dự trữ thừa

- Ong sống trong thùng qúa chật trội

 Hiện tượng của đàn ong trước khi chia đàn tự nhiên :

- Trước khi chia đàn vài tuần, ong xây nhiều lỗ tổ ong đực và xây

từ 3 - 10 mũ chúa ở hai góc và phía dưới bánh tổ

- Bình thường khi mũ chúa già thì ong chia đàn nhưng có khi mới

có nền chúa hoặc ong chúa mới đẻ vào đã chia đàn

- Ong chia đàn từ 8 - 11 giờ sáng và 14 - 16 giờ chiều vào những ngày đẹp trời Khi chia đàn, ong chúa cũ cùng với qúa nửa số ong thợ và một số ong đực ăn no mật rồi bay ra khỏi tổ, sau đó tụ lại ở hiên nhà, cành cây gần đó và quên tổ cũ, khi bắt đàn ong trở lại, nên cho ong vào thùng khác và đặt bất cứ nơi nào

- Khi chia đàn tự nhiên, ong không ồn ào và náo động như khi bốc bay

 Thời gian chia đàn tự nhiên :

- Ở miền Bắc : ong thường chia đàn vào tháng 3 - 4, một số ít chia vào tháng 10 - 11

- Ở miền Nam : ong thường chia đàn vào tháng 10 - 11 và tháng 2 - 4(đầu và giữa vụ mật)

 Xử lý ong chia đàn tự nhiên :

- Trong trường hợp đàn ong ít quân : khắc phục việc chia đàn bằng cách thay ong chúa cũ bằng ong chúa mới vào lúc nguồn hoa phong phú, cho thêm tầng chân, quay mật hoặc chuyển cầu mật cho đàn khác, nới rộng khoảng cách cầu và bỏ vật chống rét ra ngoài, vặt các mũ chúa và cắt bỏ lỗ

tổ ong đực

- Trong trường hợp đàn ong mạnh thì chủ động chia đàn : cần cho

ăn đủ, chọn những mũ chúa thẳng dài ở vị trí trống như ở 2 góc và dưới bánh tổ để sử dụng sau khi ong chia đàn mới

- Đàn ong chia đàn tự nhiên thường ăn no mật và phần đông ong thợ trẻ đang độ tuổi tiết sáp, xây tầng nhanh, nên ngay sau khi ổn định có thể cho đàn ong đó xây tầng chân Đàn ong gốc chỉ giữ lại 1 mũ ong chúa tốt nhất để thay chúa còn lại cắt bỏ tất cả các mũ chúa đi

c.Ong bốc bay

 Nguyên nhân và biểu hiện ong bốc bay :

- Nguyên nhân bên ngoài : ong rừng, kiến hoặc hại khác quấy phá, trời nắng, nóng, khô hanh ; thùng ong bị đồ, bị chấn động mạnh sau khi di truyền

- Nguyên nhân bên trong : do đàn ong thiếu thức ăn, ong chúa ngừng đẻ không có cầu con Đặc biệt khi đàn ong bị bệnh và bị sâu phá bánh tổ

- Hoặc do chuyển nơi ở theo mùa vì ong còn mang tính dã sinh

- Trước khi bốc bay ong chúa giảm đẻ sau đó ngừng hẳn, đàn ong

đi làm uể oải Khi sắp bốc bay cả đàn đàn ong ồn ào, náo động, chúng ăn

no mật và ùn ùn kéo ra khỏi tổ

 Thời vụ và thời gian ong bốc bay :

- Ở miền Bắc, ong thường bốc bay vào tháng 7 - 9 do thiếu ăn và nắng nóng, ong di chuyển chỗ ở từ vùng thấp lên vùng cao mát mẻ hơn Tháng 10 - 11 ong lại bốc bay di cư về vùng thấp và tháng 1 - 2 bốc bay do đói rét

- Ở miền Nam, ong bốc bay sau vụ mật vào tháng 7 - 9

 Biện pháp hạn chế ong bốc bay :

- Tạo đàn ong có chúa trẻ dưới 8 tháng tuổi, đẻ tốt

- Thức ăn đủ (cả mật vít nắp và 1 - 2 cầu phấn)

- Duy trì đàn ong lúc nào cũng có cầu con, nhất là cầu ấu trùng

- Phòng bệnh tốt, trị bệnh kịp thời và triệt để

- Chống nóng, nắng, hanh khô

d Phương pháp nhập đàn ong, cầu ong

 Nhập ong thợ từ đàn này sang đàn khác nhằm :

- Điều chỉnh thế ong cho đồng đều

- Xử lý các trường hợp : bốc bay, mất chúa, tăng lực lượng xây bánh tổ

- Thao tác cần nhẹ nhàng để tránh ong đánh nhau gây tình trạng mất ổn định trong đàn ong và những đàn xung quanh

 Các nguyên tắc nhập đàn ong, cầu ong :

- Nhập vào buổi tối

- Nhập đàn ong không có chúa vào đàn ong có chúa

- Nhập đàn ong yếu vào đàn ong mạnh

 Các cách nhập ong :

• Nhập gián tiếp (ngoài ván ngăn)

- Khử hoặc tách chúa ở đàn bị nhập trước 6 giờ

- Đến tối nhấc các cầu định nhập đặt ngoài ván ngăn của đàn ong được nhập

- Sáng hôm sau nhấc ván ngăn ra ngoài và ổn định cầu mới nhập vào

• Nhập trực tiếp (trong ván ngăn)

Buổi chiều, tách ván ngăn ra xa, đến tối đặt nhẹ cầu nhập vào hoặc thổi nhẹ cho ong già bay khỏi tổ, còn lại toàn ong non

e Phương pháp chia đàn ong

Chia đàn nhân tạo nhằm giảm sự chia đàn tự nhiên và tăng số đàn Có mấy phương pháp chia như sau :

 Chia đàn song song

- Sau khi chuẩn bị được ong chúa, mũ chúa, dùng một thùng mới

có mầu sơn giống với mầu thùng cũ của đàn ong định chia

- Chia đều số cầu, quân nhộng, ấu trùng và thức ăn ra làm đôi, đặt

2 đàn liền nhau

- Để 2 đàn cách đều vị trí đàn cũ 20 - 30cm Nếu đàn ong vào nhiều hơn thì nhích xa vị trí cũ, đàn nào vào ít thì nhích gần lại Dần dần tách 2 đàn ra xa nhau, quay cửa tổ ra 2 hướng

- Cách chia này có ưu điểm là : 2 đàn được chia đều, phát triển nhanh, không phải mang ong đi, tiện kiểm tra, chăm sóc

 Chia dời chỗ :

Mang thùng mới đến gần đàn cơ bản, tách ra 2 - 3 cầu, chèn lại, rồi chuyển đi cách đó 1km, thường mang ong chúa đã đẻ đi Nên tiến hành trước vụ mật 40 ngày

 Tách cầu ghép thành đàn mới :

- Khi sắp tới vụ mật, có một số đàn ong mạnh muốn chia đàn tự nhiên, nếu không chia ong sẽ tự chia đàn hoặc đi làm kém Cần lấy từ các đàn mạnh, mỗi đàn một cầu nhộng và quân để tách ra hình thành đàn mới Vừa chống chia đàn, vừa tăng sản lượng mật, tăng được số lượng đàn

- Ngày đầu chỉ nên lấy 1 cầu, ngày sau lấy 1 cầu của đàn khác và hôm sau lấy thêm 1 cầu của đàn thứ 3 Nếu ong chúa đẻ, đàn ghép sẽ phát triển nhanh

f Kỹ thuật tạo và nuôi dưỡng ong chúa

Ong chúa nuôi tồn tại 2 - 3 năm và cả đời ong chúa chỉ giao phối một lần

; sức đẻ trứng của ong chúa tăng dần và đỉnh cao nhất là trong khoảng thời gian 6 - 9 tháng đầu tiên, càng già ong chúa càng đẻ kém đi và đẻ nhiều trứng không thụ tinh, vì thế trong sản xuất người nuôi ong thường thay thế chúa từ 6 - 12 tháng/lần

 Trong tự nhiên, ong chúa ra đời trong 3 trường hợp sau :

- Ong chúa chia đàn tự nhiên : xảy ra khi đàn ong mạnh, nguồn hoa phong phú ; đàn ong sẽ tạo ra từ 5 – 10 mũ chúa ở mép hoặc ở bánh tổ

- Ong chúa thay thế tự nhiên : khi ong chúa già hoặc bị bệnh, đàn ong sẽ tạo ra 2 – 3 mũ chúa, các mũ chúa có cả trên bề mặt và mép dưới của bánh tổ

- Ong chúa cấu tạo : khi ong chúa bị chết hoặc mất đột ngột, ong thợ sẽ xây mũ chúa ở cả 2 mặt của cầu ong Trong qúa trình nuôi dưỡng, người nuôi ong rất ít khi sử dụng các loại ong chúa này vì chất lượng kém

 Chất lượng của ong chúa

Phụ thuộc 2 yếu tố chính : tính di truyền của đàn giống (đàn bố, đàn mẹ)

và điều kiện nuôi dưỡng ấu trùng ong chúa :

• Đàn giống :

Đàn giống là đàn cung cấp ấu trùng để tạo ong chúa và các đàn tạo ra các ong đực giao phối với những con ong chúa mới đó Vì thế việc lựa chọn và chăm sóc đàn giống được tiến hành rất cẩn thận

• Đàn nuôi dưỡng :

- Các ong chúa tốt chỉ được tạo ra từ những đàn giống có chất lượng cao, song vẫn chưa hẳn tạo được những ong chúa tốt nếu phương pháp tạo chúa không đúng kỹ thuật Chúng ta đều biết rằng, ấu trùng ong thợ và ấu trùng ong chúa đều được tạo ra từ trứng đã thụ tinh, nghĩa là có nguồn gốc di truyền như nhau, nhưng do mức độ thức ăn khác nhau mà chúng trở thành ong chúa hay ong thợ Vì lẽ đó, chế độ cung cấp thức ăn sẽ ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng ong chúa tạo ra

- Đàn nuôi dưỡng là đàn tiếp nhận các ấu trùng và nuôi dưỡng chúng thành ong chúa trưởng thành (trong tạo chúa công nghiệp, người ta còn tổ chức ra những đàn tiếp thu riêng để sau khi những cầu chúa được tiếp nhận mới đưa ra đàn nuôi dưỡng) Đàn nuôi dưỡng cần phải mạnh, đông quân và nhiều ong non, đủ thức ăn để nuôi được nhiều ong chúa và có chất lượng cao

- Tuy nhiên, nếu tạo chúa vào giữa vụ mật, ong mải mê đi lấy mật

mà sao nhãng việc nuôi ấu trùng thì chất lượng ong chúa cũng không tốt

Vì vậy, nên tạo chúa vào đầu hoặc cuối vụ mật Khí hậu nước ta là khí hậu nhiệt đới nên có thể tạo chúa quanh năm nhưng cần chú ý tạo chúa vào lúc

có nguồn thức ăn dồi dào thì chất lượng ong chúa mới tốt Mặt khác cần tránh tạo chúa vào mùa mưa, mùa đông rét mướt, mùa có gió to chúa không đi giao phối được đạt tỷ lệ giao phối thấp

 Phương pháp tạo chúa

Nuôi ong cần nhiều chúa mới đẻ thay thế chúa già, chúa xấu hoặc để chia đàn Việc chủ động tạo chúa là biện pháp kỹ thuật quan trọng để tạo ra đàn ong mạnh, cho năng suất cao.

• Chọn đàn làm giống và đàn nuôi dưỡng :

Chất lượng ong chúa phụ thuộc vào nguồn gốc bố mẹ và yếu tố nuôi dưỡng (đàn nuôi dưỡng, thức ăn) Vì vậy việc tạo chúa phải chọn được các đàn giống tốt và đàn nuôi dưỡng tốt, trong đàn ong chia ra đàn mẹ và đàn bố

 Đàn mẹ :

Là đàn cung cấp ấu trùng để tạo chúa, đàn mẹ phải đáp ứng được những nhu cầu sau :

- Tụ đàn đông (nhiều cầu)

- Năng suất mật cao

- Không bị bệnh

- Đàn ong hiền lành, không bay bốc, không hoặc ít chia đàn

Ở những trại ong lớn thương chọn từ 2 - 3 đàn mẹ để tránh cận huyết Trước khi lấy ấu trùng 1 - 2 ngày nên cho đàn mẹ ăn để ong tiết nhiều sữa nuôi ấu trùng

 Đàn bố :

- Là đàn ong tạo ra ong đực sẽ giao phối với ong chúa tơ Để ong đực ở độ tuổi giao phối thích hợp, cần tạo ong đực trước khi tạo chúa khoảng 20 - 25 ngày Cho đàn bố ăn bổ sung, viện thêm cầu nhộng, cắt góc bánh tổ, đàn ong sẽ xây các lỗ đực và ong chúa sẽ đẻ trứng vào đó

- Tiêu chuẩn đàn bố giống như đàn mẹ; để tránh cận huyết mỗi trại nên chọn từ 3 - 5 đàn bố, đồng thời tiến hành diệt ong đực ở đàn mẹ và các đàn khác

 Đàn nuôi dưỡng :

- Là đàn nuôi ấu trùng ong chúa cho đến khi nở thành chúa tơ Đàn phải thiếu nguồn mật tự nhiên, cần cho đàn nuôi dưỡng ăn trước khi tạo thành chúa 4 - 5 ngày

- Cần rũ bớt cầu trong đàn nuôi dưỡng để ong bám trên cầu thật đông tiếp thu chúa nhiều hơn

 Phương pháp di trùng :

- Dùng kim di trùng băng nhôm hoặc lông ngỗng vót nhỏ đưa vào phía lưng của ấu trùng, cố gắng lấy cả sữa chúa để ấu trùng không bị tổn thương; đặt nhẹ kim di trùng vào giọt mật, ấu trùng sẽ nổi lên, nhẹ nhàng rút kim ra và tiếp tục múc ấu trùng khác

- Nên chọn ấu trùng 1 ngày tuổi để tạo ong chúa là tốt nhất (vì tuổi

ấu trùng càng cao thì chất lượng ong chúa càng giảm) nếu cầu mới xây nên cẩn thận khi di trùng vì đầu kim di trùng dễ đâm thủng đáy của lỗ tổ Nếu bánh tổ qúa cũ, lỗ tổ sẽ hẹp rất khó múc ấu trùng

- Khi di trùng cần tiến hành nhanh và ở nơi kín gió, vào lúc thời tiết ấm áp, tránh ánh nắng chiếu vào sẽ làm khô ấu trùng khi thao tác.

- Di trùng xong, xoay các chén sáp xuống phía dưới và đặt vào giữa đàn nuôi dưỡng đã chuẩn bị sẵn

- Trước khi di trùng 24 - 48 giờ, bắt ong chúa ra khỏi đàn nuôi dưỡng, rũ bớt cầu cho ong bám vào các cầu còn lại ; đồng thời trước khi di trùng 2 - 3 giờ, dãn 2 cầu giữa đàn ra khoảng 3cm tạo thành khe để ong non tập trung đến khu vực đó nhiều, chúng sẽ nhanh chóng tiếp nhận và nuôi dưỡng ấu trùng

- Trong tạo chúa, một số người áp dụng phương pháp di đơn nhưng phần lớn là áp dụng phương pháp di kép Di đơn là phương pháp di

ấu trùng vào mũ chúa một lần để ong nuôi dưỡng ấu trùng đó thành ong chúa Di kép là di ấu trùng 2 lần vào chén sáp (tức là sau khi di trùng lần thứ nhất 24 giờ, người ta gắp bỏ ấu trùng cũ đi và tiến hành di ấu trùng khác vào) làm như thế, ấu trùng di lần 2 sẽ được ăn sữa chúa ngay nên phát triển tốt

 Chăm sóc đàn nuôi dưỡng

- Như trên đã nói, đàn nuôi dưỡng có ảnh hưởng lớn đến số lượng

và chất lượng chúa, nên phải chọn những đàn mạnh từ 5 - 6 cầu, sau đó rút bớt 1 - 2 cầu để ong phủ kín trên các cầu còn lại Cần tạo một khoảng trống rộng từ 2 - 3cm ở giữa đàn ong để tạo ong non tập trung tại đấy trước khi đặt cầu chúa vào 2 - 3 giờ Nên cho đàn ong nuôi dưỡng ăn thêm trước khi

di trùng và cho ăn đến khi vít nắp các lỗ mật

- Nếu tạo chúa vào lúc đủ phấn, mật thì không cần cho ăn, nếu thiếu thức ăn thì phải cho ăn thêm trước khi tạo chúa từ 2 - 3 ngày và cho

ăn đến khi ong vít nắp mũ chúa, nếu thiếu phấn phải cho ăn thêm phấn hoa

- Sau khi di trùng 1 ngày, kiểm tra thấy mũ chúa đạt từ 15 - 20 cái

là được nếu ít qúa phải di thêm, nếu nhiều qúa thì loạt bớt, kiểm tra để vặt hết các mũ ong chúa cấp tạo ở trên bánh tổ

- Sau 5 ngày, kiểm tra lần 2 để tiếp tục vặt bỏ các mũ chúa cấp tạo, nếu không chúa cấp tạo nở ra trước sẽ cắn hết các mũ chúa di trùng Khi kiểm tra các cầu chúa cần nhẹ nhàng, tránh rung, lắc, nhất là khi mũ chúa mới vít nắp 1 - 2 ngày vì sẽ làm cho nhộng bị chết hoặc khi nở ra chúa sẽ bị xoăn cánh

 Bảo quản và giới thiệu mũ chúa

- Thông thường sau khi di trùng 11 - 12 ngày chúa tơ sẽ nở, do đó sau 9 - 10 ngày, các mũ chúa già có thể lấy đi để giới thiệu vào các đàn giao phối hoặc các đàn mất chúa Trường hợp chưa sử dụng hết mũ chúa, phải cho mũ chúa vào lồng lò xo cách ly để tránh con chúa đầu tiên nở ra cắn phá các mũ chúa khác và được đặt trong đàn để ong ủ ấm Một vài

ngày sau chúa tơ ra đời, có thể bán hoặc giới thiệu cho các đàn ong bị mất chúa Chúa tơ có thể sống ở trong lồng dự trữ từ 7 - 15 ngày.

- Hiện nay, với ong nội người ta thường giới thiệu trực tiếp các mũ chúa vào đàn ong sản xuất chứ ít khi sử dụng các đàn giao phối vì số lượng ít

 Kỹ thuật tạo chúa đơn giản

Những nơi nuôi ít ong không có dụng cụ tạo chúa, có thể áp dụng phương pháp đơn giản mà vẫn tạo được chúa có chất lượng tốt

• Sử dụng mũ chúa chia đàn tự nhiên :

- Vào mùa chia đàn tự nhiên : nhiều đàn ong mạnh có thể xây từ 5

- 10 mũ chúa cần chọn mũ chúa dài, thẳng đẹp từ đàn đủ tiêu chuẩn để làm giống Dùng dao sắc cắt trên góc mũ chúa 1,5cm rồi gắn vào đàn cần thay chúa Không dùng mũ chúa của các đàn yếu, bị bệnh

- Kích thích ong xây mũ chúa chia đàn tự nhiên : Chọn đàn ong mạnh (đủ tiêu chuẩn) cho ăn 2 - 3 tối, viện thêm cầu nhộng già, rút bớt cầu

cũ để ong tập trung hơn

- Khi kiểm tra các cầu chúa cần làm nhẹ nhàng, tránh lắc, rũ mạnh nhất là khi các mũ chúa vít nắp 1 - 2 ngày nếu không sẽ làm cho nhộng bị chết hoặc khi nở ra chúa bị xoăn cánh

• Tạo chúa theo phương pháp cấp tạo :

- Cách làm : chọn đàn ong mạnh, có năng suất cao nhất trại để làm đàn giống và cho đàn ăn thêm sirô đường, rút bớt cầu ong để bám dày hơn trên các cầu ong còn lại Đặt cầu có trứng mới đẻ vào giữa tổ Hai ngày sau, kiểm tra để loại bỏ tất cả các mũ chúa trên bề mặt của bánh tổ và các cầu khác, chỉ để các mũ chúa ở phía dưới của bánh tổ, sau khoảng 8 - 9 ngày thì tách các mũ chúa để sử dụng

- Cũng có thể cắt bớt phần dưới của một bánh tổ theo đường kính dích dắc để ong xây nhiều mũ chúa ở chỗ bánh tổ có ấu trùng nhỏ Nhưng cần lưu ý chọn các bánh tổ còn mới để ong dễ tiếp thu hơn

- Ngày nay, để có nhiều ong chúa chất lượng cao phục vụ cho sản xuất vào mùa nhân đàn, người ta tiến hành tổ chức sản xuất chúa theo phương pháp công nghiệp Đây là một công nghệ mới trong sản xuất ong chúa, có nhiều ưu thế để nâng cao chất lượng ong chúa và đem lại hiệu qủa kinh tế cao

III CHĂM SÓC ĐÀN ONG

1 Một số bệnh ong thường gặp

Cũng như các ngành chăn nuôi khác, bệnh ong cũng gây nên những tổn thất đáng kể cho người nuôi ong Bệnh nhẹ thì ảnh hưởng đến thế đàn, giảm năng suất, bệnh nặng thì đe dọa đến sự tồn vong của đàn ong

Hiện nay trên đàn ong nội thường xuất hiện 3 bệnh chủ yếu sau :

• Bệnh thối ấu trùng Châu Âu (bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ)

• Bệnh ấu trùng túi (bệnh nhọn đầu, bệnh ấu trùng túi)

• Bệnh ỉa chảy lây lan

2 Các biện pháp phòng bệnh

• Đàn ong sống trong một quần thể bầy đàn nên khả năng nhiễm và lây lan bệnh rất cao Khi bệnh phát ra, nó không chỉ tiêu diệt từng cá thể con ong mà thường tiêu diệt cả đàn ong, thậm chí còn tiêu diệt cả một trại ong trong một thời gian ngắn.

• Cũng như con người và các loại vật khác, con ong cũng chịu sự tàn phá của các loài vi khuẩn, vi rút và các loại ký sinh trùng do đó việc phòng bệnh cho ong là hết sức cần thiết, nên lưu ý một số điểm chính sau :

- Chọn điểm đặt : chọn nơi thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông

- Thùng ong phải kín đáo, không bị dột nát

- Thường xuyên làm vệ sinh đàn ong

- Đặt ong gần nguồn nước sạch

• Việc phát hiện bệnh sớm và có biện pháp tròng trừ kịp thời là yếu

tố quyết định nuôi ong đạt hiêụ qủa kinh tế cao

3 Phương pháp chẩn đoán bệnh

Muốn điều trị bệnh có hiệu qủa thì việc đầu tiên là phải chẩn đoán đúng bệnh Việc kết luận bệnh nên dựa trên kết qủa chẩn đoán tổng hợp của các phương pháp chủ yếu sau :

a Chẩn đoán bệnh bằng phương pháp cảm quan :

Mỗi bệnh biểu hiện một số nét đặc trưng khác nhau và bằng phương pháp cảm quan ta có thể nhận biết bệnh một cách tương đối chính xác

• Với bệnh thối ấu trùng Châu Âu : nhìn trong lỗ tổ thấy các ấu trùng bị chết, ấu trùng chuyển từ màu trắng sang màu trắng đục Khi nhấc cầu ong lên thấy ong xào xạc và chạy tụt xuống phía dưới của đáy tổ ; ong thợ có màu đen bóng do ấu trùng bị chết nên không có lớp ong non kế tiếp, trên mặt lỗ tổ có lỗ thủng nhỏ và lõm xuống

• Với bệnh ấu trùng túi (bệnh nhọn đầu) : thấy lỗ tổ vít nắp hơi lõm xuống, một số cắn nham nhở, có nhiều ấu trùng nhọn đầu nhô lên miệng lỗ tổ

• Với bệnh ỉa chảy lây lan : nhìn thấy phân màu nâu sẫm trên lá cây hay quần áo phơi xung quanh các điểm đặt ong : ong non yếu ớt, bụng của ong trưởng thành trướng lên, ong sã cánh bò ra trước cửa sổ

b Chẩn đoán thông qua việc nhận biết mùi đặc trưng của bệnh

Mỗi bệnh có một mùi đặc trưng, thông qua đó người nuôi ong có thể nhận biết được bệnh đang xảy ra trên đàn ong là bệnh gì? Ví dụ :

• Bệnh thối ấu trùng Châu Mỹ : có mùi khét đặc trưng của keo da trâu

• Bệnh thối ấu trùng Châu Âu : có mùi chua

• Bệnh thối ấu trùng túi : không có mùi

c Chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

Muốn chẩn đoán được bệnh chính xác, tốt nhất nên gửi bệnh phẩm về các có quan khoa học, các phòng phân tích để kiểm tra

Trong qúa trình chẩn đoán, phải được tiến hành đồng bộ để có kết luận đúng : đâu là bệnh chính, đâu là bệnh kế phát để có biện pháp điều trị có hiệu quả

4 Nguyên tắc điều trị bệnh ong