kien thuc co ban ve cac tp lop 12

kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12kien thuc co ban ve cac tp lop 12

Trang 1

KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ CÁC TÁC PHẨM 12

1 TUYÊN NGÔN ĐỘC LẬP- HỒ CHÍ MINH

TNĐL là một tác phẩm chứa nhiều giá trị Nhìn từ nhiều góc độ khác

nhau, giá trị nào của tác phẩm này cũng thật sâu sắc Về mặt thể loại văn

học, Tuyên Ngôn Độc Lập là một áng văn chính luận hào hùng, mẫu

mực, đáng lưu truyền muôn thuở Một trong những nét nổi bật của bản

Tuyên Ngôn Độc Lập là sự lập luận sắc sảo, chặt chẽ tạo nên một sức

thuyết phục rất lớn Xuất phát từ quan điểm sáng tác và đặc trưng thể loại

của tác phẩm này, chúng ta sẽ thấy được cội nguồn của sức thuyết phục

ấy

Như mọi người đều biết, Tuyên Ngôn Độc Lập là một tác phẩm chính

luận Văn chính luận thuyết phục người ta bằng những lý lẽ, nếu đánh

địch thì cũng đánh địch bằng những lý lẽ Sức mạnh của nó là ở những lý

lẽ đanh thép, những lập luận chặt chẽ, những bằng chứng không ai chối

cãi được Văn chính luận nếu có dùng đến hình ảnh, có gợi đến tình cảm

thì chẳng qua cũng chỉ để phụ giúp thêm cho sự thuyết phục bằng lý lẽ

mà thôi Chúng ta sẽ nói đến cái hay, cái tài của Tuyên Ngôn độc Lập

theo quan niệm đó Bản Tuyên Ngôn Độc Lập viết cho ai? Câu hỏi đặt ra

có vẻ như thừa Bởi vì lời giải đáp đã có sản trong văn bản:

‗Hỡi đồng bào cả nước!… ―Chúng tôi (…) trịnh trọng tuyên bố với

thế giới rằng‘ Như vậy là Bác viết cho đồng bào cả nước và nhân dân thế

giới chứ còn cho ai nữa Còn viết để làm gì, thì viết để Tuyên Ngôn Độc

Lập chứ còn có mục đích nào khác?

Thực ra vấn đễ không hẳn chi có thế Nếu chỉ viết cho đồng bào và thế

giới chung chung thì chắc Người không phải dùng đến lắm lý lẽ như vậy

Và chưa hẳn đã cần phải mở đầu bằng những câu trích trong hai bản

Tuyên Ngôn Độc Lập và Tuyên Ngôn nhân quyền và dân quyền của Mỹ

và Pháp từ thế kỷ XVIII Vậy đối tượng và mục đích của văn kiện lịch sử

nàyphải được tìm hiểu cặn kẽ -hơn nữa Cần thấy rằng khi Bác Hồ đọc

bản Tuyên Ngôn thì ở miền Nam, thực dân Pháp nấp sau quân đội Anh

(thay mặt quân Đồng minh vào giải pháp quân đội Nhật) đang tiến vào

Đông Dương, còn ở phía Bắc thì bọn Tàu Tưởng, tay sai của đế quốc Mỹ,

đã trực sản ở biên giới Người viết bản Tuyên Ngôn cũng thừa hiểu rằng

―mâu thuẫn giữa Anh – Mỹ – Pháp và Liên Xô có thể làm cho Anh, Mỹ

nhân nhượng với Pháp và để cho Pháp trở lại Đông Dưong‖ (Nhận định

của Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ngày 15-8-1945 Ban Nghiên cứu

lịch sử Đảng, 1970) Và tên thực dân này, để chuẩn bị cho cuộc xâm lược

thứ hai của mình đã tung ra trong dư luận quốc tế những lí lẽ ―hùng hồn‖

của bọn ăn cướp: Đông Dương vốn là thuộc địa của Pháp Pháp có công

www.facebook.com/groups/TaiLieuOnThiDaiHoc01

Trang 2

khai hoá đất nước này, nay trở lại là lẽ đương nhiên, khi Phát xít Nhật đã

bị Đồng minh đánh bại Như vậy là bản Tuyên Ngôn không chỉ đọc trước

đồng bào và một thế giới trừu tượng, cũng không phải chỉ để tuyên bố

độc lập một cách đơn giản Đối tượng thế giới ở đây trước hết là bọn đế‘

quốc Mỹ, Anh, Pháp Và sự khẳng định quyền độc lập tự do của dân tộc ở

đây đồng thời là một cuộc tranh luận nhằm bác bỏ lý lẽ của bọn xâm lược

trước dư luận thế giới Trong tranh luận, để bác bỏ luận điệu của một đối

thủ nào đấy, không gì thú vị và đích đáng hơn là dùng chính lí lẽ của đối

thủ ấy Người ta gọi thế là ―lấy gậy ông đập lưng ông‖

Hồ Chí Minh đã khẳng định quyền độc lập, tự do của dân tộc ta bằng

chính lời lẽ của tổ tiên người Mỹ, người Pháp đã ghi trong hai bản Tuyên

Ngôn Độc Lập và Tuyên Ngôn Nhân quyền và Dân quyền từng làm vẻ

vang cho truyền thống tư tưởng và văn hoá của những dân tộc ấy Cách

nói, cách viết như thế là vừa khéo léo, vừa kiên quyết Khéo léo vì nô tỏ

ra rất trân trọng những danh ngôn bất hủ của người Pháp, người Mỹ Kiên

quyết vì nhắc nhở họ đừng có phản bội tổ tiên mình, đừng có làm vấy bùn

lên lá cờ nhân đạo của những cuộc cách mạng vĩ đại của nước Pháp, nước

Mỹ, nếu nhất định tiến quân xâm lược Việt Nam

Ngoài ra mở đầu bản Tuyên Ngôn Độc Lập của Việt Nam mà nhắc đến

hai bản tuyên ngôn nổi tiếng trong lịch sử nhân loại của hai nước lớn như

thế, thì cũng cd nghĩa là đặt ba cuộc cách mạng ngang bằng nhau, ba nền

độc lập ngang bằng nhau, ba bản Tuyên Ngôn ngang bằng nhau Một

cách kín đáo hơn, bản Tuyên Ngôn của Hồ Chí Minh dường như muốn

gợi lại niềm tự hào của tác giả bài Bình Ngô Đại cáo ngày xưa, khi mở

đầu tác phẩm bằng hai vế cân xứng như để đặt ngang hàng Triệu Đinh

Lê, Lý, Trần của Nam quốc với Hán, Đường, Tông, Nguyên của Bắc

quốc.Mà đăng đối cân xứng cũng là phải, vì cuộc Cách mạng tháng Tám

1945 thực ra đã giải quyết đúng những nhiệm vụ của hai cuộc cách mạng

của Mỹ (1776) và của Pháp (1789) Bản Tuyên Ngôn đã nêu rõ: ―Dân ta

đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần một trăm năm nay đã gây dựng

nên nước Việt Nam độc lập‖ Đó cũng là yêu cầu đặt ra cho cuộc cách

mạng của nước Mỹ: đấu tranh giải phóng các dân tộc thuộc địa Bắc Mỹ

ra khỏi ách thực dân Anh Bản Tuyên Ngôn cũng viết: ―Dân ta lại đánh

đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ dân chủ cộng

hoà‖ Đấy cũng là tinh thần cơ bản của cuộc cách mạng nhân quyền và

dân quyền của Pháp thế kỷ XVIII

Nhưng để đối thoại với bọn đế quốc xâm lược lúc bấy giờ,vấn đề hàng

đầu là vấn đề độc lập dân tộc Điều đó giải thích vì sao bản Tuyên Ngôn

Độc Lập đã mở đầu như thế: ―Tất cả mọi người sinh ra có quyền bình

đẳng Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được

Trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu

cầu hạnh phúc Lời bất hủ ấy trong bản Tuyên Ngôn Độc Lập năm 1776

của nước Mỹ Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: Tất cả các dân tộc trên

Trang 3

thế giới, sinh ra đầu bình dàng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền

sung sướng và quyền tự do‖ Y kiến ―suy rộng ra‖ ấy quả là một đóng

góp đầy ý nghĩa của HỒ Chí Minh đối với phong trào giải phóng dân tộc

trên thế giới Một nhà văn hoá nước ngoài đã viết: ―Cống hiến nổi tiếng

của cụ Hồ Chí Minh là ở chỗ Người đã phát triển quyền lợi của con người

thành quyền lợi của dân tộc Như vậy tất cả mọi dân tộc đều có quyền

tự quyết định lấy vận mệnh của mình (HồChí Minh trong lòng nhân dân

thế giới – NXB Sự thật H 1979)

Vậy thì có thể xem cái luận điểm ‖suy rộng ra‘ kia là phát súng lệnh khởi

đầu cho bão táp cách mạng ở các thuộc địa sẽ làm sụp đổ chủ nghĩa thực

dân trên khắp thế giới vào nửa sau thế kỷ XX?

Những kẻ thù trực tiếp và nguy hiểm nhất đe dọạ nén độc lập của dân tộc

khi bản Tuyên Ngôn ra đời và bọn xâm lược Pháp Đẩy lùi nguy cơ ấy

phải là cuộc chiến đấu vũ trang lâu dài của toàn dân Nhưng cuộc chiến

đầu ấy rất cần đến sự đồng tình và ủng hộ của nhân loại tiến bộ Muốn

vậy phải xác lập cơ sở pháp lý của cuộc kháng chiến, phải nêu cao chính

nghĩa của ta và đập tan luận điệu xảo trá của bọn thực dân muốn ―hợp

pháp hoá‖ cuộc xâm lược của chúng trước dư luận quôc tế Bản Tuyên

Ngôn đã giải quyết được yêu cầu ấy bằng một hệ thống lập luận hết sức

chặt chẽ và đanh thép

Thực dân Pháp muốn khoe khoang công lao khai hoá của chúng đối với

Đông Dương ư? Thì bản Tuyên Ngôn đã vạch trần những hành động trái

hẳn với nhân đạo và chính nghĩa của chúng trong 80 năm thống trị nước

ta: thủ tiêu mọi quyền tự do dân chủ, chia rẽ ba kỳ, tắm máu các phong

trào yêu nước và cách mạng, thi hành chính sách ngu dân, đầu độc bằng

thuốc phiện rượu cồn, bóc lột vơ vét đến tận xương tuỷ, cuối cùng gây ra

nạn đói khiến ―từ Quảng Trị đến Bắc Kỳ hơn hai mươi triệu đồng bào ta

bị chết‘ đói‖ Thực dân Pháp muốn kể công ―bảo hộ‖ Đông Dương ư?

ThÌ bản Tuyên Ngôn đã chỉ rõ đó không phải là công mà là tội vì ―trong 5

năm chúng đã bán nước ta hai lần cho Nhật‖

Thực dân Pháp tuyên bố Đông Dương là thuộc địa của chúng và chúng có

quyền trở lại Đông Dương ư? Nhưng Đông Dươngcó còn là thuộc địa của

chúng nữa đâu? Bản Tuyên Ngôn vạch rõ: ‖Sự thật là từ mùa

thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật chứ không phải thuộc

địa của Pháp nữa Khi Nhật hàng Đồng Minh thì nhân dân cả nước ta đã

nổi dậy giành chính quyền lập nên nước Việt Nam dân chủ cộng hoà Sự

thật là dàn ta đã lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật chứ không phải từ tay

Pháp‖ Luận điểm này, đứng về ý nghĩa pháp lý cực kỳ quan trọng Nó sẽ

dẫn tới lời tuyên bố tiếp theo của bản Tuyên Ngôn: ‖Bở thế cho nên,

chúng tôi lâm thời chính phủ của nước Việt Nam mới, đại biểu cho toàn

dân Việt Nam tuyên bố thoát ly hẳn quan hệ với thực dân Pháp, xoá bỏ

hết những hiệp ước mà Pháp đã ký về nước Việt Nam Xoá bỏ mọi đặc

quyền của Pháp trên đất nước Việt Nam‖ Sức mạnh của chính nghĩa bao

Trang 4

giờ cũng đồng thời là sức mạnh của sự thật Và không có lý lẽ nào có sức

thuyết phục cao hơn là lý lẽ của sự thật Vì thế Người viết Tuyên ngôn

luôn luôn láy đi láy lại hai chữ ―sự thật‖: ―Sự thật là…‖ ―sự thật là…‖ Và

cuối cùng thì nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật

đã thành một nước tự do độc lập‖… Đấy là những điệp khúc tiếp nối

nhau tăng thêm âm hưởng hùng biện của bản Tuyên Ngôn Đấy là hệ

thống lý lẽ bác bỏ luận điệu của bọn đế quốc, thực dân Còn đối với dân

tộc Việt Nam? Dân tộc ta có xứng đáng được hưởng độc lập tự do hay

không, có đủ tư cách làm chủ đất nước mình hay không? Bản Tuyên

Ngôn đã đưa ra những lý lẽ không phải để bác bỏ mà để khẳng định:

Nếu thực dân Pháp có tội phản bội Đồng Minh, hai lần bán rẻ Đông

Dương cho Nhật, thì dân tộc Việt Nam đại diện là Việt Minh đã đứng lên

chống Nhật cứu nước và cuối cùng giành chủ quyền từ tay phát xít Nhật

Nếu thực dân Pháp bộc lộ tính chất đê hèn, tàn bạo và phản động của

chúng hành động ―Thẳng tay khủng bố Việt Minh, thậm chí khi thua

chạy, chúng còn nhẫn tâm giết một số đông tù chính trị ở Yên Bái và Cao

Bằng‘ thì nhân dân ta vẫn giữ thái độ khoan hồng và nhân đạo ngay đối

với kẻ thù đã thất thế: ―Sau cuộc biến động ngày 9 tháng 3, Việt Minhđã

giúp cho nhiều người Pháp chạy qua biên thuỳ, lại cứu cho nhiều người

Pháp ra khỏi nhà giam của Nhật và bảo vệ tính mạng, tài sản của họ‖

Một dân tộc phải chịu biết bao đau khổ dưới ách thực dân tàn bạo, đã anh

dũng chiến đấu cho độc lập tự do, đã đứng hẳn về phe Đồng Minh chống

phát xít, đã nêu ao tinh thần nhân đạo, bác ái như thế ―Dân tộc đó phải

được tự do! Dân tộc‘ do phải được độc lập‖…

Tinh thầni khẳng định trong lời kết luận, còn được tăng cấp lên một bậc

nữa: hưởng độc lập tự do không chỉ là một cái quvền phải có, không phải

chỉ là một tư cách cần có, mà đó là một hiện thực: ‗Nước Việt Nam có

quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc

lập‘, Và vì thế ―Toàn thể đàn tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và

lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền độc lập tự do ấy‘

Người ta gọi bài Bình Ngô đại cáo là ―Thiên cổ hùng văn‖ Cũng có thể

nói như thế đối với bản Tuyên Ngôn Độc Lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Tất nhiên bản Tuyên Ngôn ra đời không còn ở thời kỳ văn học nguyên

hợp, văn sử bất phân nữa để người viết đưa vào những hình tượng hào

hùng, tầng tầng lớp lớp như bài Cáo của người xưa Ngày nay, văn chính

luận là văn chính luận Tài nghệ ở đây là dàn dựng được một lập luận

chặt chẽ, đưa ra được những luận điểm, những bằng chúng không ai chối

cãi được Và đằng sau những lý lẽ ấy là một tấm tư tưởng, tầm văn hoá

lớn đã tổng kết được trong một bản Tuyên ngôn ngắn gọn, trong sáng,

khúc triết, kinh nghiệm của nhiều thế kỷ đấu tranh vì độc lập tự do,

vì nhân quyền, dân quyền của dân tộc và của nhân loại Chính Bác Hồ

cũng đánh giá đây là thành công thứ ba khiến Người cảm thấy ―sung

sướng‖ trong cả cuộc đời viết văn, làm báo đầy kinh nghiệm của mình./

Trang 5

2 TÂY TIẾN – QUANG DŨNG

Kiến thức cơ bản về bài Tây Tiến – Quang Dũng

1 Quang Dũng

– Quang Dũng (1921-1988) tên khai sinh là Bùi Đình Diệm, quê ở Hà

Tây

– Quang Dũng là một nghệ sĩ đa tài: làm thơ, viết văn, vẽ tranh, soạn

nhạc Nhưng Quang Dũng được biết đến nhiều là một nhà thơ Thơ

Quang Dũng hồn hâ ̣u, phóng khoáng, đậm chất lãng mạn và tài hoa Các

tác phẩm chính: Mây đầu ô, Thơ văn Quang Dũng…

2 Trình bày hoàn cảnh sáng tác bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng

– Tây Tiến vừa chỉ hướng hành quân, vừa là tên một đơn vị quân đội

được thành lập đầu năm 1947

– Tây Tiến có nhiệm vụ phối hợp với bộ đội Lào, bảo vệ biên giới Việt –

Lào, đồng thời đánh tiêu hao lực lượng quân đội Pháp ở Thượng Lào

cũng như ở miền tây Bắc Bộ Việt Nam Địa bàn đóng quân và hoạt động

của đoàn quân TT khá rộng nhưng chủ yếu là ở biên giới Việt – Lào

Chiến sĩ Tây Tiến phần đông là thanh niên, học sinh, trí thức Hà Nội,

chiến đấu trong những hoàn cảnh gian khổ thiếu thốn về vật chất, bệnh

sốt rét hoành hành dữ dội Tuy vậy, họ sống rất lạc quan và chiến đấu rất

dũng cảm

– Quang Dũng là đại đội trưởng ở đơn vị Tây Tiến từ đầu năm 1947, rồi

chuyển sang đơn vị khác Rời đơn vị cũ chưa bao lâu, tại Phù Lưu Chanh,

Quang Dũng viết bài thơ Nhớ Tây Tiến Khi in lại, tác giả đổi tên bài thơ

là Tây Tiến Tây Tiến là một bài thơ xuất sắc, có thể xem là một kiệt tác

của Quang Dũng, xuất hiện ngay trong thời gian đầu của cuộc kháng

chiến chống thực dân Pháp

3 Đặc điểm nổi bật của bài thơ Tây Tiến

– Cảm hứng lãng mạn : Tác phẩm đã bày tỏ mạch cảm xúc tràn trề của cái

tôi trữ tình – nỗi nhớ nồng nàn bao bo ̣c cả bài thơ Sử dụng nhiều hình

ảnh gây ấn tượng mạnh , phát huy cao độ trí tưởng tượng khiến cho bài

thơ có nhiều so sánh liên tưởng đô ̣c đáo Đối tượng miêu tả có nhiều nét

phi thườ ng, thiên nhiên Tây Bắc vừa hùng vi ̃ , dữ dô ̣i, vừa thơ mô ̣ng trữ

tình, hoang sơ mà ấm áp, người lính Tây Tiến hào hoa, mô ̣ng mơ, lãng

mạn Sử dụng rô ̣ng rãi thủ pháp đối lâ ̣p : đối lâ ̣p về hình ảnh, thanh điê ̣u,

tính cách của người lính TT

– Âm hưởng bi tráng : ―bi‖ là đau buồn, ―tráng‖ là khỏe khoắn, mạnh mẽ

Tác phẩm có âm hưởng bi

tráng thường không né tránh những chuyện xót xa , đau lòng nhưng bao

giờ cũng đưa đến những xúc cảm ma ̣nh mẽ , rắn rỏi Tác giả đã nhắc đến

những khó khăn gian khổ trong những cuô ̣c hành quân , nói đến những

mất mác, hi sinh, nhưng trong cái đau thương ấy đã hàm chứa những nét

đe ̣p hùng Bi mà không luỵ Cái bi được thể hiện bằng một giọng điệu,

Trang 6

âm hưởng, màu sắc tráng lệ, hào hùng

– Chất lãng mạn hoà hợp với chất bi tráng, tạo nên vẻ đẹp độc đáo của bài

thơ

4 Nội dung và nghệ thuật của bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng

a Nội dung:

– Bức tranh thiên nhiên vùng Tây Bắc tổ quốc ta vừa tráng lệ, hùng vĩ

vừa nên thơ, trữ tình

– Khẳng định, ca ngợi vẻ đẹp đậm chất bi tráng về hình ảnh người lính

Tây Tiến: tâm hồn lãng mạn, khí phách anh hùng, lí tưởng cao cả Vẻ đẹp

của chiến sĩ Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp

– Thể hiện tình yêu, sự gắn bó, niềm tự hào của tác giả về trung đoàn Tây

Tiến và quê hương Tây Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp

* Đoạn 1: Nỗi nhớ của tác giả và con đường hành quân của trung đoàn

Tây Tiến:

― Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!…………Mai Châu mùa em thơm nếp xôi‖

– Nỗi nhớ của tác giả:

Nhà thơ Quang Dũng gắn bó với trung đoàn Tây Tiến, gắn bó với núi

rừng Tây Bắc trong những năm kháng chiến Vì thế mà khi xa Tây Tiến,

xa Tây Bắc – xa đơn vị bộ đội , xa vùng đất nhiều kỉ niệm kháng chiến

tác giả nhớ nhung da diết:

Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi

– Mở đầu bài thơ là lời gọi tha thiết , ngọt ngào Tác giả gọi tên đơn vị ―

Tây Tiến‖ , gọi tên con sông vùng Tây Bắc ― sông Mã‖ mà thân thiết , dạt

dào cảm tình như gọi tên những người thân thương trong cuộc đời

mình.Phải chăng trung đoàn Tây Tiến, núi rừng Tây Bắc gần gũi , thân

thương với tác giả và khi xa thì Tây Bắc, Tây Tiến trở thành một ― mảnh

tâm hồn‖ của tác giả

– Tác giả rất thành công trong việc sử dụng nghệ thuật điệp từ ― nhớ ― và

từ láy ― chơi vơi‖, tác giả ― nhớ chơi vơi‖ nỗi nhớ ấy không xác định

được hết đối tượng , nhớ sông Mã , nhớ Tây Tến, nhớ núi rừng Tây Bắc ,

… nhớ tất cả Những nơi trung đoàn Tây Tiến đã đi qua, những đồng đội

từng gắn bó,…tất cả đều trở thành kỉ niệm không thể nào quên.Chính vì

thế mà khi xa Tây Tiến, xa Tây Bắc trong tâm hồn tác giả trào dâng nỗi

nhớ da diết, mãnh liệt

– Con đường hành quân của trung đoàn Tây Tiến: Qua nỗi nhớ da diết

của nhà thơ , con đường hành quân của trung đoàn Tây Tiến nơi Tây Bắc

hiện lên khá rõ nét

– Trước hết là những vùng đất mà đoàn quân đã đi qua, gắn bó, mỗi vùng

đất với một nét riêng không dễ gì quên:

Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi

Mường Lát hoa về trong đêm hơi

…

Trang 7

Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi

…

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

……

Mai Châu mùa em thơm nếp xôi

+ Ở Sài Khao thì sương nhiều như muốn che lấp cả đoàn quân khiến cho

đoàn quân mỏi mệt Đó cũng chính là những gian khổ mà chiến sĩ phải

vượt qua

+ Nếu như ở Sài Khao đoàn quân phải vất vả, mệt nhọc thì khi về Mường

Lát thật ấm áp, lãng mạn bởi ― hoa về trong đêm hơi‖ ― Hoa‖, ― hơi‖ là

hai hình ảnh làm cho bức tranh Mường Lát thêm gần gũi, trìu mến

+ Về Pha Luông thì mưa rừng thật thú vị, vừa hành quân vừa ngắm cảnh

vật dưới mưa thật lãng mạn, trữ tình

+ Có lẽ ―ấm lòng‖ nhất là khi hành quân về vùng Mai Châu , hương vị

đặc sản ― nếp xôi‖của vùng đất ấy khiến các anh chiến sĩ dẫu có xa cũng

không thể nào quên

+ Còn ghê rợn nhất là khi về Mường Hịch, cái âm thanh phát ra từ núi

rừng ấy thật là khiến cho con người cảm giác bất an : ―cọp trêu người‖

Mỗi vùng đất trung đoàn Tây Tiến đi qua đều để lại dấu ấn trong tâm

hồn, tuy có nhiều gian nan, vất vả nhưng cũng rất lãng mạn, trữ tình

– Con đường hành quân của trung đoàn Tây Tiến được tác giả khái quát

rõ nhất qua đoạn thơ:

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm

Heo hút cồn mây súng ngửi trời

Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống

…

Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

Đoạn thơ ngắn nhưng thể hiện nét bút tài hoa của Quang Dũng Ông

thành công trong việc sử dụng ngôn từ, hình ảnh, bút pháp,…

+ Hàng loạt từ láy gợi hình ảnh, cảm xúc ―khúc khuỷu‖, ― thăm thẳm‖, ―

Heo hút‖

+ Hình ảnh vừa hiện thực vừa táo bạo, phi thường như dốc cao khiến

súng chạm trời – ― súng ngửi trời‖, dốc lên bao nhiêu thì xuống bấy nhiêu

― ngàn thước lên cao , ngàn thước xuống‖

+ Kết hợp hình ảnh với những âm thanh đặc sắc như ― thác gầm thét‖, ―

cọp trêu người‖

+ Sử dụng nhiều thanh Trắc

+ Đoạn thơ đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Nét bút tài hoa của Quang Dũng đã vẽ lại con đường hành quân- chiến

đấu của trung đoàn Tây Tiến trong những năm kháng chiến chống Pháp ,

con đường ấy thật gian khổ, hiểm nguy với đèo cao , dốc hiểm và thú

rừng dữ tợn nhưng cũng thật lãng mạn, khó quên

Trang 8

– Sau hàng loạt những câu thơ sử dụng thanh Trắc tác giả phóng bút một

câu thơ toàn thanh Bằng khá độc đáo ― Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi‖

Phải chăng sau những đoạn đường hành quân, chiến đấu vất vả thì chiến

sĩ Tây Tiến được thưởng thức nét lãng mạn của cơn mưa rừng, được

thưởng thức nét đẹp của nhà ai thấp thoáng trong màn mưa Những giây

phút lãng mạn , thơ mộng trên con đường hành quân là ngọn nguồn sức

mạnh để các chiến sĩ vượt qua gian lao, thử thách

Qua con đường hành quân của trung đoàn Tây Tiến ta cảm nhận được vẻ

đẹp riêng của núi rừng Tây Bắc và trung đoàn Tây Tiến Tây Bắc vừa

hùng vĩ, tráng lệ vừa nên thơ, trữ tình Chiến sĩ Tây Tiến kiên cường, bất

khuất, sẵn sàng vượt gian lao thử thách để thực hiện nhiệm vụ trong hoàn

cảnh đất nước có chiến tranh

– Và trên con đường hành quân, chiến đấu , cũng có những chiến sĩ

không còn đủ sức để tiếp tục nhiệm vụ, lí tưởng của mình:

Anh bạn dãi dầu không bước nữa

Gục lên súng mũ bỏ quên đời!

Hai câu thơ gợi cái bi, sự mất mác , đau thương Nhưng dẫu các anh ―

không bước nữa‖, ― bỏ quên đời ― thì vẫn trong tư thế cầm súng Một số

chiến sĩ Tây Tiến không tiếp tục sự nghiệp , lí tưởng bởi lẽ sức đã kiệt

Các anh sống và chiến đấu trong điều

kiện thiếu thốn thuốc men, lương thực, lại bị những cơn sốt rét rừng

hoành hành nên không còn đủ sức để tiếp bước Đây là hiện thực đau

thương khó tránh khỏi trong những năm kháng chiến nên Quang Dũng

cũng không ngần ngại khi nhắc đến sự ra đi của đồng đội là mất mác

không thể nào quên của đại đội trưởng Quang Dũng Tác giả nhắc đến để

tưởng nhớ, buồn thương , tự hào về đồng đội của mình và càng thôi thúc

tinh thần chiến đấu để giành lấy sự bình yên, hạnh phúc, độc lập, tự do

Đoạn mở đầu bài thơ ― Tây Tiến‖ da diết nỗi nhớ đồng đội , nhớ núi rừng

Tây Bắc của tác giả Quang Dũng Qua nỗi nhớ, con đường hành quân của

trung đoàn Tây Tiến và bức tranh núi rừng Tây Bắc hiện về khá rõ nét

Đó cũng chính là cái ―Tình ― mà Quang Dũng dành cho Tây Tiến ,Tây

Bắc : Yêu mến, gắn bó và tự hào

( Chế Lan Viên : Khi ta ở , chỉ là nơi đất ở

Khi ta đi, đất bỗng hóa tâm hồn )

* Đoạn 2: Những kỉ niệm đẹp của trung đoàn Tây Tiến trong những năm

kháng chiến chống Pháp

―Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa……….Trôi dòng nước lũ hoa đong

đưa‖

* Kỷ niệm đẹp một thời trận mạc đã trở thành hành trang của người lính

Tây Tiến Đúng vậy, các chiến sĩ Tây Tiến cũng như chính tác giả cũng

không thể nào quên những kỉ niệm trong những năm kháng chiến cùng

đồng đội, quân dân Kỉ niệm khó quên nhất có lẽ là những đêm liên hoan

lửa trại:

Trang 9

Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa…….Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ

+ Đêm ― hội đuốc hoa‖ là đêm liên hoan lửa trại giữa chiến sĩ Tây Tiến

với đồng bào ( Tây Bắc, Lào)

― Doanh trại bừng lên ― – tác giả sử dụng từ ― bừng lên‖ thật hay, làm

bừng sáng và tỏa hơi ấm cho không gian đêm hội Đêm hội có ánh sáng,

hơi ấm của ― đuốc hoa‖, có tiếng khèn, điệu nhạc và có ―em‖ trong trang

phục xiêm áo đang yểu điệu , thướt tha , e ấp, dịu dàng ― Em‖ ở đây là cô

gái, có thể là các cô gái miền núi Tây Bắc nước ta, có thể là các cô gái

Lào Sự xuất hiện của các cô gái làm cho đêm hội thêm vui vẻ, ấm áp và

quyến rũ, say lòng người

+ Chiến sĩ Tây Tiến đa phần là những chàng trai Hà Nội hào hoa, lãng

mạn và có chút đa tình nên khi các cô gái xuất hiện trong ánh lửa, tiếng

khèn điệu nhạc khiến các anh ngạc nhiên , thích thú, say mê Niềm vui,

thái độ thích thú của các anh được tác giả diễn tả ở từ ― Kìa‖ Phải chăng

các anh ngạc nhiên vì nơi núi rừng ấy lại có những ― đóa hoa‖ say lòng

người đến thế

+ Say mê , thích thú trong đêm hội để về ― xây hồn thơ‖ các chiến sĩ xây

mộng với các cô gái Các chiến sĩ thật là lãng mạn

+ Tài hoa của Quang Dũng trong đoạn thơ là kết hợp hài hòa hình ảnh,

âm thanh, ánh sáng,… Đoạn thơ là bức tranh đêm hội đuốc hoa thật vui

vẻ ,ấm áp , lãng mạn Và đó cũng chính là một trong những kỉ niệm

không thể nào quên của trung đoàn Tây Tiến, minh chứng cho tình cảm

đồng đội, tình quân dân nồng nàn, thắm thiết Giây phút vui vẻ, hạnh

phúc cùng đồng bào, tình cảm quân dân thắm thiết là hành trang của các

chiến sĩ trên chiến trường ác liệt

* Trung đoàn Tây Tiến qua nhiều vùng đất nơi Tây Bắc, mỗi vùng đất với

nét đẹp riêng khó quên Nếu Sài Khao có sương nhiều như che lấp cả

đoàn quân Tây Tiến , Mường Hịch có tiếng cọp khiến con người ghê sợ ,

vùng Mai Châu có hương vị cơm nếp thật hấp dẫn ,…thì Châu Mộc cũng

thật lãng mạn, trữ tình

Người đi Châu Mộc chiều sương ấy….Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa

Bốn câu thơ theo dòng hồi tưởng ―trôi‖ về miền đất lạ, đó là Châu Mộc

thuộc tỉnh Sơn La, nơi có những bãi cỏ bát ngát mênh mông, có dãy núi

Pha Luông cao 1884 mét , nơi có bản Pha Luông sầm uất của người Thái

Quang Dũng đã khám phá ra bao vẻ kì thú của miền Châu Mộc Năm

tháng đã đi qua và miền đất ấy trở thành một mảnh trong tâm hồn của bao

người

― Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở

Khi ta đi, đất bỗng hóa tâm hồn‖ ( Chế Lan Viên )

+ ―Chiều sương ấy‖ là chiều thu năm 1947 , sương trắng phủ mờ núi rừng

chiến khu làm cho cảnh, người càng thêm thơ mộng, trữ tình Buổi chiều

thu đầy sương ấy in đậm hồn người khiến cho hoài niệm thêm mênh

mang Chữ ―ấy‖ bắt vần với chữ ― thấy‖ tạo nên một vần lưng giàu âm

Trang 10

điệu, như một tiếng khẽ hỏi ―có thấy‖ cất lên trong lòng

+ ― Hồn lau‖ là hồn mùa thu, hoa lau nở trắng, lá lau xào xạc trong gió

thu nơi bờ sông bờ suối―nẻo bến bờ‖

Với tâm hồn thi sĩ tài hoa, Quang Dũng đã cảm nhận vẻ đẹp thơ mộng

của thiên nhiên Châu Mộc qua cảnh sắc ― chiều sương‖ và ― hồn lau nẻo

bến bờ‖

+ Điệp ngữ ― có thấy‖, ― có nhớ‖ làm cho hoài niệm về chiều sương Châu

Mộc thêm phần man mác, bâng khuâng Trong chia phôi còn có nhớ , nhớ

cảnh rồi nhớ đến người ― Có nhớ‖ con thuyền độc mộc và dáng người

chèo thuyền độc mộc? ― Có nhớ‖ hình ảnh ―hoa đong đưa‖ trên dòng

nước lũ ? ― Hoa đong đưa‖ là hoa rừng đong đưa làm duyên trên dòng

nước hay là hình ảnh ẩn dụ gợi tả các cô gái miền Tây Bắc xinh đẹp lái

thuyền duyên dáng, uyển chuyển như những bông hoa rừng đang đong

đưa

trên dòng suối? Và nếu là hình ảnh gợi tả các cô gái Tây Bắc thì các cô

gái ấy phải có ―tay lái ra hoa‖ mới có thể ― đong đưa‖ được như vậy

Quang Dũng thật tài tình và con người Tây Bắc thật tài hoa!

Bốn câu thơ là những dòng hồi tưởng về cảnh sắc và con người nơi Tây

Bắc, nơi cao nguyên Châu Mộc.Với bút pháp tài hoa và tâm hồn lãng

mạn , Quang Dũng vẽ lại bức tranh tuyệt đẹp về thiên nhiên và con người

Tây Bắc

+ Thuở ấy, núi rừng Tây Bắc thật hoang vu, là chốn rừng thiêng nước độc

nhưng tác giả đã khám phá ra được nét đẹp thật thơ mộng, lãng mạn của

cảnh và người Nhà thơ gắn bó với cảnh vật, với con người Tây Bắc, vào

sinh ra tử với đồng đội mới có những kỉ niệm đẹp và sâu sắc như vậy,

mới có thể viết nên những vần thơ sáng giá đến như thế

Bức tranh chiều sương Châu Mộc và đêm hội đuốc hoa như một bức

tranh sơn mài của một danh họa mang vẻ đẹp màu sắc cổ điển và lãng

mạn, kết hợp hài hòa tính thời đại và hiện đại trong máu lửa chiến tranh

Bức tranh chiều sương Châu Mộc và đêm hội đuốc hoa là tài năng , tâm

hồn và sự gắn bó sâu nặng của Quang Dũng với trung đoàn Tây Tiến, với

núi rừng Tây Bắc và với quê hương đất nước trong những năm kháng

chiến chống Pháp

* Đoạn 3 : chân dung chiến sĩ Tây Tiến với khí phách anh hùng, tâm hồn

lãng mạn trong máu lửa chiến tranh

TâyTiến đoàn binh không mọc tóc………Sông Mã gầm lên khúc độc

hành

* Trên những nẻo đường hành quân , chiến đấu , vượt qua bao đèo cao

dốc hiểm , đoàn quân Tây Tiến hiện ra giữa núi rừng trùng trùng điệp

điệp vừa kiêu hùng vừa cảm động Người chiến binh với quân trang màu

xanh của lá rừng, với nước da phong sương vì sốt rét rừng, thiếu thuốc

men, lương thực,…

TâyTiến đoàn binh không mọc tóc

Trang 11

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

– Hai câu thơ trần trụi như hiên thực chiến tranh những năm tháng kháng

chiến chống Pháp Hình ảnh đoàn quân ― không mọc tóc‖ vừa gợi nét bi

hài vừa phản ánh cái khốc liệt của chiến tranh

Cái hình hài không lấy gì làm đẹp ―không mọc tóc‖, ― xanh màu lá‖

tương phản với nét― dữ oai hùm‖ Với bút pháp tài hoa, Quang Dũng làm

bật chí khí hiên ngang , tinh thần quả cảm xung trận của các chiến binh

Tây Tiến từng làm quân giặc khiếp sợ

– ― Dữ oai hùm‖ là hình ảnh ẩn dụ nói lên chí khí của người lính Tây

Tiến , tuy các chiến sĩ có gầy, xanh nhưng không hề yếu, chí khí của

người lính vẫn như con hổ nơi rừng xanh Cái tài của Quang Dũng là

khắc họa chân dung bên ngoài của chiến sĩ Tây Tiến tuy gầy , xanh

nhưng vẫn toát lên được cái oai phong, khí phách của người lính cụ Hồ

* Các chiến sĩ Tây Tiến tuy hành quân, chiến đấu trong muôn vàn gian

khổ, thiếu thốn, bệnh tật,…nhưng vẫn có những giấc mơ, giấc mộng rất

đẹp:

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới…….Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Các chiến sĩ Tây Tiến mộng và mơ gửi về hai phía chân trời : biên giới và

Hà Nội, biên giới là nơi còn đầy bóng giặc, Hà Nội là nơi còn đó những

kỉ niệm, những người thân thương,…

– Mắt trừng – hình ảnh gợi tả nét dữ dội, oai phong lẫm liệt, tinh thần

cảnh giác, tỉnh táo của người lính trong khói lửa ác liệt , ―gửi mộng qua

biên giới‖ là mộng tiêu diệt kẻ thù,bảo vệ biên cương , lập nên chiến công

nêu cao truyền thống anh hùng của đoàn quân Tây Tiến, của chiến sĩ cụ

Hồ

– Các chiến sĩ Tây Tiến lại có những giấc mộng đẹp về Hà Nội ,về ― dáng

kiều thơm‖ Chiến sĩ Tây Tiến vốn là những thanh niên Hà Nội ― Xếp bút

nghiên theo việc đao, cung‖, họ là những chàng thanh niên trẻ hào hoa,

lãng mạn và có chút đa tình Khi xa Hà Nội, tiến về Tây Bắc để thực hiện

nhiệm vụ thì các chiến sĩ luôn ―Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long‖

Sống giữa chiến trường ác liệt nhưng tâm hồn các anh luôn hướng về Hà

Nội , mơ về Hà Nội Đúng vậy, làm sao các anh có thể quên được hàng

me, hàng sấu, phố cổ trường xưa? ,… Làm sao các anh quên được những

tà áo trắng, những cô gái thân thương,… những ―dáng kiều thơm‖ đã

từng hò hẹn,…? Hình ảnh ― dáng kiều thơm‖ của Quang Dũng đem đến

cho người đọc nhiều điều thú vị , ngôn từ vốn có trong thơ lãng mạn thời

―tiền chiến‖ nhưng dưới ngòi bút của Quang Dũng nó trở nên có hồn, đặc

tả được chất lính trẻ trung, hào hoa, lãng mạn của binh đoàn Tây Tiến

trong trận mạc

Viết về ―mộng‖ và ― mơ ― của trung đoàn Tây Tiến , Quang Dũng đã ca

ngợi tinh thần lạc quan, yêu đời của đồng đội Đó cũng chính là nét khám

phá của nhà thơ khi vẽ chân dung người lính cụ Hồ xuất thân từ tầng lớp

tiểu tư sản trong những năm kháng chiến chống Pháp

Trang 12

* Bốn câu thơ tiếp theo tô đậm chân dung chiến sĩ Tây Tiến:

– Trong gian khổ chiến trận , bao đồng đội đã ngã xuống trên mảnh đất

miền Tây, họ nằm lại nơi chân đèo góc núi :

―Rải rác biên cương mồ viễn xứ…… Chiến trường đi chẳng tiếc đời

xanh‖

Câu thơ ―Rải rác biên cương mồ viễn xứ‖để lại trong lòng ta nhiều

thương cảm , biết ơn, tự hào,… Câu thơ gợi cái bi, nếu đứng một mình

thì nó gợi một bức tranh xám lạnh, ảm đạm, hiu hắt ,…và đem đến cho

người đọc nhiều xót thương Nhưng cái tài của Quang Dũng là đã tạo cho

nó một văn cảnh, tiếp theo sau là ―Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh‖

Khi nằm trong văn cảnh ấy thì câu thơ càng thể hiện chí khí, tinh thần của

người lính Tây Tiến ―Đời xanh‖ là đời trai trẻ, tuổi xuân ―Chiến trường

đi chẳng tiếc đời xanh‖ là họ sẵn sàng ra trận vì lí tưởng cao đẹp: bảo vệ

biên cương, tiêu diệt kẻ thù, giành độc lập tự do,… Họ là những thanh

niên Hà Nội, họ tiến về miền Tây của Tố quốc vì nghĩa lớn của chí khí

làm trai Dẫu thấy cái chết trước mắt họ vẫn không sợ, họ coi cái chết nhẹ

như lông hồng Họ sẵn sàng ― quyết tử cho Tố quốc quyết sinh‖

Câu thơ ―Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh‖ vang lên như một lời thề

thiêng liêng, cao cả Các anh quyết đem xương máu bảo vệ Tổ quốc , bảo

vệ độc lập tự do cho dân tộc Tinh thần của người lính Tây Tiến cũng như

quyết tâm sắt đá của dân tộc ta trong những năm kháng chiến chống

Pháp:‖ chúng ta thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước,

nhất định không chịu làm nô lệ‖

– Cảnh trường bi tráng giữa chiến trường miền Tây thuở ấy được tác giả

ghi lại ở hai câu cuối của đoạn thơ:

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành

Các chiến sĩ ngày xưa giữa chốn sa trường lấy da ngựa bọc thây làm niềm

kiêu hãnh Các chiến sĩ Tây Tiến với chiếc chiếu đơn sơ , với tấm áo bào

bình dị ấy ―về với đất‖ Một sự ra đi thật nhẹ nhàng, thanh thản ! Anh giết

giặc vì quê hương, anh ngã xuống là ― về đất‖ , nằm trong lòng Mẹ tổ

quốc thân thương Nhà thơ không dùng từ ― chết‖, ― hi sinh‖ mà dùng từ

― về đất‖ để ca ngợi sự hi sinh cao cả mà bình dị, thầm lặng mà thanh

thản của người lính Tây Tiến Chiến sĩ Tây Tiến đã sống và chiến đấu

cho quê hương,đã hi sinh cho quê hương, ―anh về đất‖ bằng tất cả tấm

lòng thủy chung son sắt với Tố quốc Vì thế mà ―Sông Mã gầm lên khúc

độc hành‖

Đây là câu thơ hay, gợi tả không khí thiêng liêng, trang trọng đồng thời

tạo âm điệu trầm hùng, thương tiếc ―Sông mã gầm lên ― hay hồn thiêng

sông núi đang tấu lên khúc nhạc tiễn đưa linh hồn các anh về nơi an nghỉ

cùng đất Mẹ

* Đoạn thơ viết về chân dung chiến sĩ Tây Tiến là đoạn thơ độc đáo nhất

trong bài Đoạn thơ đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn ,

Trang 13

kết hợp vận dụng sáng tạo trong miêu tả và biểu lộ cảm xúc tạo nên

những câu thơ có hồn và khắc họa được vẻ đẹp bi tráng của chiến sĩ Tây

Tiến Các chiến sĩ Tây Tiến đã sống anh hùng và chết vẻ vang Chính vì

thế mà hình ảnh người lính Tây Tiến, người lính cụ Hồ mãi mãi là một

tượng đài nghệ thuật bi tráng in sâu vào tâm hồn dân tộc:

― Anh vệ quốc quân ơi

Sao mà yêu anh thế !‖ ( Tố Hữu )

* Khắc họa chân dung chiến sĩ Tây Tiến đậm chất bi tráng Quang Dũng

khẳng định , ngợi ca tinh thần yêu nước , chủ nghĩa anh hùng của chiến sĩ

Tây Tiến, chiến sĩ Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp Đồng thời

qua đó thể hiện nét bút tài năng và tình cảm yêu mến, gắn bó, tự hào về

trung đoàn Tây Tiến của Quang Dũng

Nét bút tài hoa của Quang Dũng

3 ÔN TẬP BÀI VIỆT BẮC- TỐ HỮU

Kiến thức cơ bản về Bài thơ Việt Bắc ( Đoạn trích trong SGK thôi nhé )

I.Hoàn cảnh sáng tác

– Việt Bắc là khu căn cứ đầu não của cuộc kháng chiến chống Pháp

– Tháng 7 năm 1954 hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, hòa bình lập lại ở

miền Bắc Tháng 10 năm 1954, ngay sau cuộc kháng chiến chống TDP

kết thúc thắng lợi, các cơ quan trung ương của Đảng và Chính phủ từ Việt

Bắc về lại thủ đô Hà Nội Tố Hữu cũng là một trong số những cán bộ

kháng chiến từng sống và gắn bó nhiều năm với Việt Bắc, nay từ biệt

chiến khu Việt Bắc để về xuôi Bài thơ được viết trong buổi chia tay lưu

luyến đó

II Bài thơ

1.Kết cấu của bài thơ

+ Đối đáp giữa Việt Bắc và người cán bộ kháng chiến từ giã Việt Bắc

Đây là cuộc chia tay mang ý nghĩa lịch sử, cuộc chia tay giữa những

người đã từng gắn bó dài lâu, đầy tình nghĩa sâu nặng, mặn nồng, từng

chia sẻ mọi đắng cay, ngọt bùi, nay trong giờ phút chia tay, cùng nhau gợi

lại bao kỉ niệm đẹp đẽ, cùng cất lên nỗi hoài niệm tha thiết về những ngày

đã qua, khẳng định nghĩa tình bền chặt và hẹn ước trong tương lai

+ Lời đối đáp gần gũi, thân thuộc như trong ca dao, dân ca

Trang 14

+ Bài thơ vì thế mà như lời tâm tình chan chứa yêu thương của những

người yêu nhau

+ Trong đối đáp Tố Hữu sử dụng đại từ mình – ta với ý nghĩa vừa là ngôi

thứ nhất, vừa là ngôi thứ hai Tình cảm chan chứa yêu thương vì thế mà

như được nhân lên Chuyện nghĩa tình cách mạng, kháng chiến đến với

lòng người bằng con đường của tình yêu

+ Nhìn sâu hơn vào kết cấu bài thơ thì đối thoại chỉ là lớp kết cấu bên

ngoài, còn ở chiều sâu bên trong chính là lời độc thoại của chính nhân vật

trữ tình đang đắm mình trong hoài niệm về quá khứ gian khổ mà tươi đẹp

ấm áp nghĩa tình, nghĩa tình nhân dân, nghĩa tình kháng chiến và cách

mạng, khát vọng về tương lai tươi sáng Kẻ ở- người đi; lời hỏi- lời đáp

có thể xem là sự phân thân để tâm trạng được bộc lộ đầy đủ hơn trong sự

hô ứng, đồng vọng, vang ngân

2.Phân tích văn bản

2.1 Tám câu đầu: những phút giây đầu tiên của buổi chia tay đầy bâng

khuâng, lưu luyến giữa kẻ ở người đi

– Bốn câu đầu: lời ướm hỏi của người ở lại

+ Câu hỏi ngọt ngào, khéo léo ―mười lăm năm‖ cách mạng gian khổ hào

hùng, cảnh và người VB gắn bó nghĩa tình với những người kháng chiến;

đồng thời khẳng định tấm lòng thủy chung của mình

+ Nghĩa tình của kẻ ở- người về được biểu hiện qua các đại từ mình- ta

quen thuộc trong thơ ca dân gian gắn liền với tình yêu đôi lứa, cách xưng

hô: mình- ta tạo nên sự thân mật, gần gũi Điệp từ nhớ, láy đi, láy lại cùng

với lời nhắn nhủ ―mình có nhớ ta‖, ―mình có nhớ không‖ vang lên day

dứt khôn nguôi

+ Các từ thiết tha, mặn nồng thể hiện bao ân tình gắn bó

– Bốn câu sau: tiếng lòng của người cán bộ về xuôi

+ Tuy không trả lời trực tiếp câu hỏi của người ở lại nhưng tâm trạng

bâng khuâng, bồn chồn, cùng với cử chỉ ―cầm tay nhau‖ xúc động bồi hồi

đã nói lên tình cảm: chưa xa đã nhớ, sự bịn rịn luyến lưu của người cán

bộ với cảnh và người Việt Bắc

lời có hay không mà là những cử chỉ Câu thơ bỏ lửng ―cầm tay…‖ diễn

tả thái độ nghẹn ngào không nói lên lời của người cán bộ giã từ Việt Bắc

về xuôi

+ Hình ảnh ―áo chàm‖- nghệ thuật hoán dụ, trang phục quen thuộc của

người dân VB

khúc dạo đầu của bản tình ca về nỗi nhớ

2.2 Mười hai câu tiếp: gợi lại những kỉ niệm chiến khu gian khổ mà

nghĩa tình:

– Nhớ về thiên nhiên, cuộc sống, tình người VB:

+ Nhớ một thiên nhiên khắc nghiệt: ―mưa nguồn, suối lũ, mây cùng mù‖

+ Nhớ một chiến khu đầy gian khổ, nhưng sẵn lòng căm thù giặc sâu sắc:

cơm chấm muối, mối thù nặng vai

Trang 15

+ Nhớ những sản vật miền rừng: trám bùi, măng mai

+ Nhớ những mái nhà nghèo nàn nhưng ấm áp tình người, tình cách

mạng

+ Nhớ những năm đầu kháng Nhật với những địa danh lịch sử: Tân Trào

Hồng Thái mái đình cây đa

– Nỗi nhớ ấy được thể hiện bằng những dòng thơ lục bất đâm chất dân

gian, những cặp câu thơ lục bát có sự phối hợp thanh điệu hài hòa Sáu

dòng lục tào thành một điệp khúc âm thanh: nó đan dày thành những cấu

trúc thanh bằng- trắc- bằng tạo ra nhạc điệu ngân nga trầm bổng nhẹ

nhàng, khoan thai

– Hầu hết các câu thơ ngắt theo nhịp 4/4 làm nên những tiểu đối cân

xứng, hô ứng về câu trúc, nhạc điệu: Mưa nguồn suối lũ/những mây cùng

mù; Miếng cơm chấm muối mối thù nặng vai… Có những cặp tiểu đối

khắc ghi những sự kiện, có những cặp tiểu đối vế đầu nói về hiện thực

gian khổ, vế còn lại khắc sâu vẻ đẹp tâm hồn của con người Việt Bắc gắn

bó son sắt cùng với lối sống ân nghĩa thủy chung Người đọc như gặp lại

hồn xưa dân tộc trong những trang thơ lục bát của Tố Hữu

– Câu thơ ―Mình đi mình lại nhớ mình‖: nhớ mình- tức nhớ người ở lại

nhưng cũng như là nhắc nhở chính mình hãy nhớ về quá khứ gian khổ

Chày đêm nện cối đều đều suối xa

– Nỗi nhớ được so sánh với nhớ người yêu: Nỗi nhớ mãnh liệt và da diết

– Từ nỗi nhớ như nhớ người yêu, Việt Bắc hiện lên với những nét đẹp rất

riêng: Trăng đầu núi, nắng lưng nương cùng những tên gọi, địa danh cụ

thể

– Điệp từ ―nhớ từng‖ lặp đi lặp lại làm cho nỗi nhớ thêm da diết Trong kí

ức của người đi còn in dấu khoảnh khắc thời gian (trăng đấu núi, nắng

chiều lưng nương), từng khoảng không gian của cây, sông, suối (Nhớ

từng rừng nứa… vơi đầy) Vẻ đẹp thiên nhiên nên thơ sẽ còn đọng mãi

trong nỗi nhớ nhung của người ra đi

– Tuy nhiên, da diết và đậm sâu hơn cả vẫn là nỗi nhớ về con người, về

ân tình Việt Bắc: bình thường, giản dị mà ân nghĩa thủy chung:

+ Nhớ Việt Bắc là nhớ đến tấm lòng biết sẻ chia: bát cơm sẻ nửa, chăn

sui đắp cùng

+ Nhớ đến nghĩa tình:người mẹ địu con, bẻ từng bắp ngô

+ Nhưng cũng là nhớ đến đồng chí, đồng đội với bao gian nan vất vả:

Nhớ sao… núi đèo

– Việt Bắc vì thế tuy gian khổ, vất vả nhưng trong kí ức vẫn thanh bình,

đẹp đẽ: Nhớ sao tiếng mõ … suối xa

Trang 16

=>Đoạn thơ đủ sức gợi ra thật rõ nét và thấm thía khung cảnh bản làng,

tình người, tình quân dân của chiến khu những năm kháng Pháp với tất cả

những dáng nét, âm thanh, không khí, tâm tình Những câu thơ cất lên

nghe sao trìu mến, nói về mẹ, về trẻ thơ, về người thương yêu dấu

2.4 Từ câu 43 đến câu 52: bức tranh tứ bình về thiên nhiên, con người

Việt Bắc

Ta về mình có nhớ ta

…

Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung

– Hai dòng thơ đầu là lời khẳng định vể nỗi nhớ thương da diết và tình

cảm thủy chung của người ra đi dành cho quê hương Việt Bắc Nỗi nhớ

đã làm sống dậy trong tâm tưởng hình ảnh thiên nhiên, con người nơi

chiến khu cách mạng

– Thiên nhiên Việt Bắc đẹp trong sự đan cài với vẻ đẹp của con người

―hoa‖ cùng ―người‖: Đoạn thơ có bốn cặp câu lục bát: câu 6 miêu tả thiên

nhiên, câu 8 miêu tả con người

– Thiên nhiên Việt Bắc hiện lên trong vẻ đẹp bốn mùa:

+ Mùa đông trên nền xanh bạt ngàn cây lá bỗng bất ngờ hiện lên sắc màu

đỏ tươi của hoa chuối Màu đỏ ấy làm ấm cả không gian

+ Mùa xuân với sắc trắng của hoa mơ- loài hoa đặc trưng của Việt Bắc, 1

màu trắng miên man, tinh khiết, đẹp đến nao lòng

+ Mùa hè, với tiếng ve kêu vang ngân và sắc vàng của rừng phách

+ Mùa thu với ánh trăng chan hòa trên mặt đất, đem lại không khí bình

yên

– Hình ảnh con người đã trở thành tâm điểm của bức tranh tứ bình, tạo

nên sức sống của thiên nhiên cảnh vật Những con người Việt Bắc hiện

về trong nỗi nhớ thật thân quen, bình dị, thầm lặng trong những công việc

của đời thường:

+ Mùa đông trở nên ấm áp với ―ánh nắng dao giài thắt lưng‖

+ Bức tranh mùa xuân hòa cùng với dáng vẻ cần mẫn chút chăm của

– Đoạn thơ mang nét đẹp cổ điển mà hiện đại

+ Vẻ đẹp cổ điển: Bức tranh tứ bình hiện lên qua những nét gợi tả

+ Vẻ đẹp hiện đại: Hình ảnh con người đã trở thành tâm điểm, tạo nên vẻ

đẹp, sức sống của bức tranh

2.5 Từ câu 53 đến câu 83: khung cảnh Việt Bắc kháng chiến, lập nhiều

chiến công, vai trò của Việt Bắc trong cách mạng và kháng chiến

a Từ câu 53-> 74

―Nhớ khi giặc đến giặc lùng

Trang 17

………

Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng‖

Trong hoài niệm bao trùm có ba mảng thống nhất hòa nhập đó là: nỗi nhớ

thiên nhiên- nỗi nhớ con người cuộc sống ở Việt Bắc- nỗi nhớ về cuộc

kháng chiến chống Pháp Theo dòng hồi tưởng, người đọc được sống lại

những giây phút của cuộc kháng chiến với không gian rộng lớn, những

hoạt động tấp nập, sôi động được vẽ bằng bút pháp của những tráng ca

Cảnh Việt Bắc đánh giặc được miêu tả bằng những bức tranh rộng lớn, kì

vĩ

+ Rừng núi mênh mông hùng vĩ trở thành bạn của ta, chở che cho bộ đội

ta, cùng quân và dân ta đánh giặc

+ Chiến khu là căn cứ vững chắc, đầy nguy hiểm với quân thù

+ Nghệ thuật so sánh, nhân hoá: núi giăng…luỹ sắt, rừng che, rừng vây…

+ Những cái tên, những địa danh ở chiến khu Việt Bắc: phủ Thông, đèo

Giàng, sông Lô, Cao- Lạng…vang lên đầy mến yêu, tự hào, cũng trở

thành nỗi nhớ của người cán bộ kháng chiến về xuôi

+ Không khí chiến đấu sôi nổi hào hùng, khí thế hừng hực trào sôi:

~ Sức mạnh của quân ta với các lực lượng bộ đội, dân công… sự hợp lực

của nhiều thành phần tạo thành khối đoàn kết vững chắc

~ Các từ: Rầm rập, điệp diệp, trùng trùng…thể hiện khí thế dồn dập

~ Hình ảnh người chiến sĩ được gợi lên qua chi tiết giàu chất tạo hình:

―ánh sao đầu mũ bạn cùng mũ nan‖-> ánh sáng của sao dẫn đường, ánh

sáng của niềm tin, của lí tưởng

~ Thành ngữ ―Chân cứng đá mềm‖ đã được nâng lên thành một bước cao

hơn ―bước chân nát đá muôn tàn lửa bay‖

+ Chiến công tưng bừng vang dội khắp nơi: Hoà Bình, Tây Bắc, Điện

Biên, đèo De, núi Hồng… Niềm vui chiến thắng chan hoà bốn phương:

Vui từ…vui về…vui lên…

+ Đoạn thơ ngập tràn ánh sáng: ánh sao, ánh đuốc, ánh đèn pha… như

ánh sáng của niềm tin tưởng, niềm vui tràn ngập

+ Nhịp thơ dồn dập gấp gáp, ấm hưởng hào hùng náo nức tạo thành khúc

ca chiến thắng

b.Từ câu 75- câu 83

Đoạn thơ phác họa hình ảnh giản dị mà trang trọng của một cuộc họp

Chính phủ trong hang núi mà vẫn rực rỡ dưới ánh cờ đỏ sao vàng trong

nắng trưa và kết thúc bằng sự thâu tóm hình ảnh Việt Bắc quê hương

cách mạng, đầu não của cuộc kháng chiến, nơi đặt niềm tin tưởng và hy

vọng của con người Việt Nam từ mọi miền đất nước, đặc biệt là những

nơi còn ―u ám quân thù‖

3 Đặc sắc nghệ thuật : Đoạn trích đậm đà tính dân tộc ở cả nội dung lẫn

hình thức

Việt Bắc là một trong những đỉnh cao của thơ ca cách mạng Việt Nam

Tiếng thơ trữ tình- chính trị của Tố Hữu đậm đà tính dân tộc

Trang 18

Nội dung

– Những bức tranh chân thực, đậm đà bản sắc dân tộc về thiên nhiên và

con người Việt Bắc được tái hiện trong tình cảm tha thiết , gắn bó sâu sắc

của tác giả

– Tình nghĩa của người cán bộ và đồng bào Việt Bắc với cách mạng,

kháng chiến, với Bác Hồ là những tình cảm cách mạng sâu sắc của thời

đại mới Những tình cảm ấy hòa nhập và tiếp nối mạch nguồn tình cảm

yêu nước, đạo lí ân tình thủy chung vốn là truyền thống sâu bền của dân

tộc

– Hình thức

+ Thể thơ: thể thơ lục bát truyền thống đã được vận dụng tài tình trong

một bài thơ dài, vừa tạo âm hưởng thống nhất mà lại biến hóa đa dạng

+ Kết cấu: lối kết cấu đối đáp trong ca dao dân ca được vận dụng một

cách thích hợp, tài tình

+ Những lối nói giàu hình ảnh, các cách chuyển nghĩa truyền thống (so

sánh, ẩn dụ, tượng trưng, ước lệ)

+ Giọng thơ ngọt ngào, tâm tình, cách xưng hô mình- ta quen thuộc trong

ca dao khiến bài thơ như một bản tình ca về lòng thủy chung son sắt của

người cách mạng với người dân Việt Bắc

4 Chủ đề

Việt Bắc là một câu chuyện lớn, một vấn đề tư tưởng được diễn đạt bằng

một cảm nhận mang tính chất riêng tư Bài thơ gợi về những ân nghĩa,

nhắc nhở sự thủy chung của con người đối với con người và đối với quá

khứ cách mạng nói chung

4.ĐẤT NƯỚC - NGUYỄN KHOA ĐIỀM

Tác giả:

Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thế hệ các

nhà thơ trẻ thời chống Mỹ như: Phạm Tiến Duật, Bằng Việt, Nguyễn

Duy, Lâm Thị Mỹ Dạ, Hòang Nhuận Cầm, Lê Anh Xuân… Đây là lớp

nhà thơ trưởng thành từ ghế nhà trường, không chỉ có trình độ văn hóa,

niềm say mê lý tưởng mà còn có mặt trực tiếp trong cuộc kháng chiến

dân tộc Họ ý thức cao về vai trò và trách nhiểm của tuổi trẻ về đất nước,

những trang thơ của họ nóng bỏng, nhiệt tình yêu nước và hiện thực

kháng chiến của dân tộc Nguyễn Khoa Điềm xuất thân từ một gia đình

trí thức cách mạng ở Huế, bản thân ông tham gia trực tiếp vào phong trào

đấu tranh sinh viên nên thơ Nguyễn Khoa Điềm rất giàu chất suy tư, cảm

xúc dồn nén mang tâm tư của người trí thức…

II Đề tài Tổ quốc:

Tổ quốc là một đề tài phong phú của thơ ca Việt Nam Trước NKĐ đã có

Trang 19

nhiều bài thơ hay, nhiều tác giả thành công về đề tài này Đất nước anh

hùng trong kháng chiến chống Pháp, mang hồn thu Hà Nội của Nguyễn

Đình Thi Đất nước cổ kính, dân gian, mang hồn quê Kinh Bắc của

Hòang Cầm Đất nước hóa thân cho một dòng sông xanh, đầy ắp kỉ niệm

trong thơ Tế Hanh Đất nước hài hòa trong dáng hình quê hương và tình

yêu đôi lứa trong thơ Giang Nam Nhưng, NKĐ đã tìm đc một cách nói

riêng để chương thơ mới của ông đã mang lại cho bạn đọc những rung

cảm thẫm mĩ mới về đất nước: Đất nước của nhân dân

III vị trí đọan trích:

Đất nứơc là phần đầu chương V của trường ca Mặt đường khát vọng, viết

năm 1971 tại chiến khu Trị Thiên giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mĩ

đang hết sức khốc liệt mà bản thân nhà thơ trực tiếp có mặt

Ý nghĩa đọan trích

Đọan trích thâu tóm ý nghĩa của tòan bộ chương V Chương thơ là sự

cảm nhận về Đất nước một cách cụ thể, sâu sắc mà cốt lõi trong tư tưởng

là: Đất nứơc của Nhân dân Từ đó, nhà thơ bộc lộ lòng yêu quý, niềm tự

hào, sự gắn bó và trách nhiệm với đất nứơc thân yêu Tư tưởng chủ đạo

này đc NKĐ triển khai ở nhiều bình diện: Địa lí, lịch sử, văn hóa và thể

hiện bằng hình thức thơ trữ tình chính luận, giọng thơ tâm tình, lời thơ

dậm đà sắc thái dân gian, nhưng đặc biệt, gợi cảm, để lại ấn tượng sâu sắc

cho bạn đọc

IV Lịch sử đất nước

1 Đất nứơc có từ bao giờ?

Mở đầu khúc ca, nhà thơ đưa ng đọc trở về với cội nguồn của đất nước:

Đất nước có từ bao giờ?

―Khi ta lớn lên…đất nứơc có từ ngày đó‖

―Ta‖ vừa là nhân vật trữ tình, vừa là mỗi chúng ta – những ng dân đất

Việt Đúng là, khi mỗi chúng ta lớn lên, đất nước đã có rồi Dù chưa đủ

trí tuệ để hiểu đất nứơc với những khái niệm trừu tượng như cương vực,

lãnh thổ, chủ quyền, nhưng mỗi chúng ta cũng đã cảm nhận đc đất nứơc

là một cái gì đó rất gần gũi, qua những câu chuyện truyền thuyết, cổ tích

mẹ thường kể từ thuở nằm nôi Lời thơ ―ngày xửa ngày xưa‖ mang điệu

hồ của những câu chuyện huyền thọai, đưa ta về một thuở rất xa, khi đất

nước phôi thai Những từ ―bắt đầu, lớn lên‖ tuy không xác định thời gian

Trang 20

cụ thể nhưng lại khẳng định quá trình hình thành lâu đời của đất nước

Từ phong tục tập quán:

Đất nước đc hình thành từ những truyền thống cao đẹp như truyền thống

yêu nước, lao động, văn hóa Trứơc hết là truyền thống văn hóa phong tục

lâu đời của nhân dân Từ miếng trầu dung dị của bà, mái tóc bới hiền hòa

của mẹ, cách gọi tên ―cái kèo, cái cột‖ dân dã đến tình yêu gắn bó thủy

chung qua gừng cay muối mặn của cha mẹ Tất cả những điều tưởng

chừng như bình thường ấy đã trở thành nếp sống, thành phẩm chất tốt

đẹp, thành thuần phong mĩ tục đậm đà bản sắc Việt Nam

Từ truyền thống yêu nước:

Câu thơ ―Đất nứơc lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc‖ gợi

nhớ truyền thuyết Thánh Gióng nhổ tre làng đánh giặc Ân thuở xa xưa

Truyền thống yêu nước, bền bỉ kiên cường giữ nước luôn đc khơi dậy qua

những lời kể đậm đà của mẹ và trở thành hồn thiêng dân tộc

Từ truyền thống lao động:

Ông bà, cha mẹ chúng ta đã phải trải qua bao gian nan một nắng hai

sương, đã đổ bao mồ hôi với bao công việc nhà nông nhọc nhằn ―xây giã

giần sàng‖ mới làm ra hạt gạo dẻo thơm Hạt gạo là vật chất, nhưng cũng

là sự sống, là cội nguồn văn hóa của dân tộc Truyền thống lao động cần

cù từ bao đời của nhân dân cũng là một phần của hồn nứơc

Tiểu kết:

Chín dòng thơ đầu là cảm nhận của nhà thơ về sự hình thành và phát triển

lâu đời của đất nước Đất nước đc cảm nhận cụ thể trong những cái hằng

ngày như―miếng trầu, hạt gạo‖, trong những gương mặt dung dị, đời

thường của nhân dân, trong mối quan hệ ruột thịt thân thương như ―ông –

bà‖, ―cha – mẹ‖, ngay trong mái nhà của mỗi chúng ta cũng hiện diện

dáng hình đất nước Ẩn trong đó là tình yêu nứơc thiết tha, niềm tự hào

về đất nước thân thương, gần gũi Hình ảnh thơ hàm súc, giàu chất liệu

văn hóa, văn học dân gian nên có sức lắng đọng sâu sắc Những chất liệu

dân gian ấy đã tạo nên một thế giới nghệ thuật vừa gần gũi, quen thuộc,

vừa sâu xa, kì diệu, đủ sự gợi lên một hồn thiêng sông núi Điều đó ko

đơn thuần chỉ là thủ pháp nghệ thuật, cũng ko phải là một môtúyp sáng

tạo văn học dân gian Có thể nói, tư tưởng ―đất nứơc của nhân dân‖ – tư

tưởng chủ đạo của trang thơ đã thấm nhuần từ quan điểm đến cảm xúc, từ

hình tượng đến chi tiết nghệ thuật của tác phẩm

Trang 21

2 Đất nứơc là gì?

Đất nước là những gì gần gũi, thân thương:

Mượn hình thức trò chuyện, tâm tình với một ng con gái yêu thương, nhà

thơ đã định nghĩa đất nước theo cách riêng của mình, theo cách đặc biệt

của thơ Và ở đọan thơ tiếp theo, vận dụng tính đơn lập của tiếng Việt,

NKĐ đã tách từ ―Đất nước‖ thành hai thành tố ―đất‖ và ―nước‖ để có thể

đi sâu vào khái niệm, biến khái niệm ―đất nước‖ trừu tượng thành cụ thể,

gợi cảm:

―Đất là nơi anh đến trường…nỗi nhớ thầm‖

Ý thơ rất mới mẻ, cụ thể Đất nứơc trở thành những gần gũi, thân thương,

gắn bó với mỗi ng Thân thương như mái trường ta học, như dòng sông

em tắm, như góc phố, đình làng, ao sen, lũy tre, cây đa, bến nước – nơi

lứa đôi hò hẹn Một không gian nhỏ, chỉ hai ng biết, hai ng hay rất riêng

tư nhưng cũng đậm đà hồn quê hương xứ sở Đất nước còn thân thương

như câu ca dao tình yêu quen thuộc cất lên từ mỗi xóm làng:

―Khăn thương nhớ ai khăn rơi xuống đất

Khăng thương nhớ ai khăn vắt lên vai‖

Đất nước mênh mông không phải tự nhiên mà có:

Vẫn mạch cảm xúc thiết tha, nhà thơ say sưa lí giải:

―Đất là nơi con chim phượng hòang…đất nứơc là nơi dân mình đòan tụ‖

Lấy ý từ những câu dân ca Huế mượt mà, câu thơ đưa ng đọc về với

không gian thân thương Những từ ―núi bạc, biển khơi‖ mang âm hưởng

thành ngữ dân gian, gợi ra một đất nước mênh mông, giàu đẹp Sự mênh

mông, giàu đẹp đó ko tự nhiên mà có đc, nó gắn với thời gian đằng đẵng,

dài lâu, liên tục, bền bỉ mà nhân dân ta đã đổ bao mồ hôi, nước mắt và cả

máu nữa, để xây dựng bờ cõi đất nước thành dải đất chữ S thân thuơng,

cho ―dân mình đòan tụ‖ trong yêu thương tự hào bởi:

Đất nứơc là nơi chim về, rồng ở:

―Đất là nơi chim về…bọc trứng‖

Trang 22

Những hình tượng quen thuộc trong thần thọai, truyền thuyết như ―chim,

rồng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, bọc trăm trứng‖ cùng tụ về trong trường

liên tưởng của nhà thơ Sự hội tụ ấy làm bật lên ý thơ có tầm khái quát

cao: dân tộc ta là ―con rồng cháu tiên, trai tài gái sắc‖, đất nứơc ta là ―đất

lành chim về, đất thiêng rồng ở‖, dân tộc Việt là anh em một nhà, cùng đc

sinh ra từ bọc trăm trứng của cha Lạc Long Quân và mẹ Âu Cơ Một đất

nước có cội nguồn văn hóa và truyền thống lâu đời rất đỗi thân thương và

tự hào như thế, chính là ―Đất nước của nhân dân‖

3 Trách nhiệm với đất nước:

Đất nứơc qua cách cảm nhận của NKĐ không khô khan, trừu tượng mà

tươi rói cảm xúc Đất nước gắn liền với đời sống, số phận của từng cá

nhân ở mọi phương diện: lịch sử, địa lí, văn hóa Đất nứơc còn là sự kết

tinh sâu sắc những giá trị tinh thần từ quá khứ ―những ai đã khuất‖, đến

hiện tại ―những ai bây giờ‖ và tương lai ―yêu nhau và sinh con đẻ cái‖

Đặc biệt, mỗi thế hệ, mỗi cá nhân, đều gắn bó với đất nước, nhất là trách

nhiệm của thế hệ hôm nay vô cùng nặng nề nhưng vinh quang: Chúng ta

vừa phải gánh vác những công việc nhọc nhằn mà ông cha giao lại, vừa

phải ―dặn dò con cháu chuyện mai sau‖ một cách ân cần, chu đáo, để các

thế hệ sau sẽ tiếp tục đưa đất nứơc đi xa, đến một chân trời hòa bình,

hạnh phúc, ấm no, giàu mạnh Đó là mơ mộng, là khát vọng của thời đại

nhà thơ nhưng là hiện thực tất yếu của tương lai Ước mơ ấy, ngày nay đã

thành sự thật Lời thơ trong sáng, ấp ủ niềm tin giữa những ngày đánh Mĩ

của nhà thơ thật cao đẹp và đáng quý

Vì sự mưu sinh, mỗi ng có thể làm ăn và lập nghiệp ở bất cứ nơi đâu,

nhưng trong thẫm sâu tâm hồn, mỗi chung ta đều mang trong ng dòng

máu Lạc Hồng Những giờ khắc thiêng liêng nhất, niềm tự hào đối với

truyền thống dân tộc lại trỗi dậy mãnh liệt:

―Hằng năm ăn đâu làm đâu…giỗ Tổ‖

Hai chữ ―cúi đầu‖ đầy yêu thương thành kính với đất nước Ở đây, nhà

thơ đã phát hiện ra một chân lí giản dị mà sâu sắc

―Trong anh và em hôm nay…một phần đất nước‖

Giọng thơ tâm tình, với lối xưng hô anh – em tha thiết, nhà thơ như nhắn

nhủ: đất nước ko chỉ tồn tại khách thể, mà đã hóa thân trong máu xương

mỗi ng, trở thành một phần tâm hồn trí tuệ của ―anh và em‖ Sự gắn bó

máu thịt giữa số phận cá nhân với vận mệnh cộng đồng là tư tưởng chung

của thời đại ―Khi hai đứa cầm tay‘ tình yêu lứa đôi riêng tư đã tự mang

Trang 23

trong nó vẻ đẹp hài hòa nồng thắm của tâm hồn dân tộc ―Khi chúng ta

cầm tay mọi ng‖, tình yêu của hai đứa gắn bó với cái chung của tình yêu

đất nước Mỗi chúng ta đã nối vòng tay lớn vào cộng đồng, tạo nên một

khối đại đòan kết dân tộc, làm cho đất nước ―vẹn tròn to lớn‖, trường tồn

và phát triển

Trách nhiệm với đất nước, cũng chính là trách nhiệm với chính bản thân

mình bởi

―Đất nước là máu xương of mình‖

Vì thế, mỗi chúng ta đều tự nhiên gắn bó với đất nước bằng tình yêu thiết

tha, san sẻ với cộng đồng bằng ý thức trách nhiệm và khi cần có thế ―hóa

thân‖bằng hành động hi sinh cho đất nứơc Động từ ―hóa thân‖ đc nhà

thơ sử dụng ko chỉ phù hợp với màu sắc dân gian của chương thơ mà còn

diễn ta sâu sắc sự tự nguyên dâng hiến trọn vẹn cho đất nước để bất tử

hóa cùng non sông của mỗi ng dân Điệp ngữ ―phải biết‖ vừa như một

mệnh lệnh, vừa là tiếng nói thúc giục của con tim, tạo thành chất trữ tình

chính luận sâu sắc

Tiểu kết:

Đc bao bọc trong ko khí của văn học dân gian, hình tượng đất nứơc trên

trang thơ của NKĐ thơ mộng, trữ tình như từ xa xưa vọng về, bình dị mà

thân thương gắn bó thiết tha với mỗi ng dân Cảm nhận về đất nứơc tản

mạn mà thống nhất, sâu sắc Hai chữ ―đất nứơc‖ đc viết hoa và điểm lại

nhiều lần như một con mắt thơ đầy kính yêu, tự hào Nhà thơ định nghĩa

về đất nước bằng thơ, lời thơ lấp lánh màu sắc của huyền thọai dân gian,

vừa lung linh vẻ đẹp trí tuệ, vừa thiết tha cảm xúc, tạo nhiều âm vang

trong lòng ng đọc

So sánh:

Nếu ―Đất nước‖ của Nguyễn Đình Thi mang đậm sắc thái hiện đại, gắn

liền với cuộc kháng chiến chống Pháp đau thương nhưng anh dũng và

kiên cường thì―Đất nước‖ của NKĐ lại đậm đà phong vị dân gian, gắn

với cội nguồn văn hóa của dân tộc Cùng tỏa sáng tình yêu và niềm tự hào

đối với đất nứơc, nhưng mỗi bài thơ có một vẻ đẹp riêng, khiến cho cảm

hứng về quê hương trở nên đa dạng, hấp dẫn

V Đất nước của nhân dân – tư tưởng cốt lõi:

Nếu như phần đầu khúc ca, tác giả nói về lịch sử cùng với định nghĩa đất

Trang 24

nước bằng thơ theo cách riêng của mình Thì bốn mươi bảy dòng thơ tiếp

theo nhà thơ đi sâu vào tư tưởng đất nước của nhân dân bằng cách nhìn

tòan diện không gian địa lí và thời gian lịch sử

1 Phương diện địa lí:

―Những ng vợ nhớ chồng…Bà Đen, Bà Điểm‖

Tư tưởng đất nước của nhân dân dẫn nhà thơ đến một cách nhìn mới mẻ,

có chiều sâu về địa lý Bằng thủ pháp liệt kê độc đáo, ng đọc được tiếp

nhận một phát hiện mới rất thú vị: những danh lam thắng cảnh trên đất

nước ta như Vịnh Hạ Long, những di tích văn hóa như Hòn Vọng Phu,

Núi Bút, Non Nghiên, những di tích lịch sử như Làng Gióng, Đất Tổ trải

dài trên khắp đất nước ta Tất cả không chỉ là địa hình núi sông thuần túy

mà tạo hóa đã ban tặng, mà còn đc cảm nhận như một sự đóng góp của

nhân dân, sự hóa thân của những cảnh ngộ, số phận của nhân dân và thấm

đẫm vẻ đẹp tâm hồn của nhân dân: thủy chung, yêu nước, hiếu học…

Nếu ko có những ng vợ VN chung thủy đợi chồng, mòn mỏi qua bao

cuộc chiến tranh và li tán thì ko thể có cảm nhận Núi Vọng Phu, Hòn

Trống Mái Phải chăng truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt, nhổ tre

làng đánh giặc Ân đã khiến ao đầm làng gióng lấp lánh vẻ đẹp của tinh

thần yêu nước? Một truyền thuýet Hùng Vương nên địa hình núi sông

hùng vĩ quanh đền Hùng mới đc gọi là ―Chín mươi chín…đất tổ HV‖

Niềm tự hào về mảnh đất thiêng, về xứ sở thanh bình dạt dào sông nước

đã hóa thành tên gọi Cửu Long – tên một dòng sông xanh thẫm đất

phương Nam Truyền thống hiếu học của những ng học trò nghèo VN bao

đời đã đc tạc ghi trong tên gọi ―Núi Bút, Non Nghiên‖ Cuộc sống bình dị

và sự đóng góp thầm lặng, khai khẩn đất hoan của những ng dân đã đặt

tên cho non núi ―Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm‖ Đến cả ―con

cóc, con gà quê hương‖ cũng ―góp cho Hạ Long thành thắng cảnh‖, thành

đất nước dung dị mà tươi đẹp

Hình ảnh núi sông hội tụ lấp lánh qua những vầng thơ, soi bóng tâm hồn

của những cuộc đời vô danh, càng thấm thía một điều bình dị: Đất nước

của nhân dân, đất nước mang màu sắc dân gian, dân dã, thiêng liêng, gần

gũi…

―Và ở đâu…núi sông ta‖

Ý thơ đc nâng lên tầm khái quát, sự hóa thân bóng hình của nhân dân vào

đất nước đã lý giải chính nhân dân là ng tạo dựng, đã đặt tên, ghi dấu ấn

cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi, dòng sông, miền đất

Trang 25

2 Phương diện lịch sử:

Đó là nhìn ở phương diện ko gian địa lí, còn nhìn ở phương diện lịch sử –

thời gian, nhà thơ cũng đã khẳng định tư tưởng Đất nước của nhân dân

Chính tư tưởng này đã chi phối toàn bộ suy nghĩ of nhà thơ khi nhìn vào

lịch sử bốn ngàn năm đất nước:

―Em ơi em…nuôi cái cùng con‖

Khi nói về lịch sử of đất nước, NKĐ ko nhắc đến các triều đại tên tuổi

như Đinh, Lý, Trần, Lê, cũng ko nhắc đến những anh hùng đã từng đc

khắc tên trong sử sách, nhà thơ chỉ tập trung nói về những con ng vô

danh, bình thường Đó là ―họ‖, là ―lớp lớp, con gái, con trai‖ đã lao động

chiến đấu suốt bốn nghìn năm để dựng nứơc và giữ nước Họ là Nhân

dân Tên tuổi họ chưa một lần đc khắc ghi trong sử vàng dân tộc ―không

ai nhớ mặt đặt tên‖ nhưng cuộc đời thầm lặng of mỗi ng đã ―hóa núi sông

ta‖ Cảnh sắc núi sông gắn liền với tâm hồn dân tộc, khí phách of giống

nòi

Cái bình dị tồn tại quanh ta, hòa quyện với cái cao cả, thiêng liêng, cho

thấy vẻ đẹp vĩnh hằng of đất nước và sự trường tồn of dân tộc gắn liền

với muôn triệu nhân dân of mọi thế hệ, trôi theo dòng chảy văn hóa đất

nước:

―Có biết bao ng con gái con trai…làm ra Đất Nước‖

3 Phương diện văn hóa:

Khi nhìn vào phương diện văn hóa, nhà thơ cũng khẳng định vai trò of

nhân dân:

―Họ giữ và truyền cho ta….mỗi chuyến di dân‖

Đất nước of nhân dân ko chỉ hiện diện ở bề rộng of ko gian địa lí, ở chiều

dài of thời gian lịch sử mà còn ở thẳm sâu của tâm hồn, tầm cao of lí trí

giống nòi, bề dày of văn hóa, phong tục Nhân dân ko chỉ lao động, chiến

đấu, mà con là những ng sáng tạo ra văn hóa dân tộc Hàng lọat những

động từ đc liệt kê ―giữ, truyền, chuyền, đắp, be, trồng cây, hái trái‖ thể

hiện sự cần cù, siêng năng, tinh thần chăm lo lao động của bao thế hệ

VN Những ―hạt lúa, hòn than, tiếng nói‖đều rất giản dị nhưng lại chính

là sự sống of mỗi cá nhân, sự sống of cả dân tộc, là nền văn hóa, là hồn

thiêng sông núi mà chính nhân dân đã sáng tạo, giữ gìn, truyền qua muôn

Trang 26

đời, tạo thành bản sắc văn hóa VN

Mạch cảm xúc này dâng lên thành cao trào, để nhà thơ khẳng định một

chân lí:

―Để đất nứơc này là…ca dao thần thọai‖

―Đất nước of nhân dân‖ cũng chính là ―đất nước of ca dao thần thọai‖,

bởi nói đến nhân dân là nói đến những nét đẹp bình dị mà tinh túy, những

nét đẹp này vẫn lấp lánh trong ca dao, thần thọai Hay nói cách khác ―ca

dao thần thọai‖chính là sáng tác of nhân dân, phản ánh đời sống, tâm tư,

tình cảm of nhân dân

Nếu Lí Thường Kiệt với Nam Quốc Sơn Hà đã phải dùng ―đế cư, thiên

thư‖ để trang trọng hóa đất nước, nếu Nguyễn Đình Chiểu với Văn tế

nghĩa sĩ Cần Giuộc, phải nhờ đến ―Một mối gia thư đồ sộ, hai vầng nhật

nguyệt chói lòa‖ để thiêng liêng hóa đất nước, thì với hệ thống từ ngữ

giản dị, mang đậm văn hóa dân gian, NKĐ đã bình dị hóa đất nước, làm

cho đất nước hóa thân trong tâm hồn và cụôc sống của mỗi ng dân trong

đất nước này

―Dạy anh biết yêu em…ko sợ dài lâu…sông xuôi‖

Ở đọan thơ này, nhà thơ đã vận dụng và chuyển ý sáng tạo những câu ca

dao thành lời thơ đằm thắm, ca ngợi nhân dân, ca ngợi bản sắc dân tộc

Trong cả kho tàng ca dao dân ca phong phú của dân tộc, nhà thơ đã chọn

lọc ba câu đểe nói về ba phương diện truyền thống của nhân dân Đó là sự

say đắm trong tình yêu nhân văn – ―dạy anh biết yêu em từ thuở trong

nôi‖, đó là quý trọng lối sống tình nghĩa – ―biết quý công cầm vàng

những ngày lặn lội‖ và một phẩm chất nữa là bền bỉ kiên cường trong

chiến đấu giữ nước – ―biết trồng tre…dài lâu‖

Vẫn là ý và hình ảnh của những câu ca dao, vẫn gợi ý tứ của ca dao

nhưng đã trở thành một câu thơ, gắn bó với toàn mạch cảm xúc của

chương V Đó chính là nét đặc biệt of chương thơ Đất nước Cái gì đã

làm cho nước VN tồn tại mà ko xóa nhòa bản sắc of mình? Cái gì đã làm

cho con ng VN có một truyền thống văn hiến rực rỡ? Chính là nhân dân

VN đã sống rất đôn hậu, nhiệt tình, đời thường, ngay cả những khi hòan

cảnh lịch sử phá vỡ ko khí đời thường đó Đọan thơ khép lại bằng hình

ảnh ―dòng sông‖ và ―câu hát‖ đem lại cảm nhận: đất nứơc ta đẹp hiền hoà

và vĩnh cửu như một dòng sông vô tận, chảy từ quá khứ đến hiện tại và

vĩnh hằng với tương lai

Trang 27

Trên dòng sông đất nước, âm vang những sắc màu và giai điệu văn hóa

VN, phẩm chất tâm hồn VN vô cùng tự hào và yêu quý Thán từ ―ôi‖

mang một cảm xúc vỡ òa giữ dòng chảy văn hóa ―Gợi trăm màu‖ là một

cách hình tượng hóa ngôn ngữ, nhưng đồng thời cũng là sự kì vọng về

tinh thần hội nhập nhưng biết giữ gìn văn hóa đối với thế hệ mai sau Đây

chính là nội dung triết lí sâu sắc, một cấu trúc quy nạp đấm chất trữ tình

đầy sáng tạo của nhà thơ

VI Chủ đề tư tưởng và đặc điểm nghệ thuật:

1 Nghệ thuật:

Đọan thơ trích trong chương V, giàu chất trữ tình chính luận, vừa đc viết

bằng chiều sâu trí tuệ, chiều cao văn hóa, vừa đc viết bằng những rung

động mãnh liệt of cảm xúc nên rất dễ đi vào lòng ng Lời thơ đậm đà chất

liệu văn hóa văn học dân gian, đc lấy cảm hứng từ ca dao, dân ca, cổ tích,

truyền thuuyết nên đậm đà sắc thái dân tộc, mở ra một đất nứoc thơ mộng

trữ tình từ xa xưa vọng về gần gũi, thân thương Đặc biệt, chương thơ rất

ít vần, nó có chất thơ là nhờ vào việc xây dựng hình ảnh, giọng điệu thơ

trầm bổng thiết tha, mang âm hưởng of ca dao, dân ca

2 Nội dung – chủ đề – so sánh:

Tư tưởng đất nước of nhân dân ko phải đến NKĐ mới có Tư tưởng này

đã có một quá trình dài để khẳng định trong lịch sử văn học dân tộc, từ

những tác phẩm văn học trugn đại như Bình ngô đại cáo of Nguyễn Trãi,

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyển Đình Chiểu Trong Bình ngô,

Nguyễn Trãi viết:

―Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo‖

Đó chính là sự đề cao vai trò of nhân dân trong cuộc kháng chiến chống

ngọai xâm Còn trong Văn tế của Nguyễn Đình Chiểu, ca ngợi ng anh

hùng giữ nước là ng chíen sĩ nguồn gốc nông dân Đó là hình ảnh ng

nông dân lam lũ, côi cút bứơc vào cuộc chiến đấu, họ hi sinh nhưng là hi

sinh bi tráng vì quê hương đất nước

Đến thơ văn hiện đại như Đất nước của Nguyễn Đình Thi, Tre Việt Nam

của Nguyễn Duy, Lửa đèn của Phạm Tiến Duật, vai trò of nhân dân với

Đất nước cũng đã tiếp tục đc đề cao

Trang 28

Trong Đất nước, Nguyễn Đình Thi viết:

―Ôm đất nước những ng áo vải

Đã đứng lên thành những anh hùng‖

Còn trong bài Tre VN, nhà thơ đã mượn hình tượng cây tre để nói đến

những phẩm chất bình dị of nhân dân trong lao động và chiến đấu để xây

dựng và bảo vệ Tổ quốc:

―Thân gầy guộc, lá mong manh

Mà sao nên lũy nên thành tre ơi‖

Như vậy, đề cao vai trò nhân dân với đất nứơc là cả một truyền thống lâu

dài trong lịch sử văn học dân tộc Tuy nhiên, để tư tưởng đó trở thành

cảm hứng chủ đạo, xuyên thấm mọi biểu hiện tinh tế nhất of hình tượng

đất nứoc, lại đc cảm nhận một cách toàn diện, sâu sắc trên nhiều bình

diện thì đó là một đóng góp đặc sắc of NKĐ ở chương thơ này Tác phẩm

đã tạo nên những rung động âm vang trong lòng ng đọc chính là nhờ

những cảm xúc chân thành từ sự trải nghiệm of bản thân mà nói lên

những suy nghĩ chung of cả thể hệ đối với đất nước Góp thêm một thành

công cho dòng thi ca về đất nước, làm sâu sắc thêm những nhận thức về

đất nước và nhân dân bằng tiếng nói nghệ thuật đậm đã chất dân gian là

vẻ đẹp riêng of chương thơ Đất nước of NKĐ

Kết bài tham khảo : Tuy ra đời cách đây hơn bốn mươi năm nhưng cho

đến nay tư tưởng của bản trường ca ― Mặt đường khát vọng‖ vẫn còn

nguyên giá trị Riêng tôi, là một người con của đất nước anh hùng tôi

luôn quý trọng những thành quả mà cha ông để lại, luôn cố gắng gìn giữ

và phát huy những giá trị của dân tộc góp sức mình vào xây dựng đất

nước vì bởi ―Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân‖

Đề bài :Tư tưởng đất nước của nhân dân được thể hiện như thế nào trong

đoạn trích ĐN

Bài làm :

Đất nước là một chủ đề được quan tâm hàng đầu đối với văn học của

những đất nước cđ chiến tranh, vì thế là một chủ

để xuyên suốt lịch sử văn học nước ta Mỗi thời đại có mộ cách hiểu,

cách quan niệm riêng về đất nước Thời trung đại người ta thường quan

niệm đất nước gắn liền với công láo của các triều đại, do các triều đại kế

Trang 29

tiếp nhau gây dựng lên Còn ở thời hiện đại, khi người ta nhìn thấy rõ sức

mạnh to lớn của nhân dân, người ta mới thấy rằng đất nước là của nhân

dân Điều này tất nhiên càng được các nhà văn Việt Nam ý thức sâu sắc

hơn ai hết khi dân tộc ta tiến hành cuộc chiến tranh nhân dân vĩ đại chống

Mỹ cứu nước Tư tưởng xuyên suốt chương thơ Đất nước của Nguyễn

Khoa Điềm chính là tư tưởng ấy:

―Để đất nước này là đất nước nhân dân

Đất nước của nhân dân, đất nước của ca dao, thần thoại‖

Tư tưởng này đã được Nguyễn Khoa Điểm thể hiện một cách nhuần

nhuyễn trong cả chương thơ rất dài, trước hết bằng một chất liệu hết sức

phù hợp: chất Ịiệu văn hoá dân gian

Quả là viết về tư tưởng đất nước của nhân dân thì không có chất liệu nào

có thể có ưu thế bằng văn hoá dân gian Chính vì thế mà Nguyễn Khoa

Điềm đã khai thác một cách phong phú vốn văn hoá dân gian giàu có của

ta để viết nên bài thơ này Có thể nói cả bài thơ đã được sáng tạo, tái tạo

từ những gì quen thuộc nhất trong nền văn hoá dân gian lâu đời của người

Việt Nam Có thể thấy hàng loạt những câu thành ngữ, tục ngữ, ca dao,

dân ca, hàng loạt những truyện cổ, hàng loạt những phong tục, tập quán,

hàng loạt những địa danh rải trên khắp sông núi đã được huy động vào

trong bài thơ này Có những câu thơ, đoạn thơ tác giả trích nguyên văn từ

những câu ca dao Nhưng phần quan trọng hơn là những chất liệu ấy đã

được nhào nặn bằng một cảm xúc mới với một ánh sáng mới, khiến cho

những câu thơ vừa rất hiện đại vừa thấm đẫm chất dân gian truyền thống

Chúng ta không khó khăn gì khi chỉ ra những truyện cổ, những câu thành

ngữ, tục ngữ đã hoá thân thành các câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm Đọc

câu:

―Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn‖

―Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng‖

hay câu – ―Đất nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm‖

Chúng ta có thể thấy ngay trong đó diện mạo của các câu thành ngữ ―một

nắng hai sương‖, câu ca dao ―Em ơi chua ngọt đã từng – Gừng cay muối

mặn ta đừng quên nhau‖, và bài ca dao nổi tiếng:

―Khăn thương nhó ai – khăn rơii xuống dát

Khăn thương nhớ ai – khăn vắt trên vai‘

Thậm chí có những câu thơ rất giản dị nhưng dường như đã được nhào

nặn, tái tạo từ nhiều nguồn chất liệu khác nhau

Ví như: ―Đất nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn Nó gợi lên trong

chúng ta một tập tục đã ăn sâu vào truyền thống của người Việt: tục ân

trầu, nó gợi lên những thành ngữ quen thuộc:

‖Miếng trầu là đầu câu chuyện‖

―Cơi trầu nên dâu nhà người‖

Đồng thời nó cũng gợi lên trong chúng ta một sự tích vào loại cổ nhất của

người Việt: ―Sự tích trầu cau‖ Ngoài ra nó cũng đánh thức dậy hình ảnh

Trang 30

những miếng trầu đã trở thành các biểu tượng của tình yêu, lòng thuỷ

chung: miếng trầu của cô Tấm, miếng trầu của Xuân Hương Nhờ am

hiểu khá sâu sắc và phong phú vốn văn hoá dân gian cho nên ngòi bút của

Nguyễn Khoa Điềm tỏ ra rất linh hoạt Người ta thấy rõ những hình ảnh,

hình tượng trong bài ―Đất nước‖ này được khơi dậy, được vun trồng bằng

văn hoá dân gian và bản thân chúng cũng bắt rễ rất sâu vào nguồn văn

hoá dân gian ấy Văn hoá dân gian đã nuôi dưỡng cho một hồn thơ, khơi

dòng cho một cảm hứng và nuôi dưỡng cho đến từng câu thơ trong bài

―Đất nước‖ của Nguyễn Khoa Điềm

Được viết trong thời chống Mỹ, bài ―Đất nước‖ của Nguyễn Khoa Điềm

dường như là một sự nhận thức lại về một vấn đề đã trở nên quen thuộc:

vấn đề đất nước Đất nước được hình thành như thế nào? Đất nước của ai,

đất nước được hiện lên trong đời sống hàng ngày ra sao? Nguyễn Khoa

Điềm đã nghiền ngẫm để trả lời những câu hỏi ấy vì thế nhà thơ đã khám

phá, phát hiện vé đất nước Mà tựu chung là khám phá trên ba bình diện:

bề rộng không gian, chiều dài lịch sử, bé dày văn hoá ở bình diện nào

cũng có những phát hiện thật lí thú, sắc sảo và hết sức bất ngờ Có lẽ đối

với bất cứ Tổ quốc nào thì hai thành phần khởi đầu, hai ―nguyên tố‖, hai

tế bào khởi đầu cho mọi sự sinh thành đều cũng là Đất và Nước Hai

nguyên tố này kết hợp với nhau, giao hoà với nhau để rồi từ đó mà sinh

thành nên cái cơ thể của đất đai, nước non, xứ sở Nguyễn Khoa Điềm đã

bắt đầu khám phá bề rộng không gian từ hai nguyên tố ấy:

―Đất là nơi anh đến trường

Nước là nơi em tắm

Đát nưóc là nơi ta hò hẹn

Đất nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm

Đoạn thơ trên đây đã được viết bằng tư duy vừa giàu chất trữ tình thơ ca,

vừa mang tính huyền thoại, vừa thấm đượm một phong vị triết học

Không phải ngẫu nhiên mà Đất tương ứng với Anh, Nước tương ứng với

Em Một yếu tố thuộc Âm, một yếu tố thuộc Dương Khi nói riêng

về từng người thì Đất nước cũng tách riêng thành hai chữ Nhưng đến khi

Anh với Em hò hẹn, Anh với Em hợp lại để thành Ta thì Đất và Nước

cũng liền lại với nhau thành Đất Nước Như vậy Đất và Nước hoà hợp

cùng với tình yêu và trong tình yêu của con người Từ đó bắt đầu sự sinh

sôi Và khi Em nhớ Anh thì cả Đất Nước dường như cũng sống trong nỗi

nhớ thầm Cho nên câu thơ ―Đất nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn

trong nỗi nhớ thầm‖ là một câu thơ đẹp trong đótình yêu đôi lứa đã hoà

hợp làm một với tình yêu của đất nước

Cứ thế, đất nước lớn lên trong tình yêu Cả trong phạm vi đôi lứa, cả

trong phạm vi của cộng đồng Tư duy của Nguyễn Khoa Điểm cứ mở

rộng mãi để bao quát sự sinh thành, trưởng thành, mở mang của cả đất

nước:

―Đất là nơi con chim phượng hoàng bay vê hòn núi bạc

Trang 31

Nước là nơi con cá ngư ông mong nước biền khơi‖

―Đất nước là nơi dân mình đoàn tụ

Đất là nơi Chim về

Nước là nơi Rồng ờ

Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng‖

Song song với quá trình sinh thành đất và nước để tạo ra thành địa bàn cư

trú của người Việt suốt mấy nghìn năm qua, là sự sinh sôi của các địa

danh Mỗi một địa danh không phải là một dòng tên vô nghĩa Đằng sau

mỗi tên đất, tên rừng, tên núi, tên sông là mỗi cuộc đời, mỗi cuộc đời là

một kì tích, một huyền thoại Một mảnh đất chưa có tên là một miền đất

hoang chưa có lịch sử, chưa có sự sống của con người Vì thế khi địa

danh lan đi đến đâu thì đất đai được mở rộng đến đó Nó là dấu ấn về sự

sinh tồn của dân tộc này Cho nên lần theo những địa danh Nguyễn Khoa

Điểm đã dựng lại được cả diện mạo non sông đất nước, mỗi địa danh đều

làm rung động sâu tâm linh của con người: Núi bút non nghiên, hòn

Trống Mái, Vọng Phu, vịnh Hạ Long, sông Cửu Long, ông Đốc, ông

Trang, bà Đen, bà Điểm… Mỗi địa danh là một cuộc đời, mối cuộc đời

hoá thân thành sông núi Điều đó cũng có nghĩa là chính nhân dân đã gây

dựng, mở mang, gìn giữ nên đất nước này

Một đất nước mới chỉ có lãnh thổ không thôi thì chưa đủ Nó còn phải có

lịch sử, lịch sử của một dân tộc chính là sự sống của dân tộc ấy trong

chiều dài thời gian Điểm vé lịch sử, Nguyễn Khoa Điềm không nhắc tên

những triều đại nổi tiếng, những anh hùng hữu danh Trái lại nhà thơ thấy

bốn nghìn năm lịch sử là một cuộc chạy tiếp sức không mệt mỏi của bốn

nghìn thế hệ Họ cầm trong tay ngọn đuốc sự sống của Việt Nam Mỗi thế

hệ chạy một quãng đường và trao lại cho thế hệ kế tiếp:

―Nhưng em biết không

Có biết bao người con gái, con trai

Trong bốn nghìn lớp người giống ta lứa tuổi

Họ dã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Không ai nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra đất nước‖

Cứ như thế sự sống của đất nước được duy trì, được gìn giữ và phát triển

bởi vô số những con người vô danh Và lịch sử cũng không chỉ được hiểu

như là những cuộc chống ngoại xâm kế tiếp Mà lịch sử là toàn bộ sự

sống của người Việt Chính những người vô danh đã gìn giữ sự sống này

qua những việc rất cụ thể:

‗Họ truyền lửa qua mồi nhà từ hòn than qua con cúi

Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói

Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân

…vùng lên đánh bại‖

Trang 32

Cứ như thế đã suốt bốn nghìn năm, lịch sử này thuộc về những người vô

danh, thuộc về nhân dân

Nói về một đất nước mà mới chỉ dừng lại ở lãnh thổ và lịch sử không thồi

thì rõ ràng chưa đủ Sự sống của một cộng đồng trong thời gian, cẩn phải

được kết tinh thành lối sống riêng, cốt cách riêng, tâm hổn riêng, khuôn

mặt riêng… không lẫn với những dân tộc khác Có nghĩa là nó phải kết

tinh thành bản sắc văn hoá Thiếu điều này, người ta chưa thể hình dung

được đầy đủ về một đất nước thực thụ Chính vì thế, Nguyễn Khoa Điểm

đã nghiền ngẫm và tiếp tục khám phá đất nước ở bình diện thứ ba: bề dày

văn hoá

Cũng thống nhất với các bình diện trên, ở đây khi điểm về văn hoá,

Nguyễn Khoa Điểm khống nhấc đến những công trình nổi tiếng thuộc

nén văn hoá bác học như những công trình kiến trúc: chùa Một Cột, chùa

Bụt Tháp, không kể đến những công trình điêu khắc: tượng các vị la hán

chùa Tây Phương ,các tác phẩm văn học như: Truyện Kiều, Chinh phụ

ngâm, Cung oán ngâm… Đó cũng là những công trình tiêu biểu cho nền

văn hoá Việt Nam Tuy nhiên, đó là thứ văn hoá dễ thấy, nó cũng giống

như những người anh hùng hữu danh, ai cũng ngưỡng mộ Nguyễn Khoa

Điềm quan tâm đến một thứ văn hoá khác, đó là những sản phẩm văn hoá

nhỏ nhoi bình thường đến tầm thường, đã quen thuộc đến quen nhàm

trong đời sống hàng ngày, khiến cho chúng ta dửng dưng, lãng quên Đất

nước đã được phát hiện từ một câu chuyện cổ tích, một câu ca dao vất

vưởng trôi nổi ở chốn thôn quê, được phát hiện từ cái kèo, cái cột nôm

na, được phát hiện từ vị gừng cay muối mặn mộc mạc, được phát hiện từ

cách làm ra hạt gạo, dãi dầu một nắng hai sương, được phát hiện từ cách

bới tóc sau đầu của người Việt… khiến cho chính người đọc cũng phải

bất ngờ,- vỡ lẽ ra rằng: không phải tìm kiếm đất nước ở đâu xa mà đất

nước ở quanh ta, ở trong ta, ở ngay những gì đơn sơ thân thuộc nhất

Nhưng có lẽ bất ngờ nhất vẫn là sự phát hiện này: ―Đất nước bắt đầu vói

miếng trầu bảy giờ bà ăn‖ Câu thơ dường như là một nghịch lý, phi lý

Đất nước là một khái niệm lớn lao thiêng liêng, hệ trọng, tại sao lại có thể

nằm trong một miếng trầu nhỏ nhoi, tầm thường, không có gì quan trọng?

Đi tìm sự khởi thuỷ của một đất nước, nghĩa là phải ngược thời gian trở

về với ngọn nguồn xa xưa, sao lại bất đầu với miếng trầu của ―bây giờ‖?

Câu thơ xem ra thật là phi logic Nhưng ngẫm nghĩ, ta sẽ thấy cái phi

lôgic kia chỉ là hình thức của câu thơ Tác giả đã mượn hình thức phi lí để

chứa đựng ,một điều hợp lí Đó là một đất nước dù lớn đến đâu cũng bắt

đầu từ những cái nhỏ nhoi Vô số những cái nhỏ nhoi mới làm nên sự lớn

lao Nói một cách khác, không có cái nhỏ nhoi như miếng trầu thì cũng

không có sự lớn lao như đất nước Thì ra mỗi miếng trầu kia đều gánh

trong nó một phần đất nước, mỗi miếng trầu bà ăn hôm nay đều đã có bốn

nghìn năm tuổi Cho nên cái hiện diện của hôm nay, của bây giờ, đằng

sau nó có cả một lịch sử lâu dài Vì thế quá khứ luôn có mặt với hiện tại,

Trang 33

lịch sử vẫn đang hiện diện với hôm nay Những câu thơ như thế thực sự

lặ một phát hiện bất ngờ khiến cho người đọc phải ngỡ ngàng Nổ không

chỉ là sản phẩm của một tư duy sắc sảo Mà trước hết nó là sản phẩm của

một tình yêu, một tấm lòng Nếu không có một sự trân trọng với tất cả

những gi

mà tổ tiên đã chắt chiu, chi chút, gìn giữ suốt mấy nghìn năm, thì Nguyễn

Khoa Điềm không thể có được những câu thơ cứ thể làm rung động tâm

linh người Việt đến như thế

Toàn bộ đoạn thơ này được viết bằng hình thức một cuộc tâm tình của

một đôi traị- gái Họ ‗hẹn hò vớí nhau, họ tâm sự, tự tình Những khi

riêng tư nhất, cần phải nói những chuyện sâu kín nhất, họ lại nói về đất

nước Đất nước đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của cả dân tộc, của

từng con người, của mỗi đôi lứa Qua đó Nguyễn Khoa Điềm đã biến một

vấn đề chính trị thành một câu chuyện tâm tình, một dòng tâm sự Có lẽ

nhờ thế mà tính truyền cảm của bài thơ trở nên mạnh mẽ hơn, sâu hơn

Nguyễn Khoa Điềm cũng phát huy một tư duy thơ độc đáo, đó làmột lối

tư duy nghiêng về suy ngẫm, thâm trầm, sâu lắng Mối một lời thơ kết

tinh bao suy tư Cho nên lời thơ nào, câu thơ nào cũng nặng ý tưởng

Khiến cho người đọc thơ phải cùng suy ngẫm với tác giả mới có thể thấu

hiểu được những ý tưởng giản dị mà hàm súc, chất chứa đằng sau mỗi lời

thơ đó Và là nhờ suy tư thâm trầm sắc sảo mà Nguyễn Khoa Điểm mới

có thể phát hiện ra được rằng: đất nước là ở quanh ta, thậm chí đất nước

ở ngay trong ta:

‖ Trong anh và em hôm nay

Đầu có một phần đát nước

Khi hai đứa cầm tay

Đất nước trong chúng ta hài hoà nồng thấm

Khi chúng ta cầm tay mọi người

Đất nước vẹn tròn, to lớn‖

Và cũng chính nhờ đó mà Nguyễn Khoa Điềm mới tiếp cận chân lí:

đất nước này là đất nước của nhân dân

Đất nước là một đề tài muôn thuở Chừng nào mỗi con người vẫn là con

đẻ của một dân tộc, của một mảnh đất, chừng ấy người ta vẫn còn viết về

cái mảnh đất thiêng liêng được gọi là Tổ quốc của mình Mỗi thời có một

cảm nhận riêng, nhưng tất cả đều phải xuất phát từ một tấm lòng chung,

đó là sự thiết tha, sự thuỷ chung với giang sơn Tổ quốc Nếu thiếu điều

này thì dù sự am hiểu văn hoá phong phú đến đâu, tư duy dù sắc sảo đến

đâu cũng không giúp cho thi sĩ viết nên những tiếng thơ có khả năng

rung động hàng triệu trái tim người

(Theo GS Nguyễn Đăng Mạnh )

5 SÓNG – XUÂN QUỲNH

Kiến thức cần nhớ về bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh

Định dạng
Số trang	67
Dung lượng	1,33 MB