Võ Tắc Thiên

Vua Thái Tông đ t tên cho bà làứ ă ặ M ị 媚, có nghĩa là "duyên dáng, xinh đẹp", và vị nữ hoàng trẻ thường được người Trung Quốc gọi là Võ Mị Nương... Ngay sau đó, bà đổ ị ược hoàng đ pho

Võ T c Thiên ắ (ch Hánữ : 武 則 天 ; tên riêng Võ Chi u ế 武 曌 ; 625 – 16

tháng 12, 705) Tên c a bà ban đ u là cái tên không may m n nênủ ầ ắ

đượ c Đường Thái Tông đ i tên thành Võ M Nổ ỵ ương (武媚娘）khi bà còn làm Tài Nhân trong cung Khi lên ngôi Hoàng đế bà đổi tên thành Võ Chiếu (武曌), chữ Chi uế trong tên bà v n là chố ữ chi u ế (照) nhưng để may mắn bà đã tự tạo

chữ mới (nh t nguy t đậ ệ ươ ng không 日 月 当 空 ) và là một trong những chữ trong Võ H u Tân tậ ự Bà là n hoàng duy nh t trongữ ấ l ch s Trungị ử

Qu cố đã l p ra tri u đ i c a riêng mình, nhà Võậ ề ạ ủ Chu (周), và cai trị dưới

cái tên Thánh Th n Hoàng ầ Đế ((聖神皇帝) từ 690đ nế 705 Vi c bà n iệ ổ lên n m quy n cai tr b các nhà s h cắ ề ị ị ử ọ Kh ng giáoổ ch trích m nh mỉ ạ ẽ

nh ng các nhà s h c t sau th p k 1950 đã có cái nhìn khác v bà.ư ử ọ ừ ậ ỷ ề

Xu t thân ấ

Gia đình bà có ngu n g c huy nồ ố ở ệ V n Thuă ỷ (文水), thuộc quận Tinh Châu (幷州) (hiện nay là thành phố Thái Nguyên t nhỉ S n Tâyơ ) V n Th y hi n làă ủ ệ

m t huy n thu c L Lộ ệ ộ ữ ương a Khu (Đị 吕梁地區) nằm cách Thái Nguyên 80km

về phía tây nam Cha bà là Võ Sĩ Hoạch (武士彠) (577-635), m t thành viênộ thu c m t gia đình quý t c danh ti ng S n Tây, và là m t thànhộ ộ ộ ế ở ơ ộ viên liên minh c aủ Lý Uyên, người sáng l p raậ nhà Đường, khi ông ti nế hành chi n tranh giành quy n L c (chính Lý Uyên c ng thu c m t giaế ề ự ũ ộ ộ đình quý t c n i ti ng S n Tây) M bà là Dộ ổ ế ở ơ ẹ ương Th (ị 楊 氏 ) (579-670), m t ph n thu c gia đình quý t c hoàng giaộ ụ ữ ộ ộ nhà Tuỳ.Võ T cắ Thiên không ph i sinh V n Thu , b i cha bà đ m nh n nhi u ch cả ở ă ỷ ở ả ậ ề ứ trách nhi u n i trong su t cu c đ i Bà đở ề ơ ố ộ ờ ược cho là sinh L i Châuở ợ (利州) hiện là thành phố Qu ng Nguyênả (廣元市), phía bắc tỉnh T Xuyênứ , cách

V n Th y kho ng 800km v phía tây nam, nh ng m t s n i khácă ủ ả ề ư ộ ố ơ

c ng đũ ược cho là n i sinh c a bà g m c th đôơ ủ ồ ả ủ Trường An

Bà được đ a vào h u cung vuaư ậ Thái Tông nhà Đường vào kho ng n mả ă

638 (m t th i đi m khác có th là: 636) và là m tộ ờ ể ể ộ Tài Nhân (才人), tức

là một trong chín người thiếp cấp th n m Vua Thái Tông đ t tên cho bà làứ ă ặ

M (ị 媚), có nghĩa là "duyên dáng, xinh đẹp", và vị nữ hoàng trẻ thường được người Trung Quốc gọi là Võ Mị Nương (武媚娘)

Con đ ườ ng quy n l c ề ự

N m 649, ă Đường Thái Tông ch t, và theo thói thế ường đ i v i nh ngố ớ ữ

người thi p, Võ M Nế ị ương ph i r i cung đ vào m t ngôiả ờ ể ộ chùa Ph tậ giáo, n i bà s ph i xu ng tóc.ơ ẽ ả ố

Không lâu sau, có l là vào n m 651, bà l i đẽ ă ạ ược vua Cao Tông, con

c a Thái Tông, đ a tr l i hoàng cung b i vì ông đã s ng s t trủ ư ở ạ ở ử ố ước s cắ

đ p c a bà khi đi cúng t cho cha V vua Cao Tông, hoàng h u hẹ ủ ế ợ ậ ọ

Vương (王), đóng vai trò quan trọng trong việc đưa Võ Mị Nương hòa nhập lại vào cung đình Nhà vua lúc y đang r t s ng ái m t phi t n h Tiêu (ấ ấ ủ ộ ầ ọ 蕭) và hoàng hậu hy vọng rằng khi có một người thiếp đẹp mới nhà vua sẽ thôi chú ý tới người phi kia Các nhà sử học hiện nay đang tranh cãi về câu chuyện lịch sử này, và một số nghĩ rằng Võ Tắc Thiên trên th c t ch a h r i kh i hoàng cung, và r ngự ế ư ề ờ ỏ ằ

có th bà đã có tình ái v i v th t (ngể ớ ị ế ử ười sau này là vua Cao Tông) từ

trước, khi vua Thái Tông còn đang s ng Dù s th c th nào ch ngố ự ự ế ă

n a, v n ch c ch n r ng t i đ u nh ng n m 650 Võ T c Thiên đã làữ ẫ ắ ắ ằ ớ ầ ữ ă ắ thi p c a vua Cao Tông và bà đế ủ ược g i làọ Chiêu Nghi (昭儀), mức cao nhất trong chín cấp bậc của những phi tần thuộc hàng thứ hai Việc vị hoàng đế lấy một trong những người thiếp của cha mình, và lại từng là một sư nữ như các nhà sử học truyền thống tin tưởng là m t cú s c đ i v i nh ng nhà đ o đ c Kh ngộ ố ố ớ ữ ạ ứ ổ giáo

Võ T c Thiên nhanh chóng b c l tài n ng c a mình trong vi c v nắ ộ ộ ă ủ ệ ậ

đ ng và l p m u m o ộ ậ ư ẹ Đầu tiên bà t ng Tiêu phi cho kh i b ngángố ỏ ị

đường, m c tiêu ti p sau chính là hoàng h u N m 654, con gái c aụ ế ậ ă ủ

Võ T c Thiên b gi t Vắ ị ế ương Hoàng h u b nghi ng là g n phòng c aậ ị ờ ở ầ ủ

đ a tr Bà b nghi là đã gi t nó vì ghen tuông và sau đó b hành hình.ứ ẻ ị ế ị Truy n thuy t k r ng Võ T c Thiên đã gi t chính con c a mình,ề ế ể ằ ắ ế ủ

nh ng có l đi u này là do các đ i th c a bà và các nhà s h cư ẽ ề ố ủ ủ ử ọ

Kh ng giáo b a ra Ngay sau đó, bà đổ ị ược hoàng đ phong làm Th nế ầ Phi (宸妃), ở thứ bậc cao hơn bốn phi tần cao nhất và chỉ kém hoàng hậu Cuối cùng, tháng Mười Một năm 655, Vương hoàng hậu bị giáng phong và Võ Tắc Thiên được đưa lên làm hoàng hậu Sau đó Võ h u gi t Vậ ế ương h u cùng Tiêu phi m t cáchậ ộ tàn b o - h b đ p nát chân tay và sau đó t ng vào nh ng thùng rạ ọ ị ậ ố ữ ượu

to đ h còn s ng kh c c thêm ít ngày n a.ể ọ ố ổ ự ữ

M t nhà Chu xen gi a tri u đ i nhà ộ ữ ề ạ Đườ ng

Sau khi Cao Tông b t đ u b gi m sút s c kh e vì đ t qu , t thángắ ầ ị ả ứ ỏ ộ ỵ ừ

11, 660, bà b t đ u cai tr Trung Qu c t phía sau Th m chí sau nàyắ ầ ị ố ừ ậ

bà còn có được quy n l c tuy t đ i khi hành quy tề ự ệ ố ế Thượng Quan Nghi (上官儀) và Lý Trung (李忠) vào tháng 1 năm 665, và từ đó bà ngồi sau vị

hoàng đế lúc ấy đã câm lặng để coi chầu (có lẽ bà ngồi sau một bức màn phía sau ngai vàng) và đưa ra các quyết định Bà cai trị dưới tên chồng và sau khi ông chết thì dưới tên của các vị vua bù nhìn tiếp theo (con bà Hoàng đế Trung Tông và sau đó

là đ a con khác Hoàng đứ ế Du Tôngệ ), ch th c s chi m h n quy nỉ ự ự ế ẳ ề

l c vào 10 n m 690, khi bà tuyên b l p ra nhà Chu, l y tên theo tênự ă ố ậ ấ thái p c a cha bà và mu n sánh ngang v i tri u đ i r c r nhà Chuấ ủ ố ớ ề ạ ự ỡ

trước đó th i c Trung Qu c mà bà coi gia đình h Võ có ngu n g c tờ ổ ố ọ ồ ố ừ

đó Tháng 12 n m 689, mă ười tháng trước khi bà chính th c lên ngôi,ứ

bà b t tri u đình đ a ra ch m i Chi u (ắ ề ư ữ ớ ế 曌), cùng với 11 chữ khác để trưng ra quyền lực tuyệt đối của bà và chọn chữ mới này làm tên thánh của mình, sau đó nó trở thành chữ húy khi bà lên ngôi mười tháng sau Ch này đữ ược t o ra tạ ừ hai ch có t trữ ừ ước là ch "minh" ữ 明 ở bên trên có nghĩa là "ánh sáng" hay "sự sáng suốt"; chữ "không" 空 ở dưới có nghĩa là "bầu trời" Ý nghĩa của nó ám chỉ rằng bà giống như ánh sáng chiếu xuống từ b u tr i Th m chí cách đánh v n c aầ ờ ậ ầ ủ

ch m i này c ng gi ng h t nh ch "chi u" trong ti ng Trung Qu c.ữ ớ ũ ố ệ ư ữ ế ế ố Khi lên ngôi, bà tuyên b mình là Hoàng đ Thánh Th n, ngố ế ầ ười ph nụ ữ

đ u tiên n m ch c "hoàng đ " (ầ ắ ứ ế 皇帝) vốn đã được phát minh ra từ 900 năm trước bởi hoàng đ đ u tiên là T n Th y Hoàng Thêm n a, bà là ngế ầ ầ ủ ữ ười

ph n duy nh t trong l ch s 2100 c a tri u đình Trung Qu c đụ ữ ấ ị ử ủ ề ố ược

ng i lên ngôi r ng, và đi u này m t l n n a l i gây s c cho nh ng nhàồ ồ ề ộ ầ ữ ạ ố ữ nho đ o Kh ng.ạ ổ

Lý thuy t chính tr Trung Qu c truy n th ng không cho phép m t phế ị ố ề ố ộ ụ

n đữ ược lên ngôi, V h u quy t đ nh d p yên ch ng đ i và đ a cácũ ậ ế ị ẹ ố ố ư quan l i trung thành vào tri u Th i cai tr c a bà đ d u n v s x oạ ề ờ ị ủ ể ấ ấ ề ự ả quy t tài tình và chuyên quy n hung b o Dệ ề ạ ưới th i cai tr , bà l p raờ ị ậ

C nh sát m t đ đ i phó v i b t k ch ng đ i nào có th n i lên Bàả ậ ể ố ớ ấ ỳ ố ố ể ổ

được hai người s ng th n là anh em Trủ ầ ương D ch Chi ị 張易之, và Trương Xương Tông 張昌宗 ủng hộ Bà lấy lòng dân bằng cách tán thành Phật giáo nhưng trừng trị nghiêm khắc các đối thủ bên trong gia đình hoàng gia và quý tộc Tháng 10

n m 695, sau nhi u l n thêm ch , tên c a bà đă ề ầ ữ ủ ược đ i thànhổ Thiên Sách Kim Luân Thánh Th n Hoàng ầ Đế (天冊金輪聖神皇帝), một cái tên đã không bị thay đổi cho tới tận cuối thời cai trị của bà, bà lấy luôn danh nghĩa Hoàng đế

Đế quốc Đại Châu tổ chức phong thần ở Tung S n.ơ

Khi Lý Hi n chính th c tr thành thái t , bà b t đ u lo s con cháu Võể ứ ở ử ắ ầ ợ

th sau này s b tiêu di t khi mình qua đ i nên đã g i Lý Hi n, Vị ẽ ị ệ ờ ọ ể ương

án và

Đ Thái Bình Công Chúa đ n và bu c th đ c r ng không đế ộ ề ộ ằ ược làm h i Võ th sau khi bà m t m c dù bà bi t sau này Lý Hi n lên ngôiạ ị ấ ặ ế ể thì vi c làm này c ng vô ngh a, bà c ng nh n ra r ng ệ ũ ĩ ũ ậ ằ Đại Châu ch cóỉ

m i mình bà và b t đ u l i l ng chính tr t tu i 70 tr đi.ỗ ắ ầ ơ ỏ ị ừ ổ ở

Nh ng ngày cu i đ i ữ ố ờ

Ngày 20 tháng 2 n m 705, lúc này bà đã h n tám mă ơ ươi tu i và mổ ố

y u, Võ h u không th ng n ch n m t cu c đ o chính gi t h i hai anhế ậ ể ă ặ ộ ộ ả ế ạ

em h Trọ ương Quy n l c c a bà c ng k t thúc ngày hôm đó, bà bu cề ự ủ ũ ế ộ

ph i lùi bả ước, hoàng đ Trung Tông đế ược tái l p, nhà ậ Đường l i ti pạ ế

t c t ngày 3 tháng 3 n m 705.ụ ừ ă

Võ h u ch t chín tháng sau đó, có l bà c ng đậ ế ẽ ũ ược an i r ng cháuủ ằ trai c a mìnhủ Võ Tam Tư (武三思), con người em họ, cũng tham vọng và hấp dẫn như bà, đã gắng sức nhằm trở thành người chủ thực sự của triều đình, kiểm soát vị hoàng đế Đường Trung Tông vừa được tái lập thông qua hoàng hậu họ Vi của ông ta, người mà Tam Tư đã có tình ý t trừ ước

M c dù ch t n t i m t th i gian ng n, theo m t s nhà s h c, nhà Võặ ỉ ồ ạ ộ ờ ắ ộ ố ử ọ Chu đã có được m t h th ng bình đ ng xã h i v gi i t t h n soộ ệ ố ẳ ộ ề ớ ố ơ

v iớ nhà Đường giai đo n ti p sau nó.ạ ế

Nhìn vào các s ki n trong cu c đ i bà theo ám ch trong v n chự ệ ộ ờ ỉ ă ương

có th mang l i nhi u ý ngh a: m t ph n đã vể ạ ề ĩ ộ ụ ữ ượt qua nh ng gi iữ ớ

h n c a mình m t cách không thích h p, thái đ đ o đ c gi khiạ ủ ộ ợ ộ ạ ứ ả thuy t giáo v lòng tr c n trong khi cùng lúc y l i ti n hành mô hìnhế ề ắ ẩ ấ ạ ế tham nh ng và hành x m t cách x u xa, và cai tr b ng cách đi uũ ử ộ ấ ị ằ ề khi n t phía h u trể ừ ậ ường

M t tác gi n i ti ng ngộ ả ổ ế ườ Pháp là Shan Sa (t c S n Táp), sinh t ii ứ ơ ạ B cắ Kinh, đã vi t m t cu n ti u thuy t mang tính ti u s tên làế ộ ố ể ế ể ử

"Impératrice" (tên ti ng Vi t là "N hoàng", do n d ch gi Lê H ngế ệ ữ ữ ị ả ồ Sâm d ch, sách đị ược xu t b n t i Vi t Nam vào tháng 2 n m 2007)ấ ả ạ ệ ă

d a trên cu c đ i c a Võ h u.ự ộ ờ ủ ậ