Hồi Kỳ Trotxky

Chúng tôi th nuôi gi ng c u Mêrin t [Mérinos] nh ng không thành công.. Lách qua vách, tôi trèo lên đ ng lúa mì cao và l n xu ng phía bên kia... Tôi không nh chúng tôi có nó t bao gi... a

đ i tôi

t p m t

1998 Lép Tr txki: i tôi

T sách Nghiên c u gi b n quy n n b n Vi t ng

Vietnamese Copyright © 1998 by T sách Nghiên c u

L I CÁM N

Cu n sách này đ c ra đ i nh s góp s c c a m t t p th anh em g m có nh ng

ng i tr t-kít và nh ng ng i không xu h ng đ ng phái chính tr , trong s đó, có ng i

Vi t Nam, có ng i Pháp, có ng i ng c ông Âu.

M c d u cách xa nhau hàng ngàn cây s , h đã liên l c, phân công và h p tác v i nhau trong vi c d ch thu t, hi u đính, ch nh lý, s a ch a b n th o và in n.

Thay m t b biên t p T sách Nghiên c u, chúng tôi xin chân thành c m n h t th y các b n và mong r ng s h p tác này s ti p t c đ nh ng cu n sách khác c a Tr txki có

đi u ki n ra m t đông đ o đ c gi , theo ch ng trình đã n đ nh.

Paris tháng Ba n m 1998 Hoàng Khoa Khôi

H

n n a th k đã trôi qua k t ngày tên sát nhân g c Tây Ban Nha Ramôn Méccađe [Ramon Mercader]

th c hi n b n án c a nh ng ông ch t M c T Khoa dành cho ng i sáng l p t Qu c t

Trong khi Tr txki [Trotsky] còn s ng c ng nh sau khi ông b gi t, tên tu i ông th ng xuyên là

đ tài bôi nh , vu cáo và thóa m c a nh ng k t đ t mình d i s d t d n c a đi n C m Linh

c gi các qu c gia xã h i ch ngh a (c ) nói chung, và Vi t Nam nói riêng, bi t r t s sài v

Tr txki Có th i mu n k t t i m t ai, ch c n vu cho anh ta là tr t-kít! M t th i gian dài, trong nh ng tài

li u tuyên truy n c ng s n, cái tên Tr txki đ ng ngh a v i phát-xít, bán n c, ph n cách m ng, ch đi m,

đi p viên cho đ qu c

V y, h n nhi u ng i có th đ t câu h i: ''Tr txki là ai?''

*

Nh c đ n Tr txki, nh ng ng i am t ng l ch s th ng ngh đ n hình nh m t nhà cách m ng ''siêu vi t'' (ch c a báo chí ph ng Tây đ ng th i), lãnh t ch ch t c a th thuy n Xanh-Pêtécbua

[Saint-Pétersbourg] trong các cu c cách m ng 1905 và 1917 trên c ng v ch t ch Xô-vi t thành ph c

bi t, gi ch c ch t ch y ban Quân s Cách m ng, bên c nh Lênin [Lénine], Tr txki là ng i lãnh đ o t i cao c a cu c kh i ngh a giành chính quy n trong cách m ng Nga n m 1917 Chính Lênin v sau c ng ph i công nh n: trong nh ng ngày cách m ng tháng M i, không có ng i bôn-se-vích nào h n Tr txki Là

ng i sáng l p và t ch c H ng quân Liên Xô kiêu hùng m t th i, Tr txki còn có vai trò chính tr và quân

s n i b t trong th i n i chi n Nga Không ph i ng u nhiên mà trong ''di chúc chính tr '' vi t khi lâm tr ng

b nh, Lênin t ng kh ng đ nh: ''V m t cá nhân, h n có l đ ng chí y [Tr txki] là ng i tài n ng nh t

trong Ban Trung ng [đ ng bôn-se-vích] hi n nay''.

D nhiên nh ng chi ti t này đ u b Xtalin [Staline] và bè cánh c a ông ta xuyên t c ho c gi u

nh m trong nh ng th p k k ti p Ch ng nh ng th , trong c ba v án ng y t o l n M c T Khoa th i

k 1936-1938, Tr txki còn là b cáo chính (v ng m t!) v i nh ng t i danh b a đ t nh ''k c m đ u m i t

ch c đ i l p'', ''ng i kh i mào và t ch c chính y u các hành đ ng kh ng b '' M i n m sau ngày thành

l p nhà n c Xô-vi t mà Tr txki là m t trong nh ng ng i có công l n nh t sau Lênin, tên tu i và hình

nh ông b xóa kh i m i sách báo, t đi n, t ng lu n, phim nh

Vào nh ng n m ''c i t '' và ''công khai'' cu i th p niên 80 Liên Xô (c ), đ i đa s các nhà cách

m ng bôn-se-vích b ch t oan u ng d i tri u đ i Xtalin đ u đ c ph c h i danh d Nh ng ch a bao gi

Tr txki, tác gi nh ng cu n sách đ c p đ n c t lõi c a th ch xta-lin-nít nh Cu c cách m ng b ph n b i,

Tr ng phái gi m o l ch s ki u xta-lin-nít , đ c đ a vào danh sách ''minh oan'' này.

''Ch ngh a tr t-kít là k thù hung hãn nh t c a ch ngh a lê-nin-nít'': đó v n là l i đánh giá chính

th c c a phe c ng s n ''chính th ng'' Nga

Ngày nay, theo đánh giá c a nhi u s gia và các nhà nghiên c u nghiêm túc, Tr txki và ch thuy t ''cách m ng th ng tr c'' c a ông là m t nhánh đ c bi t trong l ch s nh ng phong trào cách m ng mác-xít Trong s nghi p chính tr c a ông, nhân t ''ng i anh hùng cô đ n'' luôn t n t i nh m t nét ch đ o

Tr txki ''cô đ n'', vì trong m i tr ng h p, ông đ u c p ti n và đ u theo đu i nh ng gi i pháp đ c đáo so

v i th i đ i ông s ng V c n b n, nhi u ý t ng và v n đ ông đ t ra, cho đ n nay v n còn nguyên tính

th i s và đáng đ chúng ta suy ng m

*

Có đi u, n u ch nhìn nh n Tr txki nh m t chính khách xu t s c - có t m nhìn chi n l c sáng

su t, sâu r ng và nhi u khi có nh ng ý t ng v t th i đ i -, thì d u đúng nh ng ch a đ Ng i ta đã

không quá l i khi nói r ng Tr txki còn là m t cây bút siêu vi t Nói v tài di n thuy t c a Tr txki, Lunatrácxki [Lounatcharsky] cho r ng ông là di n gi ''c khôi nh t th i đ i'' v i nh ng bài phát bi u đ m

tính v n ch ng Ph i nói r ng, tài v n ch ng c a Tr txki, có l không thua kém tài di n thuy t c a ông là bao

M t đ c đi m n i b t là các nhà chính tr cách m ng mác-xít n i ti ng n a cu i th k tr c và

đ u th k này th ng là nh ng h c gi , nh ng cây bút xu t s c trên báo chí M t m nh c a h c nhiên là

các bài vi t, bài lu n v đ tài tri t h c hay chính lu n: v i m c đích ''t i đ o'' (theo ngh a tuyên truy n

nh ng ý t ng, nh ng đ ng l i c a b n thân h hay đ ng h ) Trong m t th i k mà b o l c ch a đ c

coi là li u thu c chính y u đ ch a m i c n b nh, nhi u khi m t cu n sách s c s o, m t bài báo đanh thép

có tác đ ng m nh đ n xã h i đ ng th i h n súng đ n

V m t này, Tr txki không thu c ngo i l Nói v s nghi p c m bút c a ông, c n ph i nh n m nh

r ng tr c h t ông là m t nhà báo chính lu n tài ba Trong đ i ho t đ ng cách m ng chìm n i, Tr txki t ng

là ch nhi m, đ ng th i ông c ng là c ng tác viên và là cây bút ch l c c a nhi u t báo, t p chí Nga ng

nh T p chí ph ng ông, Bình minh, Tia l a, Báo n c Nga, Bu i đ u, S th t, T t ng Kiép [Kiev],

Ti ng nói c a chúng ta, Th gi i m i (tr c n m 1917) và Thông tin i l p (sau ngày b tr c xu t kh i

Nga) Trong s đó, không ít t có ti ng vang l n c Tây Âu Ngoài ra, trong th i gian s ng l u vong

n c ngoài, Tr txki c ng vi t th ng xuyên cho báo chí xã h i Pháp, c, Áo, Ba Lan v i phong cách

đ c gi i hi u bi t đ ng th i đánh giá là ''chói l i'',''quy n r '' và ''xu t chúng'' B n thân Lênin - ngay

trong l n đ u g p g - c ng ph i th a nh n chàng trai 24 tu i Tr txki là m t ''ngòi bút'' (Piêrô) [Péro] ''có

n ng l c phi th ng'' (Piêrô là bi t danh do các đ ng s dành cho Tr txki, b ng ch ng công nh n bút l c

l n lao c a ông)

N u không tham gia phong trào công nhân và cách m ng, r t có th Tr txki đã tr thành m t v n

s thu n túy Nh ng, ho t đ ng tuyên truy n và t ch c phong trào t th a thanh niên cùng nh ng ngày tháng tù đày bi t x đã bi n ông thành m t nhà cách m ng chuyên nghi p T đó tr đi, nói chung, Tr txki

th ng dùng cây bút c a mình nh m t v khí s c bén trên chính tr ng (nh l i b c l c a chính ông: ''K

t n m 1897, tôi chi n đ u ch y u b ng ngòi bút Thành th , l ch s đ i tôi đã đ ng l i trên nh ng trang

in h u nh liên t c trong su t ba m i hai n m''.)

V n có h c th c sâu r ng, thông th o nhi u ngo i ng , Tr txki không ng ng trau d i t m hi u

bi t c a mình qua sách v thu c đ các th lo i trong nh ng n m l u l c qua Áo, c, Th y S , Anh, Pháp, Hunggari [Hongrie], M , Canađa [Canada] tr c cách m ng tháng M i 1917 Chính vì th , nh ng bài

vi t c a ông không ch bó g n trong khuôn kh chính tr , ý th c h , đ ng phái : các tác ph m c a ông v

đ i s ng nông dân Nga, xã h i Nga, v n hóa Nga c ng đ u có giá tr không nh C nh đó, tác ph m V n

h c và cách m ng cho ta th y m t quan ni m r ng rãi, bao dung v m i quan h gi a v n ngh và quy n uy,

r t khác (và có nhi u nét trái ng c) v i chính sách v n ngh nhi u x c ng s n theo mô hình xta-lin-nít

ó là ch a nói đ n nh ng di n gi i mang tính phê bình v l ch s v n h c Nga v i nhi u s c thái r t ''đ c thù'' Tr txki

D nhiên, m t đ c gi bình th ng không quan tâm đ n chính tr cùng m i khái ni m ph c t p và

r i r m c a nó, h n s đ t câu h i: ''Tr txki có m t v n nghi p 'thu n túy' không?'' ây là đi u c n kh ng

đ nh, đ ng th i c ng là m t ''đi m son'' khi n Tr txki có ch đ ng cao h n trên v n đàn so v i các chính tr gia, tri t gia ch vi t nh ng tác ph m mang n i dung chính lu n.

T nh ng n m còn r t tr , Tr txki đã có nhi u ti u lu n v n h c đ c s c v các v n hào c đi n Nga nh Goócki [Gorki], Anđrâyép [Andréiev], v các nhà v n ph ng Tây nh Ípxen [Ibsen], Haotman [Hauptmann] hay Môpátx ng [Maupassant] Ph i nói con m t s c s o c a Tr txki đã khi n ông có bi t tài trong th lo i ''chân dung v n h c'' này: v sau, Tr txki còn nhi u phác th o r t hay và đ m tính th v các

v n hào (Maiac pxki [Maiakovsky], Goócki, Manrô [Malraux] ), b n bè, đ ng chí và ng i thân (Lunatrácxki, C rúpxcaia [Kroupskaia], Riadan p [Riazanov], Lép Xêđ p [Léon Sedov] ) V i k thù,

đ ch th c a mình (Xtalin, Iagôđa [Iagoda] ), ông c ng có nh ng bi m h a t nh táo và s c nét Ngay trong

i tôi, ng i đ c c ng hay g p nh ng b c chân dung, nhi u khi ng n g n mà r t đ ý và hóm h nh ây

là s tr ng chính c a ông

Nh ng, mu n hi u rõ t cách con ng i c ng nh v n phong, ngh thu t c m bút c a Tr txki, không gì h n là đ c i tôi, m t cu n sách thu c th lo i v n-h i ký mà tác gi đã cho ra đ i t đ u th p

niên 30 Gi i s h c tìm th y đây ngu n t li u vô cùng quý giá v cách m ng Nga và nh ng ng i kh i

s nó i v i đ c gi ''ngo i đ o'' thông th ng, cu n sách c ng có th đem đ n nhi u thông tin, d ki n

b ích v m t th i k tuy đã xa v i, nh ng v n có nh ng tác đ ng không nh đ n th i đ i chúng ta đang

s ng c bi t, i tôi r t có ích cho th h thanh niên, mu n tìm hi u quá kh trên c n b n tài li u và s

th c

*

Vi t h i ký - trong đó c làm đ p và bi n minh cho nh ng th t b i hay sai l m c a mình trong quá

kh - là vi c làm th ng th y và d hi u c a các chính khách, các lãnh t cao c p khi h không còn t t

đ nh c a quy n l c Nh ng i tôi c a Tr txki, xét trên nhi u ph ng di n, là m t cu n h i ký đ c bi t

c vi t khi các s ki n còn nóng h i và tác gi cu n sách còn theo đu i m t cu c đ u tranh không khoan

nh ng, khi đa s các nhân v t chính còn s ng - th m chí còn ho t đ ng chính tr tích c c -, i tôi v a

trung th c, v a mang tính lu n chi n s c s o, khác nh ng t truy n c a các chính khách v già, không còn quan h v i ''đ i'', vi t sách ch nh m ''trà d t u h u'' và ng m ca ng i b n thân

Trong s nh ng đ ch th c a Xtalin, có l Tr txki là ng i duy nh t có th i gian và đi u ki n đ

vi t l i cu c đ i mình cùng m i th ng tr m c a cu c cách m ng Nga: đa s các y u nhân khác c a đ ng

C ng s n (bôn-se-vích) Liên Xô nh Camênhép [Kamenev], Dinôviép [Zinoviev], Bukharin [Boukharine],

R c p [Rykov], Rađéc [Radek] , ho c b hành quy t sau nh ng phiên tòa ng y t o (m c dù đã quy ph c, ''h i c i'' và tr thành con r i trong tay b máy đàn áp kh ng l G.P.U -N.K.V.D.), ho c g c ngã trong lao

tù c a ''nhà đ c tài đ ''

Ngành m t v c a Xtalin đã ph m sai l m gây tai h i l n cho h khi cho phép Tr txki r i Liên Xô

đ c mang theo toàn b nh ng th t , gi y t cá nhân c a ông c l u tr trong các kho v n kh và th

kh B txtôn [Boston], Xtenpho [Stanford] và Amxtécđam [Amsterdam], nh ng t li u đó vô cùng quý báu và không th thi u đ c cho các s gia c ng nh nh ng ng i mu n tìm hi u v phong trào công nhân

và cách m ng Âu châu đ u th k XX nói chung, c ng nh cách m ng Nga và Tr txki nói riêng Nh ng

v n ki n y đã giúp Tr txki m t ph n không nh trong quá trình vi t h i ký

Trong di c o đ l i c a Tr txki, chúng ta đu c bi t ông đã có ý đ nh vi t nh ng h i t ng v cu c

đ i mình ngay trong th i k b đày i và l u trú t i Anma-Ata [Alma-Ata] (đ u tháng 2-1928) Mùa xuân

n m 1989, kho th kh Amxtécđam công b m t bài vi t b ng ti ng Nga dài b y trang c a Tr txki, có dáng d p m t b n ti u s t thu t D ng nh đó chính là dàn ý đ u tiên cho cu n h i ký đ s sau này

Tr txki kh i s công vi c vào gi a hè n m 1928 theo l i khuyên c a Prêôb ragienxki [Préobrajensky] Cu n h i ký c ng đ c Rac pxki [Rakovsky] tán đ ng, trong m t lá th g i Tr txki đ c

l u tr trong kho t li u B txtôn, ông coi nó r t có ý ngh a v m t nguyên t c Trong vòng g n m t n m

t i Anma-Ata, Tr txki đã hoàn thành ch ng m t ph n ba i tôi: ông hoàn t t nh ng ch ng v th i niên

thi u và thanh niên, v hai l n đi đày Xibêri [Sibérie] Xét v m t v n h c, có th nói r ng đây là ph n

t i t n nh t, nhu n nhuy n nh t và ch a nhi u d u n cá nhân nh t trong cu n h i ký

Ngày 18-1-1929, theo quy t đ nh c a Ban Trung ng đ ng C ng s n Liên Xô, c quan m t v G.P.U bu c Tr txki l p t c ph i r i kh i quê h ng b i ''nh ng ho t đ ng ch ng chính quy n Xô-vi t'' (!)

c a ông Sau khi b ''các n n dân ch Tây Âu'' kh c t , Tr txki đ n Cônxtatin p [Constantinople] (Th

Nh K ) ngày 12-2-1929, r i đ nh c đ o Prinkipô [Prinkipo]

V i s tr giúp c a v (Natalia Xêđôva [Natalia Sédova]) và con trai (Lép Xêđ p), Tr txki b t tay ngay vào vi c b sung nh ng ph n đã kh i th o và vi t ti p nh ng ch ng m i c a i tôi Ông d đ nh s

cho ra đ i cu n sách đúng vào d p k ni m l n th 50 ngày sinh c a mình, ngày 7-11-1929 th c hi n

d ki n g p gáp y, Tr txki có m t ph ng th c làm vi c đ c đáo và khá ''khoa h c'': nh l i thu t l i

c a m t s gia, c nh ngòi bút, ông còn làm vi c v i h dán và kéo! Ch ng h n, câu chuy n v cu c v t

ng c t Xibêri l n th hai, v n vi t t n m 1907 (trong cu n sách 1905, r t đ c a chu ng trong th i k

l u vong), nay đ c chép l i h u nh y nguyên trong h i ký (tr m t s chi ti t nh mà ông c tình vi t khác đi trong l n xu t b n tr c đ đánh l c h ng c nh sát Nga hoàng) T ng t nh v y, nh ng tình ti t

v v tr c xu t kh i Tây Ban Nha n m 1916 - t p chí t hoang đ đ ng t i đ u th p niên 20 và sau đó,

đ c xu t b n d i d ng sách có minh h a - c ng đ c ông đ a toàn v n, không chút s a đ i vào i tôi

M t s trang cu i c a cu n sách c ng t ng đ c ra m t trên t Thông tin i l p s tháng 7-1929 C nh đó,

già n a s trang vi t v Lênin trong cu n h i ký là m t ph n tác ph m mang tên Lênin c a ông, do Nhà

xu t b n Qu c gia M c T Khoa n hành n m 1924

Trong s nh ng ph n cu i c a i tôi, có khá nhi u đo n do v và con trai Tr txki vi t Khi còn

Anma-Ata, ông đã đ ngh Lép và Natalia ghi chép l i đ y đ m i chi ti t c n thi t Trong h i ký, nh ng

đo n này đ c Tr txki đ a vào ngo c kép và nêu rõ xu t x ; t t nhiên, chúng đã đ c ch nh lý k càng trong th i gian gia đình Tr txki c ng trên đ o Prinkipô Ph i nh n m nh s tr giúp đáng k c a Xêđ p trong nh ng trang vi t c a Tr txki: theo chính l i ông, ''s c ng tác c a anh [Xêđ p] th t vô giá'' và ''th c

ra, trong h u h t nh ng sách v tôi vi t sau n m 1928, c nh tên tôi c n đ thêm tên Xêđ p n a''.

Nh đã nói trên, Tr txki t đ t cho mình m t th i h n r t g p rút đ hoàn t t cu n h i ký Ông

ký khá nhi u h p đ ng v i các tòa báo l n châu Âu cho vi c đ ng t i i tôi Do th i gian bó bu c, tho t

tiên Tr txki không đ nh vi t k l ng v th i k sau cách m ng tháng M i (1917); ta có th nh n bi t

đi u này qua m c l c và dàn ý đ u tiên còn l u l i trong b n th o i tôi Nh ng do vi c n loát t i c b

ch m tr , đ n cu i n m 1929, ch m i có Quy n m t c a cu n sách đ c ra đ i Càng ngày, b n th o càng

đ c b sung b ng nh ng d li u, s ki n m i nh t: Tr txki vi t thêm nhi u ch ng m i ph n ánh cu c

đ u tranh ch ng l i Xtalin c a ông và các c ng s C nh th , Quy n hai đ s h n nhi u so v i d ki n

và ng i đ c có c m t ng dù xa, Tr txki v n theo sát và c p nh t tình hình chính tr c a đ t n c

Xô-vi t đ ng th i

B n ti ng Nga c a i tôi do Nhà xu t b n Granit (Berlin) n hành l n đ u n m 1930 Trong vòng

vài n m ng n ng i, cu n sách đ c d ch ra 20 th ti ng, trong đó có ti ng Pháp, Hà Lan, B ào Nha, Ba Lan, Hà Lan, Trung Hoa, Nh t B n và Do Thái Nh ng ng i hâm m Tr txki còn d ch vài ch ng c a

cu n sách ra Qu c t ng và in thành nh ng t p nh đ giáo d c con cái Chi n d ch tuyên truy n cho i

tôi trên báo chí c ng đ t đ c m c đích: vài nhà xu t b n n ng đ ng không ch nguyên b n ti ng Nga mà

dch g p cu n sách t nh ng b n gián ti p nh Anh ng hay c ng c bi t, i tôi r t đ c ph bi n

c: cu n sách có m t trong h u h t các qu y sách n c này do s v n đ ng và gi i thi u c a Ph ranx Phemphe [Franz Pfemfert], ch nhi m t p chí Die Aktion, m t môn đ c a ch ngh a tr t-kít

Tuy nhiên, cu n sách c ng làm nhi u k điên đ u Báo chí c c h u - c ng nh báo chí ''c ng s n'' Tây Âu - tìm m i cách bôi nh Tr txki và thuy t ph c đ c gi t y chay cu n h i ký Liên Xô, ng i ta nói và bàn tán nhi u v i tôi, nh ng đ c và truy n bá cu n sách b coi nh tr ng t i C ng ít ai đ c th y

t n m t cu n sách c a ông Nh ng trong s sách v n hành Tây Âu c a Tr txki, đây là tác ph m duy

nh t l t v Nga: vào th p k 30, m t s ít v n ngh s và lãnh đ o đ ng, nhà n c Xô-vi t còn đ c ra

n c ngoài, chính h gi u gi m và mang l u cu n h i ký v n c

*

i tôi đ c chia làm hai ph n v i s trang g n t ng đ ng.

Quy n m t (Ch ng I - Ch ng XXIII) bao g m nh ng s ki n trong vòng 38 n m, t ngày c u

bé Brônsten [Bronstein] c t ti ng khóc chào đ i (ngày 8-11-1879) t i m t làng nh thu c chính ph Khécxôn [Kherson] (Uc raina [Ukraine]) đ n khi Tr txki tr v Nga sau nh ng n m dài l u vong, trên

c ng v m t nhà cách m ng u tú, đ c a chu ng nh t th i y

Quy n m t ch a nhi u trang r t sinh đ ng và h p d n, đó là ph n thành công nh t c a tác ph m,

xét v m t v n ch ng Chúng ta đ c Tr txki tho i mái nh t khi ông đi th ng vào nh ng v n đ c th : trong nh ng đo n y, có th th ng th c tr c ti p phong cách hóm h nh, ý nh và và trong sáng c a tác gi Trong m t s đo n t c nh, t tình hay đ c tho i, đ i tho i, ta có c m giác nh đang đ c m t tác ph m v n

h c th c th ch không ph i m t h i ký thu n túy Các trang sách v th i th u, thu đ n tr ng, v

nh ng n m tháng đ u trên con đ ng cách m ng c a Tr txki là nh ng đo n nh v y

Quy n hai (Ch ng XXIV - Ch ng XLV) b t đ u v i nh ng ngày sôi đ ng c a cách m ng tháng

M i 1917 và k t thúc b ng c nh nhà cách m ng - tu i ng tu n - b l u đày và lang b t trên nh ng x s

xa l , v i ni m tin mãnh li t pha chút cay đ ng v lý t ng c a mình

Trong ph n này, ng i đ c có d p tìm hi u k nh ng s ki n ph c t p di n ra trên chính tr ng Nga-Liên Xô Tho t đ u là cu c cách m ng tháng Hai (n m 1917) khi n n c Nga đ ng tr c tình tr ng ''nh quy n'', đ n th ng l i c a cách m ng tháng M i, đ a chính quy n vào tay đ ng bôn-se-vích, m t chính đ ng nh nh ng bi t l i d ng th i c , có chi n thu t linh ho t và k lu t nghiêm thích h p v i hoàn

c nh K đó là nh ng n m n i chi n đ m máu, khi nhà n c Xô-vi t non tr đ ng tr c c nh ''thù trong,

gi c ngoài'', đ n th i k hòa bình v i nh ng khó kh n ch ng ch t Tr txki dành nhi u trang nói v nh ng tranh ch p quy n l c trong n i b th ng đ nh đ ng bôn-se-vích sau khi Lênin m t, k t c c d n đ n th t

b i c a phe ''T đ i l p'' tr c t p đoàn quan liêu xta-lin-nít, khi n ng i đ ng đ u phe này b đày i và tr c

xu t kh i Liên bang Xô-vi t

Quy n hai là m t ngu n t li u kh tín v nh ng gì x y ra trong h u tr ng đ ng bôn-se-vích Liên

Xô, v n b bè phái c a Xtalin gi u b t trong nhi u th p k li n c ph n này (và cu n Cu c cách m ng b

ph n b i v sau), đ c gi có th hi u th ch đ c tài quan liêu xta-lin-nít đã ph n b i cu c cách m ng tháng

M i nh th nào, và t i sao Liên bang Xô-vi t không ti n tri n nh ý mu n c a nh ng ng i đã sáng l p

V n phong c a tác gi thay đ i tùy theo t ng đo n, khi thì mang phong thái trong sáng c a v n

h c c đi n Nga, khi thì khô khan do s pha tr n v i v n phong đ c tr ng cho các v n ki n mác-xít kinh

đi n v i nh ng ngôn t c a phong trào công nhân và xã h i đ u th k XX

Trong i tôi, ta th y tác gi hi u bi t chính xác di n ti n c a cách m ng Nga th i k ''h u chi n'',

khi Lênin b th t b i n ng n tr c Xtalin và b máy quan liêu c a đ ng Nh ng qua cu n sách, Tr txki không h đ đ ng đ n chuy n ông đã không đ ng d t khoát v phía Lênin - lúc y đang lâm tr ng b nh -

nh m i l n, m i khi ông đ ng tình v i Lênin

Qua các trang sách c a i tôi, ng i đ c có th ng c nhiên v gi ng v n khá ''c m ch ng'', xa l

v i phong cách ''n y l a'' c a Tr txki, khi ông t cáo nh ng sai l m và t i ác c a ban lãnh đ o đ ng C ng

s n Liên Xô Ông không nói v tình c nh đ t n c sau khi Lênin m t, v âm m u, th đo n và các hành vi

c a Xtalin, v nh ng quy t đ nh ''m t'' c a B Chính tr đ ng C ng s n Liên Xô Có gi thuy t cho r ng vào th i k y, Tr txki còn ngh đ n vi c tr v Ông cho r ng nh ng mâu thu n n i t i trong ban lãnh đ o

đ ng - nh t là s đ i đ u gi a Xtalin và Bukharin - s d n đ n kh ng ho ng không l i thoát, và trong tình hình nh v y ông s có đi u ki n tr l i chính tr ng Ngoài ra, Tr txki còn cân nh c k l ng đ ngòi bút

c a ông kh i b l i d ng, ch ng l i nh ng l i ích c a Liên Xô

*

B n d ch này đ c d a ch y u vào b n Pháp ng , có tham kh o, đ i chi u, ch nh lý và hi u đính theo b n ti ng Hunggari đ c gi có đi u ki n hi u rõ và t ng t n h n v nh ng nhân v t, s ki n và khái ni m - nhi u khi ph c t p và xa l - c a th a xa x a, chúng tôi m nh d n b sung i tôi b ng các chú

gi i không có trong nguyên tác

Cho đ n nay, đánh giá di s n chính tr và tinh th n, c ng nh h t t ng và lý thuy t c a Tr txki

v n là đ i t ng quan tâm c a nhi u ng i i u ch c ch n là t n th m k ch Tr txki v n đ l i nhi u thông

đi p đáng l u tâm cho th i đ i chúng ta

Khi ng i đ c c m trên tay n b n Vi t ng đ u tiên c a cu n sách thì i tôi đã s p đ c b y

Tháng Chín n m 1997Hoàng Nguy n

Cu n sách đ c ra đ i nh m t l n t m ngh trong s nghi p ho t đ ng chính tr sôi đ ng c a tác

gi Cônxtantin p đã tr thành m t ch ng b t ng , tuy không ng u nhiên c a đ i tôi Tôi d ng m t l u tr i

t m th i đây, không ph i là l n đ u, và kiên nh n đ i ch nh ng gì s x y ra Hoàn toàn không th t ng

t ng n i cu c đ i m t nhà cách m ng n u thi u m t chút v ''đ nh m nh'' nào đó Dù sao đi n a, khúc chuy n h i Cônxtantin p là kho ng kh c thu n l i nh t đ nhìn l i phía sau, ch ng nào các tình hu ng còn ch a cho phép tôi ti p b c

Tho t đ u, tôi đã vi t nh ng phác th o t thu t ng n cho báo chí và tôi cho r ng th c ng đ Ph i ghi nh n ngay là t ch n l u đ y này, tôi không theo dõi đ c tác đ ng c a nh ng bài vi t y đ n đ c gi

Nh ng m i công vi c đ u có cái lu n lý riêng c a nó Tôi ch c m th y đi u này khi s p hoàn thành các bài

vi t Khi y, tôi quy t đ nh s vi t m t cu n sách Tôi ch n m t cung b c khác, r ng h n r t nhi u và làm

l i t đ u i m chung duy nh t gi a nh ng bài báo và cu n sách này là chúng cùng chung m t đ tài Trên

m i ph ng di n khác, đó là hai tác ph m riêng bi t

Tôi đ c bi t giành nhi u th i gian đ nói k l ng v giai đo n hai c a cách m ng Xô-vi t, m

đ u b ng vi c Lênin m và m t chi n d ch ch ng ''ch ngh a tr t-kít'' đ c công b Nh b n đ c s th y,

cu c đ u tranh giành quy n l c c a nh ng k k nghi p b t tài không th coi là đ ng đ cá nhân Nó m ra

m t ch ng m i trong chính tr : đó là s ph n b i cu c cách m ng tháng M i và chu n b cho m t Técmiđo [Thermidor] T đó, nghi m nhiên suy ra l i gi i đáp cho câu h i mà ng i ta hay đ t cho tôi: ''Ông đã đ m t quy n l c nh th nào?''

T truy n chính tr c a m t nhà cách m ng nh t thi t ph i đ ng ch m đ n nhi u v n đ lý lu n có liên quan m t ph n đ n s phát tri n xã h i c a n c Nga và m t ph n đ n toàn th nhân lo i, nh t là v

nh ng giai đo n gay go đ c g i là cách m ng L c nhiên, trong khuôn kh cu n sách này, tôi không th

xem xét đ n cùng nh ng v n đ lý thuy t ph c t p y Ví d nh lý thuy t v cách m ng th ng tr c - m t

h c thuy t đã đóng vai trò l n lao trong đ i tôi, và đi u quan tr ng h n, hi n đang có tính th i s sâu s c

t i các n c ph ng ông -, đã xuyên su t cu n sách nh m t nét nh c ch đ o vang v ng t xa N u đ c

gi nào ch a hài lòng v đi u này, tôi có th nói r ng tôi s phân tích các v n đ c a cách m ng trong m t

cu n sách riêng bi t, đó tôi s th t ng k t m i kinh nghi m quan tr ng nh t mang tính lý thuy t c a

nh ng th p niên cu i này.

Vì trong nh ng trang sách c a tôi s xu t hi n vô s chính khách và không ph i bao gi h c ng

đ c mô t d i th ánh sáng h mong mu n, cho b n thân ho c cho đ ng c a h , h n trong s đó th nào

c ng có nhi u ng i cho r ng câu chuy n c a tôi thi u tính khách quan c n thi t Ngay vi c tôi công b

m t s đo n c a cu n sách này trên báo chí c ng đã gây nên nhi u ý ki n ph n đ i ây là đi u không tránh kh i Ch c ch n, n u h i ký này ch đ n thu n là m t phiên b n c a đ i tôi - đi u mà tôi không h

mu n - thì nó c ng đã đ đ gây nên nh ng b t đ ng quan đi m b t ngu n t các cu c xung đ t đ c nh c

đ n đây Nh ng t p sách này không ph i là b n sao t m hình vô tri, mà là b ph n c u thành c a đ i tôi Qua nh ng trang sách, tôi ti p t c cu c chi n đ u mà tôi đã hi n dâng c đ i mình Khi trình bày, tôi v a phân tích và đánh giá; khi k , tôi t v và trong nhi u tr ng h p tôi còn t n công Tôi cho r ng đó là cách duy nh t đ m t b n t truy n có tính khách quan d i m t ý ngh a cao h n, t c là làm cho nó bi u đ t con

ng i, hoàn c nh và th i đ i m t cách thích đáng nh t

Trong tr ng h p này, tính khách quan không ph i là s lãnh đ m gi t o, s gi d i tr c bè b n

và k thù, gián ti p g i ý bóng gió cho đ c gi nh ng đi u mà ng i vi t c m th y b t ti n khi ph i nói

th ng tu t ra Ki u khách quan y không khác gì th c m b y c a gi i th ng l u Tôi không c n đ n nó Khi tôi bu c ph i nói v mình - c ng ch a t ng th y ai vi t t truy n mà l i không nói v mình -, thì không

có lý do nào đ tôi ph i che gi u nh ng c m tình hay ác c m, tình yêu hay lòng c m thù c a tôi

ây là m t cu n sách lu n chi n, ph n ánh tính n ng đ ng c a m t đ i s ng xã h i đ c thi t l p trên n n t ng nh ng mâu thu n H c trò láo x c v i thày giáo; nh ng l i chua chát đ y ganh t đ c che

đ y b ng b ngoài thân thi n trong phòng khách; s c nh tranh không ng ng trên ch n th ng tr ng; cu c

ch y đua điên cu ng trong m i l nh v c k thu t, khoa h c, ngh thu t, th thao; các mâu thu n quy n l i sâu s c lúc lên lúc xu ng ch n ngh tr ng; cu c chi n d d i hàng ngày c a báo chí; nh ng cu c đình công c a th thuy n; súng n vào nh ng ng i bi u tình; b c ch a đ y thu c n mà các n c láng gi ng

v n minh g i cho nhau b ng đ ng hàng không; nh ng ng n l a n i chi n h u nh không bao gi t t trên hành tinh c a chúng ta - t t c đ u là nh ng d ng khác nhau c a cu c ''lu n chi n'' xã h i, t tính ch t

th ng nh t, t nhiên, bình d , h u nh không nh n ra n i m c d u tính c ng th ng c a nó, cho đ n th

lu n chi n đ c đ y t i nh ng thái c c bùng n nh núi l a và các cu c chi n tranh, cách m ng Th i đ i chúng ta đang s ng nh th đó Chúng ta sinh ra, hít th và tr ng thành cùng v i nó Làm sao có th không lu n chi n, n u mu n trung thành v i ''t qu c trong th i gian'' c a m i chúng ta?

Nh ng có m t tiêu chu n khác s đ ng h n: s thành th t, đ n gi n khi trình bày các s vi c T a

nh cu c đ u tranh cách m ng tri t đ nh t c ng không th b qua nh ng tình hu ng th i gian và hoàn

c nh, tác ph m mang tính lu n chi n nh t c ng c n gi nh ng t l nh t đ nh gi a ng i và vi c Tôi mu n

hi v ng r ng tôi đã chú tr ng đ n đòi h i đó, trong toàn th và trong c nh ng chi ti t

vài tr ng h p nh t đ nh, th t ra không nhi u, tôi thu t l i nh ng cu c nói chuy n d i hình

th c đ i tho i Sau t ng y n m, không ai có th đòi h i ng i vi t k l i nh ng cu c đàm tho i đúng t ng câu, t ng ch Tôi c ng không có ý đ nh y M t vài cu c đ i tho i ch mang tính t ng tr ng Nh ng trong đ i m i ng i, có nh ng lúc, nh ng kho ng kh c mà m t vài cu c trò chuy n này khác đ c bi t kh c sâu trong trí nh c a h Thông th ng, ng i ta không ch k l i m t đôi l n nh ng cu c nói chuy n nh

th v i ng i thân hay b n h u chính tr , thành th chúng đ ng l i trong tâm t ng C nhiên, đây tr c

h t tôi ngh đ n các cu c nói chuy n chính tr

Tôi mu n l u ý b n đ c r ng tôi th ng tin t ng vào trí nh c a mình Nh ng l i tr n thu t c a tôi đã nhi u l n tr i qua các ki m nghi m khách quan và đ t k t qu t t Tuy nhiên, đi m này tôi th y

c ng c n gi i thích đôi chút N u trí nh c a tôi v đ a th - ch a k đ n trí nh v âm nh c - là khá kém, còn trí nh th giác c ng nh ngôn ng h c là khá bình th ng thì trí nh c a tôi v t t ng l i v t xa

m c trung bình V l i, trong cu n sách này, các t t ng cùng s phát tri n c a chúng và cu c đ u tranh

c a con ng i cho các t t ng đó nói chung l i chi m ph n ch y u

Qu th t, trí nh không ph i là m t cái máy đ m t đ ng Nó c ng hoàn toàn không vô t Nhi u khi, nó làm n i b t lên, ho c nh n chìm vào ngõ t i nh ng tình ti t b t l i cho b n n ng sinh t n c a nó,

l m lúc nó làm th ch vì t ái Nh ng chuy n này l i thu c v l nh v c ''phân tâm h c'', m t môn nhi u khi thâm thúy và b ích nh ng l m lúc c ng th t th ng và đ c đoán

Thi t ngh kh i ph i nói r ng tôi đã không ng ng ki m tra h i c c a mình b ng các t li u Cho

dù các đi u ki n làm vi c c a tôi có khó kh n đ n m y - đây là nói v s tìm tòi trong các th vi n và kho

l u tr -, tôi v n có kh n ng ki m nghi m l i nh ng hoàn c nh và nh ng th i đi m tr ng y u nh t khi c n

đ n

K t n m 1897, tôi chi n đ u ch y u b ng ngòi bút Thành th , l ch s đ i tôi đã đ ng l i trên

nh ng trang in h u nh liên t c trong su t ba m i hai n m Cu c đ u tranh gi a các khuynh h ng trong

đ ng t n m 1905 r t phong phú v m t tình ti t cá nhân Không ai n ng nh nh ng ngón đòn, k c tôi

l n các đ i th T t c m i đi u này đã đ l i d u n trên báo chí T ngày cách m ng tháng M i di n ra,

lch s phong trào cách m ng chi m v trí đáng k trong nh ng công trình nghiên c u c a các nhà khoa h c Xô-vi t tr tu i và các h c vi n l n Ng i ta tìm tòi t t c nh ng gì đáng chú ý trong các kho l u tr cách

m ng, trong các ban ngành c a c nh sát Nga hoàng, r i công b chúng cùng v i các ch ng c hi n nhiên

và chi ti t Trong nh ng n m đ u tiên, khi ch a c n ph i che gi u ho c ng y trang gì, công vi c y đã đ c hoàn t t m t cách h t s c t n tâm Các tác ph m c a Lênin và m t ph n các tác ph m c a tôi đ c Nhà

xu t b n Qu c gia n hành, m i t p l i kèm theo nh ng chú gi i đ y đ và c n thi t v s nghi p c a tác

gi , c ng nh v m i s ki n thu c giai đo n t ng ng D nhiên, vi c này giúp tôi thi t l p d dàng m t

m ng l i th i gian chính xác và tránh đ c nh ng sai l m trong s vi c, ít ra là nh ng sai l m thô thi n

nh t

Không th ph nh n r ng cu c đ i tôi đã không hoàn toàn theo dòng ch y th ng l Nh ng, ph i tìm nh ng nguyên nhân c a đi u đó trong các hoàn c nh th i đ i ch không ph i trong b n thân tôi C nhiên, c ng có m t s nét cá nhân trong nh ng công vi c t t hay x u mà tôi đã th c hi n Có đi u, trong

nh ng đi u ki n l ch s khác, nh ng đ c tính cá nhân y có th chìm đ m trong gi c ng ngon lành, c ng

nh vô s nh ng thiên h ng và đam mê c a con ng i, v n không đ c môi tr ng xã h i đòi h i Ng c

l i, nh ng y u t khác, hi n đ ng b g t b hay đè nén, l i có th đ c bi u hi n Cái khách quan v t lên cái ch quan và cu i cùng nó tr thành nhân t quy t đ nh

S nghi p tích c c và có ý th c c a tôi - b t đ u t n m tôi m i b y, m i tám tu i - n m trong

cu c chi n đ u th ng xuyên cho nh ng t t ng nh t đ nh Trong đ i t c a tôi, không có nh ng s ki n

mà b n thân chúng đáng đ c công lu n l u ý M i vi c ít nhi u đáng chú ý trong quá kh c a tôi đ u g n

li n v i cu c đ u tranh cách m ng và nh đó chúng tr nên có ý ngh a ó là đi u duy nh t ch ng t lý do

t i sao tôi công b cu n h i ký c a mình

Nh ng ngu n g c m t s khó kh n nh t đ nh cho tác gi c ng xu t phát t đây Nh ng s vi c thu c đ i t c a tôi hòa quy n v i nh ng s ki n l ch s đ n n i khó tách r i chúng kh i nhau Tuy nhiên,

cu n sách này không ph i là m t lu n v n v đ tài l ch s Tôi l a ch n các s ki n không theo ý ngh a khách quan c a chúng, mà theo m t chu n m c: chúng liên quan đ n m c nào t i nh ng v vi c thu c đ i

t tôi Thành th , không có gì l n u trong khi phân tích m t s s ki n và c nh ng giai đo n, tôi đã không tuân th t l ph i có đ i v i m t công trình nghiên c u l ch s Tôi đành ph i l n mò, dùng kinh nghi m đ tìm ra ranh gi i gi a m t cu n t truy n và m t tác ph m l ch s vi t v cách m ng Không đ l n l n vi c miêu t đ i ng i vào m t cu n sách nghiên c u l ch s , nh ng tôi l i ph i giúp ng i đ c n m b t đ c quá trình phát tri n xã h i Xu t phát t gi thi t đ c gi đã bi t các nét c b n c a nh ng s ki n l n, tôi

ch c n giúp h b sung trí nh b ng cách nh c l i ng n g n s ki n l ch s theo th t c a chúng

Khi cu n sách này ra đ i, tôi s tròn n m m i tu i Ngày sinh c a tôi trùng l p v i ngày cách

m ng tháng M i Các nhà th n bí h c và các đ đ c a Pitago [Pythagore] mu n rút ra t đó nh ng k t

lu n gì, tùy h B n thân tôi ch nh n ra s trùng h p k l này ba n m sau cách m ng tháng M i Cho

đ n n m lên chín, tôi s ng t i m t vùng quê h o lánh xa xôi và không b c chân kh i đó bao gi Trong tám n m ti p t i, tôi theo h c trung h c M t n m sau khi ra tr ng, tôi b b t l n đ u Nh r t nhi u ng i cùng th i v i tôi, tr ng đ i h c c a tôi là nhà tù, là l u đày và bi t x Tôi b giam hai l n trong các nhà tù

c a Nga hoàng, t ng c ng b n n m Tôi b đi đày l n th nh t g n hai n m và l n th hai vài tu n Hai l n tôi tr n kh i Xibêri Tôi s ng l u vong hai l n, c th y m i hai n m t i nhi u n c châu Âu, châu M -hai n m tr c cách m ng n m 1905 và g n m i n m sau khi cu c cách m ng này b đè b p Trong chi n tranh, n m 1915 tôi b x tù v ng m t t i n c c c a tri u đ i Hôhendôlécn [Hohenzollern] N m sau, tôi b tr c xu t t Pháp qua Tây Ban Nha, đ y sau khi b giam ít ngày t i nhà tù Mađrit [Madrid] và qua

m t tháng qu n thúc c a c nh sát Cađích [Cadix], tôi b t ng sang M Tôi đ c tin v cu c cách m ng tháng Hai đó Tháng Ba 1917, trên đ ng t Niu Oóc [New York] tr v n c, tôi b ng i Anh b t và giam m t tháng trong tr i t p trung Canađa Tôi đã tham gia các cu c cách m ng 1905 và 1917 và t ng là

ch t ch Xô-vi t Pêtécbua [Pétersbourg] n m 1905, r i 1917 Tôi tr c ti p tham gia cách m ng tháng M i

và là thành viên c a chính ph Liên Xô V i t cách dân y Ngo i giao, tôi đã d n đ u các cu c th ng thuy t hòa bình B rét-Lit pxc [Brest-Litovsk] v i các phái đoàn c, Áo-Hung, Th Nh K và Bungari [Bulgarie] Trên c ng v dân y Qu c phòng và H i quân, trong vòng n m n m, tôi đã t ch c

H ng quân và ph c h i H m đ i đ Trong n m 1920, ngoài nh ng công vi c trên, tôi còn ch đ o h th ng

đ ng s t, h i y đang trong tình tr ng kh n đ n

Nh ng, không k nh ng n m n i chi n, ph n ch y u c a đ i tôi là công tác đ ng và vi t v n

N m 1923, Nhà xu t b n Qu c gia ti n hành in toàn t p nh ng tác ph m c a tôi H đã n hành đ c m i

ba t p, ngoài n m t p sách v quân s đ c in tr c đó Vi c xu t b n b ng ng l i vào n m 1927, khi

nh ng cu c kh ng b ch ng ''ch ngh a tr t-kít'' đ c bi t tr nên k ch li t

Tháng Giêng 1928, tôi b đi đày b i chính ph Xô-vi t hi n t i Tôi tr i qua m t n m biên gi i Trung Qu c, r i tháng 2-1929 tôi b tr c xu t đi Th Nh K Tôi vi t nh ng dòng này Cônxtantin p

Dù có đ c trình bày m t cách phác th o nh trên, cu c đ i tôi c ng không đ n đi u Trái l i, n u

ch d a vào s l ng nh ng b c ngo t, nh ng tình hu ng b t ng , nh ng xung đ t gay go, nh ng b c

th ng tr m, có th nói cu c đ i y có quá nhi u chuy n ''ly k '' Tuy nhiên, xin đ c nói r ng không bao

gi tôi t tìm ki m nh ng chuy n ly k y Trong nh ng thói quen c a mình, tôi là ng i mô ph m và b o

th thì đúng h n Tôi thích và bi t đánh giá tính k lu t và h th ng Và hoàn toàn không ph i là ngh ch lý khi nói r ng tôi không dung th đ c s l n x n và phá ho i ó là s th c Tôi luôn là m t h c sinh r t

ch m ch và c n th n, hai đ c tính y đ c tôi gi gìn trong su t cu c đ i sau này Trong nh ng n m n i chi n, khi v t qua nh ng ch ng đ ng dài g p nhi u l n đ ng xích đ o trên xe h a, tôi vui m ng m i khi trông th y m t hàng rào m i đ c g t đ o t nh ng t m g bách t i Bi t tôi có s thích đó, Lênin đã thân m t ch gi u tôi vài l n M t cu n sách hay làm tôi có th tìm th y nh ng t t ng m i, m t cây bút

t t giúp tôi truy n bá các suy ngh riêng t đ n ng i khác - đ i v i tôi đã và đang là nh ng k t qu đáng quý và g n g i nh t c a n n v n hóa Tôi ch a bao gi h t ham mu n h c h i và nhi u l n trong đ i, tôi có

c m t ng cách m ng đã c n tr tôi làm vi c có ph ng pháp V y mà tôi v n dành g n m t ph n ba th k trong cu c đ i có ý th c c a mình cho cu c đ u tranh cách m ng và n u c n ph i làm l i, tôi s đi l i con

đ ng y mà không ng n ng i

Tôi vi t nh ng dòng này trong c nh l u đày l n th ba trong đ i, gi a lúc các b n bè thân thi t

nh t b đày i và tù t i trong n c C ng hòa Xô-vi t mà h đã góp ph n quy t đ nh đ xây d ng nên M t vài ng i trong s h đã do d lùi b c, đã đ u hàng đ ch th Ng i thì vì c n ki t tr l ng tinh th n; k

b i không tìm th y l i thoát trong cái thiên la đ a võng c a hoàn c nh; s còn l i b i s o ép v v t ch t ã hai l n tôi th y qu n chúng r i b ng n c chi n đ u: sau th t b i c a cách m ng n m 1905 và khi Th chi n n ra T m t kho ng cách khá g n, b ng kinh nghi m b n thân, tôi bi t các cao trào và thoái trào c a

lch s , tôi bi t chúng b nh ng quy lu t t thân chi ph i, không th nhanh chóng bi n c i chúng ch b ng

s nóng v i Tôi đã quen tìm ki m tri n v ng c a l ch s không thông qua góc đ s ph n cá nhân mình

B n ph n hàng đ u c a ng i cách m ng là nh n bi t tính h p lý c a nh ng s ki n và tìm th y ch đ ng cho b n thân trong đó Và đây c ng là ni m th a mãn cá nhân cao nh t v i m t k t c m th y còn b n

ph n v i ngày hôm nay

đ c quy n, đ c l i M t tu i th đ c đ m b o, đ y đ , đ c cung ph ng và đùa ch i th a thích, không

g n m t bóng mây, trong nh ng gia đình th t p giàu có và h c th c - đ ng l i trong ký c nh m t bãi c

nh bên bìa r ng th a ng p ánh n ng b c đ u c a đ ng đ i Các lãnh chúa l n trong v n ch ng ho c

nh ng ca s bình dân c a h đã t ng ca cái ý t ng v tu i th th m nhu n màu s c quý t c y Trái l i, n u

có lúc nhìn l i phía sau, đ i đa s ch th y m t tu i th t m t i, b n cùng, v t v ng Cu c s ng đánh vào

k y u và còn ai y u h n l con tr ?

Vào thu đ u đ i, tôi không b đói và rét Khi tôi ra đ i, cha m tôi đã khá gi Nh ng đây là th

no đ ng t nghèo c a nh ng con ng i v a đi lên t c nh túng b n và không mu n d ng l i gi a ch ng

C ng th ng đ n t ng c b p, m i ý ngh đ u h ng v công vi c và tích l y Trong gu ng s ng y, ph n dành cho tr con là quá ít Chúng tôi không thi u th n, nh ng c ng không đ c bi t đ n s hào phóng và

chi u chu ng c a cu c s ng Tu i th không s ng trong tôi nh m t cánh r ng th a tràn ánh n ng nh trong tâm trí m t s ít i; c ng không ph i là hang sâu m đ m c a đói khát, b o l c và nh c m nh tình

c nh th i niên thi u c a nhi u ng i, c a đa s ó là nh ng n m tháng th u xám x t trong m t gia đình

ti u t s n t i vùng nông thôn h o lánh, n i thiên nhiên thì khoáng đ t nh ng phong t c đ o đ c, cách nhìn

và n i quan tâm thì quá s u th m và h n h p

B u không khí tinh th n bao trùm lên nh ng n m đ u c a đ i tôi và b u không khí sau này, khi tôi

đã s ng m t cách có ý th c, là hai th gi i riêng bi t, ch ng nh ng cách nhau b i vài th p niên và nhi u biên gi i qu c gia mà còn b i nh ng c nh s c hi m tr c a các s ki n l n và nh ng s t l n i t i, khó th y

h n, nh ng không ph i không đáng k đ i v i m t cá nhân L n đ u tiên khi phác h a nh ng k ni m này, nhi u lúc tôi c m th y d ng nh không ph i tôi miêu t th i th u c a b n thân, mà chính là miêu t v

m t chuy n du hành th i x a c t i m t x s xa x m Tôi c ng đã th nói v mình ngôi th ba Nh ng cái hình th c gi t ng y d r i vào th v n ch ng thu n túy và đó là đi u tôi mu n tránh tr c nh t

M c d u có mâu thu n gi a hai th gi i k trên, cá tính th ng nh t chuy n t th gi i này sang th

gi i kia qua nh ng đ ng mòn bí m t i u đó c t ngh a t i sao, nói chung, ng i ta chú ý đ n ti u s và

t truy n c a nh ng ng i đã có m t v trí l n trong đ i s ng xã h i, vì lý do này khác B i th , tôi s c

k l i chi ti t h n v th i th u và nh ng n m tháng đi h c c a tôi, không tìm cách báo tr c ho c suy đoán, ngh a là không b t các s vi c ph i tuân theo nh ng t ng quát hóa mang tính tiên nghi m M t cách

đ n gi n, tôi thu t l i nh s vi c đã x y ra và nh ký c còn l u l i v quá kh

ôi khi, hình nh tôi còn nh đ c c nh ng lúc tôi ôm ch m l y b u vú m Nh ng ch c h n là tôi đã v v mình nh ng đi u tôi nhìn th y các đ a tr khác Tôi có nh ng k ni m m h v m t c nh đã

di n ra d i m t cành táo tây trong v n khi tôi m i đ c m t tu i r i Nh ng ký c y c ng ch ng đáng tin là bao S vi c sau c ng kh c sâu trong trí nh tôi: tôi Bôbrinhét [Bobrinetz] v i m tôi, trong gia đình X., đ y có m t con bé lên hai ho c ba tu i Ng i ta g i tôi là ''chú r '' và con bé là ''cô dâu'' Hai

đ a ch i đùa trên chi c sàn đ c quét s n trong phòng khách R i con bé bi n đâu m t đ th ng bé tr l i

m t mình, b n th n t a vào chi c t con nhi u ng n nh ng i trong c n m M tôi tr l i v i bà ch nhà

Ng i m nhìn th ng bé và th y g n nó có m t bãi n c nh R i bà l i nhìn đ a con, l c đ u v trách móc

và b o nó:

- Con không th y x u h à?

Th ng bé nhìn m r i nhìn l i mình, sau đó li c v ng n c nh m t cái gì không liên quan đ n nó

- Không sao, không sao c - bà ch nhà nói -, tr con m i ch i là chúng quên h t y mà

Chú bé ch ng c m th y x u h hay h i h n gì Chú đ m y tu i vào th i y nh ? Có th hai, c ng

có th ba tu i

C ng trong th i gian y, m t l n đi d o v i ch b o m u trong v n, chúng tôi g p ph i m t con

r n l c

- Này, Liôva [Liova], nhìn kia kìa - ch ch cho tôi m t v t gì l p lánh trong c và nói - Có m t cái

h p thu c lá đ c vùi đây này

Ch c m m t cái que và đào b i chi c h p Ch y c ng ch a quá m i sáu tu i Cái h p đ ng thu c lá du i ra và bi n thành m t con r n, tr n trên đám c r i kêu phì phì

- -i chà, i chà!

Ch b o m u thét lên, kéo tay tôi và b ch y V t v l m tôi m i theo k p Sau đó, chúng tôi k đ n không kp th v chuy n x y ra

Tôi còn nh m t c nh di n ra t th i niên thi u trong nhà b p c a ''ông bà ch '' C cha l n m tôi

đ u v ng nhà Trong gian b p, ngoài nh ng ng i và các ch đ u b p còn có khách kh a c a h

Al chxanđ r [Alexandre], anh c a tôi v ngh hè c ng quanh qu n đây Anh th ng c hai chân lên m t cái x ng g nh ng i đi th ng b ng trên đôi cà kheo và c th , anh nh y liên h i trên n n đ t n n c a nhà

b p Tôi nài anh cho tôi ch i v i, nh ng v a trèo lên thì đã b ngã và òa khóc Anh đ tôi d y và b tôi kh i

b p

Ch c tôi ph i lên b n khi đ c ai đó đ t lên l ng m t con ng a cái l n, lông xám, hi n nh m t con c u, không yên c ng, ch s sài m t đo n dây th ng đ làm ''phanh'' Cho ng hai chân, hai tay tôi

n m l y b m ng a Con ng a cái t t đ a tôi đ n m t cây lê và đi qua d i m t cành v n ngang t m

b ng tôi Ch ng hi u sao tôi tr t kh i hông ng a và ngã sóng xoài xu ng c Tôi không th y đau nh ng

nh n nhác

Th i th u, tôi h u nh không có nh ng th đ ch i ph i đi mua Ch m t l n m đem v cho tôi

m t con ng a b ng gi y b i và m t m t qu bóng t Khácc p [Kharkov] Tôi ch i búp bê v i em tôi b ng

nh ng đ t làm M t l n, các em gái c a cha tôi, cô Phênhia [Fénia] và cô Raixa [Raissa] làm cho chúng tôi m y con búp bê b ng v i v n r i cô Phênhia ngu ch ngo c v m t, mi ng và m i cho chúng Nh ng con

búp bê ngày y đ i v i tôi th t khác th ng, đ n nay tôi còn nh chúng.

M t t i mùa đông, ng i th máy c a chúng tôi, anh Ivan Vaxiliêvích [Ivan Vassiliévitch] c t bìa

và dán l i thành m t toa tàu có c c a s và bánh xe cho tôi Anh tôi v ngh l Giáng sinh, l p t c tuyên b anh c ng có th làm m t toa tàu nh th trong nháy m t R i anh li n bóc c toa tàu c a tôi, lôi th c, bút chì và kéo ra, anh v h i lâu và sau khi c t theo v ch k thì th y các m nh c a toa tàu không kh p v i nhau

Nhi u l n, h hàng ho c ng i quen c a chúng tôi lên thành ph , h h i tôi mu n quà gì t Êlidavétg rát [Elisavetgrad] ho c Nhicôlaiép [Nikolaiev] Khi y m t tôi sáng lên Xin cái gì bây gi ?

Th ng ng i ta góp ý ki n ngay v i tôi Ng i thì đ ch i con ng a, ng i thì sách, ng i bút chì màu,

ng i giày tr t tuy t Và tôi tr l i: ''giày tr t tuy t n a-Heliphécx [Halifax]'' vì đã nghe anh tôi nói đ n

th đó Nh ng nh ng k h a h n quên b ng l i h a ngay t khi b c chân kh i c a Tôi thì nuôi hi v ng hàng tu n và sau đó còn đau kh r t lâu vì th t v ng

M t con ong đ u lên bông h ng d ng trong khu v n nh có rào d u Tôi bi t loài ong đ t nên

th n tr ng, th là tôi b t m t chi c lá ng u bàng và dùng lá y đ b t con ong b ng hai ngón tay t nhiên, tôi c m th y đau bu t không ch u n i Tôi r ng lên và ch y đ n nhà x ng tìm Ivan Vaxiliêvích Anh n n

n c ong ra và l y thu c n c bôi vào ngón tay tôi

Ivan Vaxiliêvích có m t cái l , v n đ đ ng qu ngâm trong đó anh ch a nh ng con nh n sói trong d u h ng d ng Ng i ta cho đó là th thu c t t nh t đ ch a nh ng v t c n Tôi c ng đi b t nh n sói cùng Vichia Ghéctôpan p [Vitia Gertopanov] Mu n b t đ c chúng, ph i bu c m t c c sáp vào m t

s i ch vòng xu ng h nh n Chú nh n bám c tám chân vào sáp và b dính luôn đó R i ch còn vi c t ng

nó vào m t bao diêm r ng Nh ng có l vi c đi b t nh n sói ph i thu c v th i k mu n h n

Tôi nh vào m t bu i t i dài mùa đông, c nh chén trà, ng i l n nói v vi c h đã mua Ianovka [Ianovka] trong hoàn c nh và th i đi m nào, khi y b n tr lên m y và Ivan Vaxiliêvích đ n làm vi c cho chúng tôi t h i nào M tôi nói ''chúng ta đã mang s n Liôva t tr i v đây'' và bà ranh mãnh nhìn tôi Tôi suy ngh và h i: ''V y con sinh ra tr i à?'' ''Không - m i ng i tr l i - Con sinh ra đây, Ian pca''

- V y sao m l i b o con đã có s n tr i và ch c n đ a con v đây?

- Th là m nói đùa đ y

Tôi không hài lòng l m v câu tr l i và suy ngh : sao l i k qu c th ? Nh ng tôi im l ng vì nhìn

th y trên nét m t m i ng i cái c i đ c bi t c a nh ng k đã bi t chuy n, cái c i tôi không thích chút nào

Th i gian đ c tính t k ni m nh ng bu i u ng trà đêm đông nh th Tôi sinh vào tháng M i, ngày 26 Nh v y cha m tôi đã r i tr i đ n Ian pca vào mùa xuân ho c mùa h n m 1879

Tôi ra đ i vào n m nh ng qu t c đ n đ u tiên làm rung đ ng ch đ Nga hoàng M t chính đ ng

kh ng b mang tên T do Nhân dân hình thành tr c đó ít lâu - hai tháng tr c khi tôi sinh - đã tuyên án t hình Nga hoàng Al chxanđ r nh (ngày 26 tháng Tám 1879) V m u sát b ng bom vào đoàn tàu c a Nga hoàng đ c t ch c ngày 19 tháng M i m t M t cu c chi n kh ng khi p b t đ u, d n đ n cái ch t

c a Al chxanđ r nh ngày 1 tháng Ba 1881 nh ng c ng khi n đ ng T do Nhân dân b tiêu vong

Chi n tranh Nga-Th k t thúc tr c đó m t n m Tháng Tám 1879, Bítxmác [Bismarck] đ t n n móng cho Liên minh Áo- c C ng vào n m y, Dôla [Zola] xu t b n cu n ti u thuy t Nana trong đó hoàng thân x Ganl [Galles] đ ng th i - ng i t ch c t ng lai c a Liên minh - đ c th hi n nh m t

k hâm m các nàng di n viên ca k ch Lu ng gió ph n đ ng - th i càng m nh trong n n chính tr Âu châu,

k t chi n tranh Pháp- c và sau th t b i c a Công xã Pari [Paris] - v n ch a h gi m c, đ ng Xã

h i Dân ch kh n kh d i đ o lu t đ c bi t c a Bítxmác N m 1879, Víchto Uygô [Victor Hugo] và Lui

Bl ng [Louis Blanc] đ đ n lên Qu c h i Pháp đòi ân xá cho các chi n s Công xã

Nh ng nh ng cu c tranh cãi ngh tr ng, nh ng tin t c ngo i giao, ho c th m chí nh ng v n mìn c ng không có ti ng vang đ n làng Ian pca, n i tôi sinh ra và tr i qua chín n m đ u đ i Trong các

th o nguyên mênh mông c a chính ph Khécxôn và c vùng Nôvôr txítxc [Novorossisk], v ng qu c c a lúa mì và l c u v n s ng theo nh ng lu t l riêng Nh không gian bao la và đ ng xá t i t , nó đ c cách

ly v ng vàng kh i s xâm l n c a chính tr Các gò m trên th o nguyên còn l i nh các c t m c ghi d u

th i đ i c a nh ng làn sóng di c l n

Cha tôi là nhà nông, lúc đ u nghèo thôi, nh ng sau này khá gi h n Khi còn r t tr , ông đã theo gia đình r i m t khu dân c Do Thái vùng Pôntava [Poltava] đi l p nghi p trong vùng th o nguyên mênh mông mi n Nam Th i đó t i các vùng Khécxôn và Êcacherin txláp [Ekaterinoslav], có g n b n m i t

đi m qu n c nông nghi p Do Thái v i dân s ch ng hai m i l m ngàn ng i Các nhà nông Do Thái

s ng bình đ ng v i nh ng nông dân, ch ng nh ng trong pháp lu t (cho đ n n m 1881) mà còn c trong s

kh n cùng Tích l y ban đ u đ c ki m b ng c g ng không m t m i, lao đ ng c t l c không n ng nh

b n thân và ng i khác, c th cha tôi ngày càng đi lên

T i tr i Grômôc lây [Gromoklei], nh ng ch ng t khai sinh không đ c ghi chép c n th n cho

l m Nhi u th ch đ c ghi nh n v sau này Tr c khi vào tr ng trung h c, gia đình tôi m i hay r ng tôi không đ tu i vào l p m t, th là thay cho 1879, n m sinh c a tôi đ c ghi vào gi y khai sinh là 1878 B i

v y lúc nào tôi c ng có hai ngày sinh: m t ngày chính th c và m t ngày c a gia đình

Trong chín n m đ u c a cu c đ i, h u nh tôi không ra kh i làng Làng đ c g i là Ian pca vì

ng i ta mua nó c a m t đ a ch tên là Ian pxki [Ianovsky] Ông lão Ian pxki, x a là lính tr n, sau leo

đ c đ n ch c đ i tá D i tri u Al chxanđ r nh , ông đ c lòng c p trên và h cho ông ch n n m

tr m m u đ t t i các vùng th o nguyên hoang dã t i Khécxôn Ông đ i tá xây m t nhà nh b ng đ t l p mái

r cùng m t s công trình ph đ n s t ng t trên th o nguyên Tuy nhiên, công vi c làm n c a ông không ch y Sau khi ngài đ i tá m t, gia đình ông đ n ng c t i Pôntava Cha tôi đã mua h n m t tr m

m u và ngoài ra còn thuê c a nhà Ian pxki đ hai tr m m u n a Tôi còn nh r t rõ bà đ i tá, m t ph n

bé tí, khô qu t: c m i n m bà đ n m t hai l n đ thu ti n thuê đ t và xem m i th có đâu vào đ y không

Ng i ta cho m t xe ra đón bà nhà ga và khi bà đ n, h l i đ t m t chi c gh đ bà b c xu ng d dàng

kh i toa xe có lò xo Mãi sau này cha tôi m i có m t chi c xe ng a b n bánh, lúc y ông c ng đã có ng a kéo Chúng tôi n u xúp gà và làm món tr ng th t bà đ i tá già i d o trong v n v i ch tôi, bà l y nh ng móng tay khô và nh cào vào nh ng cây n qu cho ch y nh a r i qu quy t r ng đó là th k o bánh ngon lành nh t

t tr ng t a c a chúng tôi r ng ra, đàn ng a và gia súc t ng lên Chúng tôi th nuôi gi ng c u Mêrin t [Mérinos] nh ng không thành công Ng c l i chúng tôi có r t nhi u l n c th t do trong sân, chúng l y mõm i t t c đ t đai xung quanh và cu i cùng phá tan tành v òn rau Vi c kinh doanh đ c ti n hành v i m t n l c l n nh ng theo ph ng th c c : ng i ta ch áng ch ng đ c l lãi t đâu đ n C ng

vì th mà khó đánh giá đ c t ng giá tr tài s n Toàn b ti n c a đ u n m trong đ t, lúa mì, h t và s n

ph m mà s n ph m thì luôn n m trong v a ho c trên đ ng đ n các c ng ôi khi trong lúc u ng trà ho c

n t i, cha tôi s c nh ra:

- À! Ghi l y cái này cho tôi, tôi đã c m tr c 1300 rúp c a ông c m đ , trích 660 rúp g i cho bà

đ i tá, 400 cho emb pxki [Dembovsky], ghi luôn vào đó là tôi đã đ a 100 rúp cho Phêôđôxia Antôn pna [Féodosia Antonovna] vào mùa xuân, khi tôi Êlidavétg rát

Công vi c k toán s sách đ i khái đ c làm nh th Tuy nhiên, d n dà nh ng kiên nh n, cha tôi

v n c đi lên

Chúng tôi trong cái nhà đ t nh do ông đ i tá già xây Mái nhà b ng r chìa ra và d i đó có vô

s t chim s T ng b n t n phía m t ngoài và r n r t làm t trong nh ng k n t này L m lúc ng i ta

t ng đó là r n l c và l y m xa-mô-va rót n c sôi vào k h , nh ng vô ích Nh ng ngày m a to, tr n nhà

b d t, nh t là hàng hiên: ng i ta đ t trên n n đ t n n chén, bát và ch u đ h ng Các c n phòng đ u nh

v i nh ng c a s t i t m Trong hai phòng ng và phòng c a tr con, sàn đ t là n i s n sinh vô s b chét Phòng n đ c lát g và c b ng cát vàng m i tu n m t l n Gia đình tôi m i bà đ i tá trong m t c n phòng sàn bóng nhoáng, dài ch ng tám b , đ c g i m t cách long tr ng là ''phòng khách''

Trong khu v n bao quanh nhà có hoa keo vàng, hoa h ng b ch và h ng nhung, mùa hè thêm

h ng d ng Sân không đ c rào d u Tòa nhà l n l p ngói do cha tôi xây b ng đ t sét g m x ng, nhà

b p c a ch và phòng cho ng i R i đ n cái v a ''ti u'', v a ''đ i'' đ u lát g và cu i cùng là cái v a ''m i'' đ đ ng thóc T t c đ u l p lau s y n c không rò vào và h t không lên men, c ba v a đ u

đ c xây trên nh ng b đá Khi tr i quá nóng ho c quá l nh, b n chó, l n và gia c m tr n bi t vào đó L

gà mái tìm th y đây ch kín đáo đ gi u tr ng Nhi u l n tôi ph i bò gi a nh ng hàng đá đ moi tr ng ra ngoài: ng i l n không chui v a vào đây Trên nóc c a v a thóc l n, th ng xuyên có v c đ n làm t Gi

m đ lên tr i, chúng nu t ch ng r n r t và ch nhái, nom th t d s ! Con r n run r y c a qu y ngoài m chim và trông c nh là nó n con v c t bên trong ra

V a đ c chia ra thành nh ng ng n đ ng lúa mì m i th m ph c, h t đ i m ch nh n xù xì, h t lanh d t dính g n nh ch y n c, h t c m có ánh xanh đen, y n m ch tinh và nh Không ph i lúc nào

c ng v y, nh ng khi có khách đ n, ng i ta cho l tr em ch i tr n tìm c trong v a Lách qua vách, tôi trèo lên đ ng lúa mì cao và l n xu ng phía bên kia Khép mình đ n đ u g i, tôi trùng khu u tay trong cái

đ ng di đ ng; h t lúa mì chui vào đôi giày th ng là rách nát c a tôi và lùa c vào tay áo C a v a đ c đóng và ai đó đã treo lên đó m t khóa nh ng không quay chìa đ đánh l a: lu t ch i đ c đ t ra nh v y Tôi n m dài trong v a lúa t i mát, chìm vào đ ng h t mì hít th b i th c v t và nghe Xênhia [Sénia] V -

ho c Xênhia Gi-xki ho c Xênhia X ho c ch Nida [Nisa] c a tôi ho c ai đó n a - l n l t tìm ra nh ng k

n p tr n, nh ng không sao tìm ra tôi đang vùi trong đ ng lúa mì t i

Chu ng ng a và bò, chu ng l n và sân nuôi gà phía bên kia c a nhà , t t c đ c nhào trát t m

b b ng đ t sét, cành nho và r m r Cách nhà ch ng m t tr m b c có m t gi ng v i cái c n v t ch a cao

lên tr i Sau n a là dòng su i mà nông dân th ng l y n c t i rau Hàng n m, c vào mùa xuân, n c

l n l i làm trôi m t đ p, ph i c ng c nó b ng r m, đ t và phân Có m t chi c c i xay trên gò cao ngay bên

b su i M t cái lán đ c ti n b ng g phi n ch a chi c máy h i n c m i mã l c và m t đôi tr c l n

Th i th u c a tôi, ph n l n th i gi m tôi làm vi c đ y C i xay không ch ph c v cho vi c kinh doanh c a gia đình tôi mà còn cho c vùng lân c n Nông dân xa t m i đ n m i l m d m mang lúa mì

đ n đây thuê xay và tr công gia đình tôi b ng m t ph n m i s l ng Vào th i k cao đi m, tr c khi

đ p lúa, c i xay làm vi c hai m i t trên hai m i t ti ng m i ngày và khi tôi bi t đ m, bi t vi t, th nh tho ng tôi ph i cân các bao lúa mì và tính xem c n tr l i bao nhiêu b t cho nh ng nông dân mang mì đ n Trong v g t, ng i ta đóng c a c i xay và dùng đ ng c h i n c đ đ p lúa Sau này, có m t đ ng c c

đ nh đ t t i nhà và nhà c i xay đ c xây l i b ng đá, l p phi n th ch C n nhà đ t c a ông bà ch c ng

đ c thay th b ng m t nhà l n b ng g ch, l p tôn Nh ng nh ng vi c này ch x y ra vào n m tôi g n

m i b y tu i Trong k ngh cu i tu n, tôi tính toán kho ng cách gi a các c a s và kích th c các c a

l n cho ngôi nhà t ng lai, nh ng không sao ra k t qu Khi v làng l n sau, tôi th y đã có móng đá S

ph n không cho tôi đ c trong c n nhà này Ngày nay, t i đó có m t tr ng h c Xô-vi t

Nh ng ng i nông dân có khi ph i ch đ i nhi u tu n li n c i xay Ai g n thì đ t các bao c a

h theo th t r i quay v nhà Nh ng k xa s ng trên xe c a h , ngày m a gió h n m trên các bao bì trong nhà c i xay Có l n m t khách hàng th y bi n m t cái dây c ng Ai đó th y m t gã thi u niên không thu c vùng này rình mò qu n quanh bên con ng a Th là h l c l i c xe ng a c a b nó và th y chi c dây

c ng gi u d i c khô Cha đ a bé, m t nông dân râu ria x m xoàm, tính tình cau có, quay v h ng ông khoát tay làm d u và th r ng ch có cái th ng tr i đánh, cái th ng s ng tù y m i làm chuy n này,

r i ông ta s rút ru t th ng vô l i Nh ng ch ng ai tin Ng i nông dân tóm c th ng bé, h t nó xu ng đ t

và v t l y v t đ vào ng i nó b ng cái dây c ng n c p N p sau l ng ng i l n, tôi nhìn quang c nh y

Th ng bé gào la th s không bao gi tái ph m n a Quanh nó đám đông đ ng l ng l , th v i ti ng kêu

la c a th ng bé, h hút thu c lá và nói l m b m d i b râu r ng ng i nông dân không đánh th c s , lão

ta v v nh thôi và l ra ph i n n c ông b n a

Sau lán và chu ng tr i là nh ng kho đ ng lúa, mái dài hàng hai, ba ch c xaghen [sagenet], cái

b ng lau s y, cái b ng r m r , d a trên nh ng c t đ t ngay n n đ t không có b c t ng ch ng nào Ng i

ta đ hàng đ ng h t trong nh ng kho y và cho ch y máy qu t gió hay máy sàng vào nh ng ngày m a gió Phía sau các mái che là sân đ p lúa mì Bên kia khe n c là m t khu đ c bao quanh cho gia súc, l n nh n

đ y phân khô

T t c th i th u c a tôi đ u g n li n v i c n nhà nh c a ông đ i tá và chi c gh đi-v ng c trong phòng n Tôi n tr a, n t i, ch i búp bê v i em tôi và sau này, tôi đ c sách trên cái đi-v ng p g dán màu g y L p v b c b th ng hai ch L nh n m v phía chi c gh bành c a Ivan Vaxiliêvích và

l to ch tôi ng i, c nh cha tôi

Ivan Vaxiliêvích nói:

- ã đ n lúc c n b c l i nó b ng n m i

- áng ra ph i làm vi c này t lâu r i - m tôi đáp -, chúng ta đã không b c l i nó t n m ng i ta sát h i Nga hoàng

Cha tôi ch ng ch :

- Chà, c đ n cái thành ph ch t ti t y là ph i ch y ng c ch y xuôi, ng i xà-ích cáu k nh, th

là ch còn ngh đ n chuy n chu n cho l , quên khu y c vi c mua bán

Xuyên ngang phòng n, d i cái tr n th p là m t giá g kh ng l s n tr ng, trên đó đ t đ m i th :

nh ng đ a th c n ngoài t m nh y c a con mèo, đinh, dây r , sách v , l m c nút b ng c c gi y, m t chi c bút c v i cái ngòi đã han g Tôi không thi u ngòi bút Có nh ng tu n tôi l y con dao n g t nh ng chi c ngòi g đ v l i nh ng chú ng a mà tôi th y trong các s báo nh Niva (Cánh đ ng) c Con mèo cái mãi trên cao tít, d i tr n nhà, n i ng khói c a lò s i n i g lên Nó đ và ch m sóc l con đó Nh ng khi quá nóng, nó c n c nh ng chú mèo con và lao xu ng b ng m t cú nh y táo b o T t c nh ng ng i khách cao l n đ n nhà chúng tôi đ u b đ p đ u vào cái giá g khi h đ ng d y kh i bàn n; vì th , ng i ta

có thói quen ch lên tr n báo cho khách bi t: ''C n th n, c n th n đ y''

Trong phòng khách, đáng chú ý h n c là m t cây đàn cla-v -xin chi m ít nh t m t ph n t gian nhà Tôi không nh chúng tôi có nó t bao gi M t bà đ a ch phá s n cách chúng tôi ch ng 15-20 d m chuy n lên thành ph và bán t ng t t c đ đ c Chúng tôi mua c a bà cái đi-v ng, ba chi c gh ki u thành Viên [Vienne] và cái đàn cla-v -xin c , h ng, đ mãi trong nhà kho v i b dây đ t Cây đàn giá m i sáu rúp và đ c ch v Ian pca trên m t chi c xe bò Khi ng i ta tháo r nó trong x ng, m t đôi chu t

ch t đ c lôi ra t d i bàn hòa âm Mùa đông n m y, trong nhi u tu n l li n, chi c đàn cla-v -xin chi m

c c n x ng Ivan Vaxiliêvích lau chùi, dán l i g , đánh véc-ni cho nó, anh ki m đ c m t b dây m c lên

đàn và ch nh l i ti ng Toàn b phím đàn đ c s a l i và cu i cùng không th kìm đ c, cây đàn c ng lên

ti ng dù h i rè Ivan Vaxiliêvích chuy n nh ng ngón tay th n di u đã quen v i phím đàn phong c m c a anh sang bàn phím cla-v -xin, anh ch i b n Camarinxcaia [Kamarinskaia], m t b n Pônca [Polka] và Oh, Mein lieber-Augustin Ch c tôi b t đ u h c nh c ôi khi anh tôi c ng m cò xu ng cây đàn, anh đã h c

v c m vài tháng Êlidavétg rát Cu i cùng tôi c ng ch i vung v y m t ngón tay d a theo b n nh c so n cho v c m c a anh tôi Tôi không có ''tai nh c'' và tình yêu c a tôi v i âm nh c v nh vi n ch vô v ng và

m t chi u C ng trên cây đàn cla-v -xin y, Môixây Kharitônôvích M-xki [Moisei Kharitonovitch M-sky],

m t ng i hàng xóm c a chúng tôi đã tr tài b ng bàn tay ph i ''có th bi u di n hòa t u d ng c m'' c a ông

Mùa xuân, cái sân tr thành m t bi n bùn Ivan Vaxiliêvích t đ o nh ng đôi gu c g , th c ra là

nh ng chi c giày cao gót và tôi khoái trá nhìn anh b c đi t c a s , ng i cao lên đ n g n n a ácsin [arshin] Ch ng bao lâu xu t hi n trong trang tr i m t c già làm ngh thu c da Hình nh không ai bi t tên ông Ông đã h n tám m i tu i ó là m t c u chi n binh th i Nhicôlai [Nicolas] nh t, đã t ng ph c v hai m i n m trong quân đ i Dáng ng i to, vai r ng, râu và tóc tr ng toát, đi đ ng n ng n khó kh n, ông

đi đ n cái lán n i đ t x ng dã chi n c a ông ''Cái chân tôi nó y u l m r i''- ông nói Nh ng đã m i n m nay ông ca c m nh th Ng c l i, bàn tay thu c da c a ông còn ch c h n nh ng g ng kìm Móng tay ông

nh nh ng phím ngà, r t nh n

- Mày có mu n ông ch cho th y Mátxc va [Mouscou] không? - ông già h i tôi

D nhiên là tôi mu n Ông già túm l y tôi b ng đôi tay to l n và nh c b ng tôi lên Nh ng móng tay kinh kh ng c vào tai làm tôi đau và c m th y nh c nhã Dãy d a đôi chân, tôi đòi ông ta đ t xu ng đ t

- N u mày không mu n thì thôi - ông già nói

Dù cáu, tôi c ng không ch u đi

- Này - ông già nói -, trèo thang lên cái lán này mà xem trên gác xép có gì

Tôi c m th y có c m b y và ng p ng ng S là trên gác xép, anh th ph nhà máy xay Cônxtanchin [Konstantin] đang tiêu khi n v i ch n u b p Cachiusa [Katioucha] C hai đ u đ p, vui tính

và lao đ ng gi i

- Khi nào thì anh c i Cachiusa? - bà ch h i Cônxtanchin

- Chúng con th y c nh th này là h n - Cônxtanchin đáp - Mu n c i ph i m t đ n ch c rúp, thà mua cho Cachiusa đôi ng còn h n

Mùa hè cháy b ng, c ng th ng c a th o nguyên trôi qua v i c ng đ làm vi c kinh kh ng, v i mùa g t và th i lao kh ph i làm vi c xa nhà; nh ng ngày đ u c a mùa thu g n đ n, khi y chúng tôi tính

s m t n m lao đ ng g n nh kh sai Vi c đ p lúa đang đ kh n tr ng nh t M i ho t đ ng d n l i trên sân đ p lúa, sau nh ng nhà kho cách nhà ch ng m t ph n t d m M t đám mây b i tr u bay mù m t trên sân Thùng tr ng c a máy đ p kêu m m Anh th xay Philíp [Philippe] đeo kính đ ng c nh thùng B râu đen c a anh đ y b i xám Ng i ta chuy n cho anh t ng bó lúa t xe bò, anh đ l y mà không thèm nhìn, sau đó m nút dây bu c, xòe bó lúa ra và th vào thùng Cái máy nu t l y c ôm, làu nhàu nh con chó ngo m đ c c c x ng; nh ng chi c thùng r r m, g t r m ra ngoài nh ch i đùa Tr u ch y v m t phía theo ng d n ng i ta cu n nó v phía đ n lúa và tôi thì đ ng cu i các t m ván, tay n m dây đi u khi n ''C n th n đ y con, k o ngã!'' - cha tôi la lên Nh ng tôi đã ngã hàng ch c l n r i, khi thì vào r m, khi thì vào tr u ám mây b i xám dày lên phía trên chi c máy đ p, cái thùng tr ng kêu m , tr u chui vào áo s

mi, vào m i làm ng i ta h t h i lia l a.''Kìa Philíp, t t ch !''- cha tôi kêu lên khi cái thùng tr ng g m lên quá d t n Tôi nâng cây g lên nh ng tu t tay làm nó r i th ng vào m t ngón tay C n đau làm tôi t i t m

m t m i Tôi l n l n đi đ không ai trông th y mình khóc r i ch y v nhà M tôi d i n c l nh lên ngón tay tôi r i l y gi qu n l i Nh ng c n đau không gi m Ngón tay m ng m hành h tôi m t m y ngày

Nh ng bao mì đ c ch t đ y các v a lúa, các kho, chúng đ c x p lên nhi u t ng và che v i b t ngoài sân Ông ch c ng hay đích thân đ ng c nh n i sàng s y, gi a m y tr nhà và ch cho m i ng i

th y ph i quay bánh xe nh th nào đ lùa tr u ra và sau đó ch c n h t g n m t cái là h t g o s ch r i h t

xu ng thành đ ng D i các mái che và các lán đ c quây l i cho khu t gió, ng i ta quay máy sàng H t lúa đ c làm s ch và chu n b đem đi bán

Dân buôn kéo đ n, mang theo nh ng chi c bình b ng đ ng và nh ng cái cân đ t trong h p đánh bóng c n th n H xem thóc, đ ngh m t giá và tìm cách đ a ti n đ t c c Chúng tôi ti p đãi h l ch s ,

m i trà và bánh bích c t v i b nh ng không bán cho h ây ch a ph i là nh ng khách s p Ông ch đã

v t qua nh ng hình th c buôn bán nh Ông có m t m i giao hàng riêng t i Nhicôlaiép ''H t lúa có th

n m đây m t th i gian - cha tôi nói - Nó không đòi n đâu'' Sau đó m t tu n, chúng tôi th ng nh n đ c

th , ho c th nh tho ng đi n tín, t Nhicôlaiép: giá lúa mì đã lên n m cô-p ch m i pút [poud] ''Th là chúng

ta đã đ c l i m t ngàn cácbôvantri [karbovantsi] - ông ch h h - Ti n b t đ c đ y!'' Nh ng ng c l i,

c ng có khi giá c đi xu ng Nh ng s c m nh huy n bí c a th tr ng th gi i c ng tìm đ ng t i t n Ian pca T Nhicôlaiép v , cha tôi r u r nói: ''Ng i ta nói r ng g i là cái quái gì nh Áchentina [Arghentina] n m nay xu t kh u nhi u mì''.

Làng m c yên t nh vào mùa đông Ch có c i xay và x ng ho t đ ng h t công su t Nhà đ c

s i b ng r m r do k n ng i trong nhà mang lên, h ôm t ng bó l n, r i vãi m t ph n d c đ ng và

c m i l n nh th h l i ph i quét l i Th t là vui khi t ng r m vào lò và nhìn chúng b c cháy M t hôm, bác Grigôri [Gregory] th y tôi và em Ôlia [Olia] trong phòng n, xanh xao vì nhi m đ c thán khí Tôi quay

cu ng gi a phòng và không th y gì tr c m t, khi chú g i, tôi l n ra mê man b t t nh Trong nh ng ngày đông chúng tôi hay nhà m t mình, nh t là khi cha tôi đi công chuy n và m i th trong nhà đ u vào tay

m tôi ôi khi vào lúc hoàng hôn, tôi và em gái tôi ng i sát vào nhau trên gh đi-v ng, m t m to và không dám c đ ng vì s Th nh tho ng t bên ngoài b ng giá, m t bóng ng i kh ng l lao vào c n nhà

n t i t m trong chi c áo da đ s , c to l t ng c, m bê-rê, g ng tay, ng d ch m vào nhau ken két, râu ria dính nh ng m nh b ng và c t gi ng oang oang trong bóng t i: ''Chào c nhà!'' Chúng tôi k vai nhau,

ch t l ng trong m t góc đi-v ng và không dám đáp l i Khi y, ng i kh ng l châm m t que diêm và phát

hi n ra chúng tôi Hóa ra là m t ông hàng xóm Th nh tho ng, không ch u đ ng n i n i cô đ n trong phòng

n, b t ch p tr i b ng giá, tôi ch y ra phòng ngoài, m c a và nh y lên viên đá l n ph ng tr c th m; t đó tôi gào vào bóng t i: ''Mas ca [Machka], Mas ca! V phòng n, v ngay phòng n!'' - c nh th nhi u l n,

r t nhi u l n, vì Mas ca b n nhi u vi c nhà b p, nhà ng i và nh ng n i khác Cu i cùng m tôi t nhà

c i xay v , bà th p đèn lên và mang ra m t cái m xa-mô-va

Bu i t i chúng tôi th ng trong phòng n cho đ n khi th y bu n ng M i ng i đi ra đi vào, mang đ n ho c l y đi nh ng chùm chìa khóa, c nh bàn n, công vi c đ c c t đ t và chu n b cho ngày hôm sau Trong nh ng gi kh c y, tôi, em Ôlia, ch Lida và có khi c ng i h u gái, s ng m t cu c s ng hoàn toàn ph thu c vào ng i l n và ng t th vì h ôi khi ng i ta buông m t câu và g i cho chúng tôi

s c nh đ n m t k ni m riêng, đ c bi t nào đó Tôi nháy m t nhìn em tôi, em b m mi ng c i; ai đó trong

s ng i l n l đãng nhìn em Tôi l i nháy m t l n n a; em c gi u c n c i d i t m v i d u và đ p trán vào bàn Tôi b t c i theo và đôi khi cái c i c ng lây sang c ch tôi, ch tìm cách gi v trang nghiêm

c a cô gái m i ba, l p l gi a b n tr và ng i l n N u cái c i tr nên quá n ào, tôi ph i chui xu ng

g m bàn, len vào chân nh ng ng i lón và sau khi d m ph i đuôi con mèo, tôi ch y tr n sang các xó nh

đ c g i là ''phòng b n tr '' Vài phút sau, m i th b t đ u t đ u C i nhi u quá, ngón tay run đ n n i không c m đ c c c c n a u, môi, tay, chân c a tôi rã r i và hòa tan trong ti ng c i ''Các con làm sao v y?''- m tôi h i, v m t m i Hai vòng đ i, vòng trên và vòng d i, nh ng khi y hòa vào nhau đ c

m t lúc Ng i l n nhìn b n tr v i v th m dò, đôi khi đ l ng nh ng c ng l m khi b c b i Th là ti ng

c i b t ng l i b t lên n ào Ôlia l i chúi đ u xu ng bàn, tôi nhào xu ng chi c gh dài, Lida c n môi d i còn cô h u gái thì bi n vào sau c a

- Nào, thôi, chúng mày đi ng đi! - ng i l n nói

Nh ng chúng tôi không ch u ra, c n p trong các góc và s ph i trông th y nhau Em tôi đ c b

ra kh i phòng còn tôi l m khi ng luôn trên đi-v ng Ai đó đ n b tôi đi ang ngái ng , có khi tôi thét lên

nh điên Tôi th y hình nh mình b đàn chó bao quanh ho c l r n th phì phì d i chân, hay b nh ng tên

c p b t vào r ng C n ác m ng c a tu i th đi vào đ i s ng ng i l n Ng i ta tìm cách d dành, vu t

ve, ôm p tôi Thành th t c i đ n m , t m đ n ác m ng, t ác m ng đ n khi th c d y, tôi l i chìm vào

gi c m , nh ng l n này trên gi ng đ m lông chim phòng ng có lò s i

Nh th mùa đông là th i k đ m m nh t trong n m Có nh ng ngày liên t c cha m tôi d ng

nh không ra kh i nhà Vào l Giáng sinh, anh ch tôi đ u ngh h c và v nhà Ch nh t, sau khi đã t m r a,

đ u tóc ch nh t , anh Ivan Vaxiiliêvích c m kéo và l c đ t a đ u, tr c tiên cho cha tôi r i đ n Xasa [Sacha], c u h c sinh tr ng Hi n đ i và cu i cùng m i đ n tôi Xasa h i:

- Anh Ivan Vaxiliêvích, anh có bi t c t ki u Capun [Capoul] không?

M i ng i ng ng đ u nhìn Xasa, còn anh k r ng Êlidavétg rát, m t ng i th c o c t cho anh

ki u Capun tuy t v i nh ng ngay hôm sau ông thanh tra nhà tr ng đã nghiêm kh c khi n trách anh v t i đó

C t tóc xong, chúng tôi ng i vào bàn n Cha tôi và Ivan Vaxiliêvích chi m hai chi c gh bành hai đ u bàn, l tr con ng i trên đi-v ng và m tôi ng i đ i di n v i chúng tôi Cho đ n khi ch a l y v , Ivan Vaxiliêvích n cùng v i chúng tôi Vào mùa đông, b a n kéo dài và sau đó chúng tôi còn trò chuy n Ivan Vaxiliêvích hút thu c và nh ra nh ng vòng khói tài tình ôi khi m i ng i b t Xasa ho c Lida ng i

đ c chuy n Cha tôi ng i ng gà ng g t trên t ng th p c a lò s i, nh ng th ng b phát hi n Bu i t i,

thnh tho ng l m chúng tôi c ng ch i bài đur c [dourak], khi đó khá n ào, chúng tôi cù nhau và c i nh

n c n , đôi lúc còn cãi c chút đ nh Thú nh t là đánh n gian v i cha tôi, ông ch i r t l đãng và khi thua

c ng c i, khác h n v i m tôi, ch i gi i h n, luôn h i h p và c nh giác theo dõi đ không b anh c tôi n gian.

Tr m b u đi n g n nh t cách Ian pca hai m i ba cây s , đ n đ c đ ng s t thì ph i h n ba

m i l m cây Còn xa m i đ n đ c các công s , các c a hàng, các trung tâm trong thành ph ; nh ng s

ki n l ch s l n thì còn xa h n n a Nh p đi u lao đ ng nông nghi p là nhân t duy nh t đi u hành cu c

s ng đây T t c nh ng th khác đ u tr nên không đáng k : m i th , tr giá lúa mì trên th tr ng th

gi i Nh ng n m y ng i ta không đ a báo, t p chí đ n làng; chúng ch có v sau này, khi tôi đã là h c sinh tr ng Hi n đ i Th t ch đ n m t cách ng u nhiên, r t hi m hoi ôi khi, ng i hàng xóm mang

m t lá th t Bôbrinhét, anh ta c ng gi l i trong túi m t hai tu n Nh n đ c th là c m t s ki n, đi n tín thì ch ng t m t tai h a đã x y ra

Ng i ta gi i thích cho tôi là đi n đ c báo đi trên dây thép, th mà chính m t tôi trông th y m t

ng i c i ng a mang đ n t Bôbrinhét và ph i tr cho anh ta hai rúp n m m i cô-p ch i n báo là m t

m nh gi y c ng nh m t lá th và ch trong đó đ c vi t b ng bút chì Th thì làm sao nó đi đ c trên giây thép, hay là b gió đ y đi? Ng i ta tr l i tôi: đó là vì có đi n i u này l i càng mù m t M t hôm chú Abram h m h gi i thích cho tôi:

- Dòng đi n ch y trong dây thép và ghi l i d u hi u trên m t cu n b ng Nh c l i đi!

- Th nó đi riêng đ n - chú tôi tr l i

Tôi h nghi không hi u t i sao l i c n đ n dòng đi n n u cái ''th '' đ c ng a đ a đ n Nh ng chú tôi n i cáu:

- cho tao yên v i cái th c a mày - ông la lên -, tao gi i thích cho mày th nào là đi n báo mà mày thì c nói chuy n cái th !

- i n báo nó đi nh th nào h m ? - tôi h i m

- Con h i bà Pôlina Pêtr pna y - lúng túng m tôi đáp -, r i bà y s gi i thích cho con

Bà Pôlina Pêtr pna gi i thích cho tôi nh sau:

- Các d u trên cu n b ng t ng đ ng v i nh ng ch cái, m t đi n báo viên phiên ra thành ch trên gi y và m t ng i c i ng a mang t đi n báo y đi

Nh th thì hi u đ c

- Nh ng dòng đi n thì đi nh th nào vì cháu ch ng nhìn th y gì c ? - tôi nhìn đ ng dây thép và

h i

- Dòng đi n đi bên trong - bà Pôlina Pêtr pna đáp - Nh ng đ ng dây thép y đ c làm theo hình

ng và dòng đi n ch y bên trong

i u này c ng sáng s a và tôi yên tâm m t th i gian dài B n n m sau, khi th y giáo v t lý gi ng

v sóng đi n t , tôi còn c m th y khó hi u h n th nhi u

M c d u không ph i không có mâu thu n, song v c b n, cha m tôi r t hòa thu n v i nhau trong

su t cu c đ i b n r n, tuy hai ng i xu t thân t nh ng thành ph n xã h i khác nhau M tôi thu c m t gia đình ti u t s n thành th , khinh th ng ng i nông dân tay chân n t n Nh ng cha tôi th i trai tr là m t thanh niên khôi ngô, cao ráo v i g ng m t r n r i và quy t đoán Ông đã gom góp m t chút ti n nên vài

n m sau m i mua đ c trang tr i Ian pca Trôi d t t th ph c a vùng v m t làng quê th o nguyên,

ng i ph n tr y không d dàng hòa nh p vào các đi u ki n nghi t ngã c a n n kinh t nông nghi p,

nh ng cu i cùng bà c ng quen d n và b trói bu c vào đó g n b n m i l m n m Trong tám đ a tr ra đ i

t cu c hôn nhân c a cha m tôi, b n đ a còn s ng sót Tôi là th n m theo th t B n đ a ch t t thu s sinh vì b nh b ch h u, b nh s t phát ban; chúng ch t g n nh không ai đ ý, c ng nh ch ng m y ai quan tâm đ n nh ng đ a s ng sót t đai, đàn gia súc, gia c m, nhà c i xay đòi h i m t s chú ý đ c bi t Mùa

ti p mùa, công vi c đ ng áng liên miên l n át nh ng tình c m gia đình Trong gia đình không có s yêu

th ng v v , nh t là trong nh ng n m đ u, nh ng công vi c đã t o nên m i quan h g n bó gi a cha và

m tôi ''L y m t cái gh cho m ''- cha tôi nói m i khi th y m b c t i th m nhà, ng i tr ng toát vì b i

c i xay ''Mas ca, chu n b m n c nhanh lên - khi khác, m tôi l i kêu lên nh th , ngay c khi ch a

b c chân vào đ n nhà - Ông s p đ ng v r i đ y'' C hai đ u bi t r t rõ cái gi i h n t t cùng c a s m t

nh c th xác

Cha tôi h n m tôi rõ ràng c v tinh th n l n tính cách Ông sâu s c h n, đi m đ m h n và t nh

h n Ông có cái nhìn s c s o hi m có khi đánh giá, không ch v v t mà c v ng i Th ng th ng cha

m tôi không m y khi mua s m, đ c bi t là trong nh ng n m đ u; c cha l n m tôi đ u bi t dè s n t ng

đ ng cô-p ch Nh ng cha tôi bi t, không m t chút sai l m, v giá tr nh ng gì mình mua T m nh d , cái

m , con ng a hay c máy, đâu ông c ng có ý th c v ch t l ng

- Cha không thích nh ng đ ng xu này - sau này ông nói vói tôi nh đ thanh minh v tính keo ki t

c a mình -, nh ng cha c ng không thích n u thi u chúng Th t là m t tai h a l n khi c n ti n mà l i thi u

Cha tôi nói sai ng pháp, l n l n ti ng Nga v i ti ng Uc raina và n ng v ti ng Uc raina h n Ông đánh giá con ng i theo phong thái, khuôn m t, cách ng x và th ng th ng ông đúng

- Th nào y, tôi không thích c u sinh viên này - ông nói v m t ng i khách m i đ n ch i -, có

ph i là h n ta h i ng c ngh ch không?

L tr không b ng lòng vì cha ngh th v khách, nh ng trong lòng chúng th y ông nói đúng Ch đôi l n đ n th m m t nhà l là ông đoán ra r t đúng m t bên trong c a đ i s ng gia đình y

Sau nhi u l n sinh đ và công vi c, m tôi b m m t th i gian và ph i đi đi u tr đ u đ n t i m t

th y thu c Khácc p Nh ng l n đi l i nh v y là s ki n l n, ph i chu n b lâu la t tr c M tôi đ dành ti n, s p x p nh ng l b , bánh quy b , gà quay và nhi u th khác Bà d ki n ph i tiêu pha nhi u

ti n M i l n khám b nh, m tôi tr ba rúp cho bác s M i ng i nói nhi u v chuy n đó, c trong gia đình,

c tr c m t khách kh a, v a nói v a gi ba ngón tay v i m t b m t đ y ý ngh a đ c bi t: trong đó có s tôn sùng khoa h c nh ng c ng có ý phàn nàn vì nó quá t n kém và c lòng hãnh di n vì chúng tôi có kh

n ng tr nh ng kho n ti n không th t ng t ng y Chúng tôi h i h p ch m v Bà v v i m t chi c áo dài m i, trông th t l ch s gi a c n nhà b p Ian pca Bà còn mang v m t cái b p d u dùng đ n u n ng trong m y tu n, m t qu bóng cao su và m t con ng a b ng gi y b i cho tôi, m t con búp bê cho em gái tôi

H i còn nh , cha tôi đ i x v i chúng tôi d u dàng và đi m đ m h n M tôi hay cáu k nh, đôi khi

vô lý do, đ n gi n bà mu n trút lên đ u l tr s m t nh c hay th t b i gì đó c a công vi c Th i y, khi

c n gì chúng tôi th ng xin cha nhi u h n Nh ng th i gian trôi qua, ông tr nên kh n tính b i nh ng khó

kh n trong cu c s ng, nh ng m i lo ngày càng t ng v i s t n t i c a công vi c kinh doanh - nh t là trong

kh ng ho ng nông nghi p th p niên tám m i -, và nh ng th t v ng do l tr gây ra

Nh ng mùa đông dài, khi tuy t vùng th o nguyên bao ph Ian pca t b và vun thành đ ng cao quá c a s xung quanh nhà, m tôi thích ng i đ c sách Bà ng i trên cái t ng th p hình tam giác c a phòng

s i, đ t chân lên m t chi c gh , ho c nh ng khi hoàng hôn xu ng r t nhanh vào mùa đông bà chuy n sang

gh bành c a cha tôi c nh cánh c a s nh đ y nh ng bông tuy t và đ c thì th m, nh ng v n nghe rõ t ng câu, m t cu n ti u thuy t đã c mòn c a th vi n Bôbrinhét, ngón tay m t m i l n theo các hàng ch Bà

th ng b s ng l i m t t nào đó và lúng túng tr c nh ng câu r c r i ôi khi, m t đ a con ''nh c bài'' làm cho bà hi u khác h n nh ng gì đã đ c Nh ng bà v n kiên trì và đ c không bi t m t m i: trong nh ng

gi r i rãi c a nh ng ngày đông yên t nh, có th nghe ngay t th m c a ra vào ti ng đ c thì th m và đ u

đ n c a bà

Cha tôi đã già khi ông t p đánh v n đ ít nh t c ng đ c đ c các t a đ sách c a tôi N m 1910 Béclin [Berlin], tôi r t c m đ ng nhìn ông c h t s c đ hi u cu n sách tôi vi t v đ ng Xã h i Dân ch c

Khi cách m ng tháng M i di n ra, cha tôi đã là m t ng i h t s c sung túc M tôi m t vào n m

1910 song cha tôi còn s ng đ n khi chính quy n Xô-vi t đ c thi t l p Trong giai đo n cao đi m c a cu c

n i chi n đ c bi t kéo dài phía Nam, khi các chính quy n b thay đ i liên t c, ông già b y nh m tu i y

đã ph i đi b vài tr m cây s đ tìm m t ch n náu t m th i Ôđétxa [Odessa] H ng quân nguy hi m đ i

v i ông vì ông là đ a ch , còn B ch v s n đu i ông vì ông là cha tôi Sau khi quân đ i Xô-vi t quét s ch

ph ng Nam, ông có th v Mátxc va C nhiên cách m ng tháng M i đã t c đo t m i th ông dành

d m đ c trong đ i Trong h n m t n m, ông qu n lý m t nhà c i xay nh c a nhà n c t i vùng ngo i ô Mátxc va Xiurupa [Tsiouroupa], dân y B L ng th c và Th c ph m th i y thích nói chuy n v i cha tôi v nh ng v n đ kinh t Cha tôi m t vào mùa xuân n m 1922 vì b nh d ch t , đúng lúc tôi đang thuy t trình t i i h i l n th t Qu c t C ng s n

N i ch y u, quan tr ng nh t Ian pca là nhà x ng, ch làm vi c c a Ivan Vaxiliêvích Grêben Anh ph c v cha tôi tôi t n m hai m i tu i, đúng vào lúc tôi ra đ i Anh mày tao v i b n tr , k c

nh ng đ a l n, chúng tôi g i anh là ''anh'' và g i ''Ivan Vaxiliêvích'' m t cách kính tr ng Khi b g i nh p

ng , cha tôi đi cùng anh và b ti n h i l ai đó, th là Grêben đ c l i Ian pca ó là m t ng i r t tài

gi i và đi n trai, ria màu vàng su m và chòm râu c m đ ki u Pháp Anh th o t t c m i vi c: s a ch a máy h i n c, trông coi n i h i, ti n nh ng chi c c vít b ng thép và g , nh ng vòng bi b ng đ ng đ t trên

lò xo, s a đ ng h qu quýt, đ ng h đ bàn, đi u ch nh đàn d ng c m, b c đ m bàn gh và l p m t cái

xe đ p hoàn ch nh tuy không có l p Xong l p d b , trong khi ch vào l p đ nh t, tôi t p xe đ p trên b khung y T xa, nh ng ng i c nh p c đ n nhà x ng nh s a ch a máy gieo h t, máy bó lúa và m i Ivan Vaxiliêvích đ n ch h khi h c n mua m t chi c máy đ p ho c máy h i n c Ng i ta h i cha tôi v

nh ng v n đ kinh t và h i Ivan Vaxiliêvích v k thu t Trong nhà x ng có c nh ng th ph và th h c ngh Tôi đã ph i h c l i r t nhi u vi c t nh ng th h c ngh này

Ng i đ n h c vi c đ u tiên là Xênhia Ghéctôpan p [Sénia Gertopanov], con m t đ a ch x a kia

c ng giàu có nh ng đã hoàn toàn phá s n; h n không l u l i đây đ c lâu vì b Ivan Vaxiliêvích đu i đi Vichia Ghéctôpan p, m t thanh niên khôi ngô, r n r i th chân anh ta, r i đ n avít Sécnhikh pxki [David Chernikhovsky], con ông già Hécs [Hersh], m t th xay có b râu khó t ng t ng đ c avít y u

nh ng ch m làm x ng, m t vài l n anh s a cái dây treo qu n cho cha anh, v n b sa ru t

- Làm cái gì th , avítca [Davidka]? M t cái dây c ng cho b c u à? - anh cai Phôma [Foma]

h i

avít c i lúng túng và v i vã quay v công vi c c a anh

Nhi u l n tôi làm gien cho ê-cu và đinh vít trong x ng Tôi r t thích công vi c này vì k t qu

có ngay trong tay ôi khi tôi c ng đòi hòa màu trên m t cái đ a b ng đá r t nh n Nh ng ch ng m y ch c, tôi đã m t và ngày càng h i nhi u xem nh v y đã đ c ch a Ivan Vaxiliêvích th c ngón tay vào h n h p

y và l c đ u t ý ch a đ c Cu i cùng tôi tr đ a đá cho m t ng i h c vi c

ôi khi Ivan Vaxiliêvích ng i lên trên m t cái r ng con đ ng đ ngh đ trong góc, sau bàn th Anh hút thu c và nhìn m h vào không trung, có l anh suy ngh ho c nh l i m t cái gì, c ng có th anh

ch ngh ng i vô t l Nh ng lúc đó, tôi tr n đ n bên anh và vân vê m t s i ria dày màu vàng su m, ho c

ch m chú nhìn bàn tay v i nh ng ngón r t đ c bi t c a ng i th c T t c làn da trên tay anh l m t m

nh ng ch m đen: đó là nh ng m nh vô cùng bé đã chui v nh vi n vào da th t khi anh mài s c đ a mài Ngón tay dinh dính nh nh ng r cây, nh ng hoàn toàn không c ng, nó bè ra đ u cùng, h t s c linh ho t và ngón tay cái có th b thành vòng cung M i ngón tay bi t t mình ho t đ ng theo m i cách, chung s c l i chúng t o thành m t ê-kíp tuy t v i Dù còn r t bé, tôi v n nhìn và c m th y bàn tay y không c m búa hay kìm nh nh ng bàn tay khác Ngón cái bàn tay trái có m t đ ng s o vòng tròn n m h i ch ch úng vào ngày tôi ra đ i, Ivan Vaxiliêvích b l i rìu b p ph i tay, ngón tay treo l ng l ng ch còn dính m t tý da Cha tôi tình c nhìn th y ng i th máy tr này đang đ t bàn tay lên m t t m ván chu n b ch t r i h n ngón tay ''Khoan, d ng l i đã - cha tôi kêu lên -, ngón tay có th li n l i đ c'' ''Ông cho là nó s li n l i à?'' - ng i th máy h i và th cái rìu xu ng Ngón tay cái dính l i th t và ho t đ ng t t, ch có đi u là không th b cong nó v phía sau nh ngón cái c a bàn tay ph i

Ivan Vaxiliêvích s a m t cái súng c ki u Bécđan [Berdan] thành súng b n đ n chì và th đ chính xác c a nó: theo th t , m i ng i b n m t viên đ làm t t m t cây n n đ t cách vài b c Không

ph i ai c ng thành công Tình c cha tôi b c vào Khi nâng kh u súng lên vai và b n, tay ông run run và ông c m súng c ng không v ng Tuy nhiên, ông làm t t ngay ng n n n Cha tôi có con m t ch c ch n trong

m i vi c và Ivan Vaxiliêvích c ng hi u đi u đó Hai ng i không bao gi b t hòa m c dù đ i v i k khác, cha tôi s s nh m t ông ch , th ng r y la và c nh cáo h

Trong x ng tôi luôn luôn có vi c Tôi th i b lò đ c Ivan Vaxiliêvích thi t k theo cách riêng

c a anh: không th y chi c qu t gió vì nó n m trên gác xép và đi u này khi n nh ng ng i đ n th m ph i kinh ng c Tôi quay bánh xe c a máy ti n đ n m t nhoài, nh t là khi ng i ta ti n nh ng hòn bi tròn có khía b ng g keo đ làm cái móc Ngoài ra, trong nhà x ng ng i ta còn nói nhi u chuy n th t lý thú Không ph i lúc nào h c ng gi phép l ch thi p, nói đúng h n là ch ng bao gi h gi ý t Ng c l i, t m nhìn c a tôi đ c m r ng không ph i ngày này sang ngày khác, mà gi này qua gi khác Phôma k v các đ i đi n trang n i anh đã làm vi c và nh ng cu c phiêu l u c a các ông ch , bà ch Ph i nói r ng anh không có thi n c m m y v i h Anh th xay Philíp nh p cu c v i nh ng k ni m th i quân ng Ivan Vaxiliêvích đ t câu h i, xoa d u m i ng i và b sung đi u này, đi u khác vào nh ng chuy n đã k

Anh Ias ca [Iachka] - th đ t lò, đôi khi kiêm th rèn - là m t ng i tóc hung, m t mày d t,

ch ng ba m i tu i và không đâu lâu m t ch Luôn luôn có m t cái gì đó thúc đ y anh: khi thì mùa thu, khi thì mùa xuân, anh bi n đi và n a n m sau m i quay l i Ít khi anh u ng r u nh ng khi đã u ng thì ra trò Anh r t mê s n b n nh ng đã bán c kh u súng c a mình đ u ng Phôma k chuy n m t l n Ias ca đi chân đ t vào m t c a hi u Bôbrinhét: đôi chân tr n c a anh dính đ y bùn đen ngoài ru ng, anh h i mua

m t m i đ n cho kh u súng h a mai c a mình C tình làm đ cái h p, anh cúi xu ng nh t m i đ n, gi a

ch ng gi m chân lên m t cái và c th anh tha nó đi.

- Phôma ba ph i không? - Ivan Vaxiliêvích h i

- Anh y b a làm gì? - Ias ca tr l i -, lúc đó tôi không có l y m t cô-p ch

Tôi th y cách ki m nh ng th ng i ta đang c n nh th th t tuy t v i và đáng b t ch c

- Ig nát [Ignat] nhà ta đã đ n - cô h u phòng Mas ca báo tin - Nh ng unca [Dounka] l i không

có đây, ch y v nhà nhân ngày l r i

Khi nói v anh th đ t lò Ig nát, ng i ta nói Ig nát ''nhà ta'' đ phân bi t v i Ig nát gù l ng, ông này v n là h ng tr ng tr c Tarát [Tarass] Ig nát ''nhà ta'' b g i đi tòng quân Ivan Vaxiliêvích thân chinh đo vòng ng c c a anh ta và nói: ''Ch ng bao gi ng i ta b t h n đi đâu'' H i đ ng Ki m tra cho

Ig nát vào b nh vi n m t tháng đ khám đó, anh làm quen v i nh ng công nhân thành ph và quy t

đ nh th v n may trong m t nhà máy Ig nát đi ng th thành và m c m t cái áo khoác da ng n thêu diêm dúa Anh su t ngày trong x ng đ k v thành ph , v công vi c, v các t p t c, máy móc và l ng l u

- úng r i, nhà máy - Phôma tr m ngâm nói

- Nhà máy không ph i nh m t cái x ng - Philíp nói đ vào

Và th là m i ng i suy t nhìn v h ng nhà x ng

- Nhi u máy l m h ? - Víchto [Victor] háo h c h i

- Nh r ng

Tôi m to m t l ng nghe và t t ng t ng ra m t nhà máy nh ngày x a tôi t ng t ng ra r ng:

c trên, c ph i, c trái, c đ ng sau, c đ ng tr c - ch ng th y gì ngoài máy móc và Ig nát đ ng gi a

nh ng c máy y, l ng th t ch t m t chi c dây da Chúng tôi còn đ c bi t Ig nát có c m t chi c đ ng h

qu quýt Ng i ta chuy n tay nhau xem Bu i t i ông ch đi d o trong sân v i Ig nát, theo sau có anh th

ký Tôi c ng qu n quanh bên h , lúc c nh cha tôi, lúc thì c nh Ig nát

- Th th c n thì sao? Anh mua bánh mì trong hi u à? C s a n a? Ph i tr ti n thuê nhà h ?

- úng th , ph i tr ti n t t c - Ig nát g t đ u công nh n - Có đi u ti n l ng c ng khác

- Tôi bi t là khác, nh ng t t c nh ng gì c u ki m đ c xem ra đ u đi theo cái n c

- Th mà - Ig nát qu quy t nói -, trong n a n m tôi c ng may m c đ c chút ít, l i còn t u đ c cái đ ng h n a, trong túi tôi đây này

Và anh l i lôi chi c đ ng h ra đ khoe Lý l này không ai cãi l i đ c Ông ch l ng thinh r i

h i:

- H n c u c ng u ng ch , Ig nát? đ y c u có nh ng ông ch , h t p cho c u n c r u ngay ch gì?

- Làm gì có chuy n y, tôi đâu có thèm cái th v t-ca đó

- Th thì - bà ch h i -, Ig nát, anh đ a unca đi theo ch ?

Ig nát nhìn sang m t bên, c i v i v h i h n thoáng qua, nh ng không tr l i

- Chà! Tao đã bi t mà - bà ch nói -, mày l i dính v i con nào thành th , thú th t đi, đ l a đ o!

Và nh th Ig nát đi kh i Ian pca

L tr con b c m vào nhà ng i Nh ng ai qu n đ c chúng? Bao gi đó c ng có nhi u đi u

lý thú M t th i gian dài, đ u b p c a chúng tôi là m t bà có gò má dô, m i d d ng Ch ng bà, m t ông già

li t n a b m t, trông coi gia súc Nh ng ng i nh h b g i là caxáp vì h xu t thân t vùng n i đ a c a chính ph ôi v ch ng này có m t cô con gái tám tu i r t xinh, m t xanh và tóc vàng Nó đã quen vi c cha m nó cãi nhau liên miên

Ngày ch nh t, các cô gái l i ch i trò l c l i tìm ki m trong tóc nhau ho c trong tóc các chàng trai Trong phòng ng i , trên m t bó r m, hai cô Tachiana [Tatiana] - cô l n và cô bé - n m n c nh nhau

Gã coi ng a Aphanátxi [Afanassi] - con anh th ký Pútđ [Poud] và anh c a cô đ u b p Parátxca [Paraska]

- ng i b t ngang gi a hai cô: chân đ t lên Tachiana bé và cùi tay ch ng lên ng i Tachiana l n

- Này, th a quan t ng tr n Môhamét [Mohamed] - anh th ký nói v i v ghen t c -, ch ng ph i đã

đ n lúc d t ng a đi u ng n c ?

Gã Aphanátxi tóc hung này cùng v i anh Mutud c [Moutouzok] tóc đen là nh ng ng i hay hành

h tôi Khi vô tình tôi d n đúng vào lúc chia cháo đ c, th nào c ng có m t gi ng nói gi u c t vang lên: ''Nào Liôva, n tr a v i chúng tôi ch '', ho c ''Này Liôva, c u xin bà cho chúng tôi m t ít th t gà đi'' Nh ng khi y tôi lúng túng và rón rén đi ra

n l Ph c sinh, ng i ta làm bánh x p và nhu m tr ng cho công nhân Cô Raixa r t khéo tay trong vi c nhu m tr ng Bà mang m y qu tr ng tô màu t tr i v và cho tôi hai qu Sau h m r u, trên

m t s n d c, ng i ta l n tr ng, đ p qu n vào qu kia xem tr ng c a ai c ng nh t? Tôi đã g n th ng

cu c, ch còn l i Aphanátxi '' p ch , ph i không?'' tôi ch cho anh nh ng qu tr ng v ''C ng khá Aphanátxi tr l i v i b m t h h ng - C u có mu n mình đ p tr ng không, xem c a ai c ng h n?'' Tôi

-không dám t ch i l i thách th c Aphanátxi c m tr ng đ p và qu tr ng v c a tôi b d p đ u.''Nào th y

ch a, tr ng c a tôi c ng h n - Aphanátxi nói -, th qu khác xem nào?'' Tôi ngoan ngoãn chìa n t qu kia

ra Aphanátxi l i đ p: ''Tôi l i th ng r i'' Anh v l y c hai qu tr ng và đi không ngo nh l i Tôi ng ngác nhìn anh ta và mu n b t khóc nh ng s đã r i

Nh ng ng i th làm vi c th ng xuyên c n m cho gia đình chúng tôi ch chi m s ít Trong

nh ng n m tr ng tr t l n, đ i ng vài tr m công nhân ph n l n là nh ng ng i làm theo th i v , đ n t Kiép, Trécnhig p [Tchernigov], Pôntava Ng i ta thuê h làm v c cho đ n l Thiên m c, t c là ngày 1 tháng M i Vào nh ng n m đ c mùa, chính ph Khécxôn thu n p hai, ba tr m ngàn công nhân lo i y Trong b n tháng hè, nh ng th g t đàn ông đ c nuôi n và l nh b n m i đ n n m m i rúp, đàn bà hai

m i đ n ba m i rúp Cánh đ ng là nhà c a h , khi m a thì đã có các đ n r m B a tr a c a h g m có món c c i h m và cháo đ c, b a t i có cháo kê Ng i ta không cho h n th t, v ch t béo h u nh h ch

đ c n d u th c v t nh ng c ng r t ít Thành th đôi lúc h c ng b t bình Công nhân b g t, t t p trong sân, n m s p trong bóng râm các v a thóc, h gi lên không nh ng bàn chân tr n n t n , b r c a nát và

ch đ i Khi y ng i ta cho h s a chua ho c d a đ , ho c n a túi cá khô và h l i quay v làm vi c, nhi u khi còn ca hát i u này x y ra t t c các trang tr i nông nghi p Có nh ng ng i th g t tu i khá cao, l c l ng, rám n ng đ n làm v c Ian pca trong m i n m li n vì bi t r ng đó luôn có công vi c cho h H đ c l nh h n nh ng ng i khác vài rúp và th nh tho ng đ c m t ly v t-ca vì h gi đ c

nhp đi u lao đ ng Nh ng ng i khác đem c gia đình t i đây thành m t H đi b hàng tháng tr i t x

s c a mình, s ng b ng bánh mì và đêm ng trong ch Có m t v hè các công nhân đ u l n l t m c

ch ng quáng gà Khi hoàng hôn xu ng h đi l i ch m ch p, hai cánh tay gi ra phía tr c M t ng i cháu

c a m tôi đ n th m gia đình, anh vi t m t bài t ng thu t v chuy n này, đ c H i đ ng T qu n đ a

ph ng chú ý H c m t thanh tra đ n ch chúng tôi C cha l n m tôi đ u r t b c d c v i vi c làm c a

c u ''phóng viên'', ng i mà h v n yêu quý B n thân c u c ng không thích thú gì v i sáng ki n này S

vi c c ng không đem l i h u qu đáng ti c: ông thanh tra xác đ nh nguyên do c a c n b nh là vì ch đ n

u ng thi u m , ph bi n trong g n h t mi n này, b i đâu ng i ta c ng nuôi công nhân nh v y, có n i còn t h n

Trong nhà x ng, nhà ng i , nhà b p, sân sau, th gi i m r ng ra tr c m t tôi và khác so v i trong gia đình Cu n phim cu c s ng không bao gi h t mà tôi m i ch nh ng khúc đ u Khi tôi còn bé,

s có m t c a tôi không làm phi n ai H tha h m mi ng, không b ai c n tr , nh t là khi v ng m t Ivan Vaxiliêvích ho c anh th ký, nh ng ng i dù sao c ng tham gia ít nhi u vào ban đi u khi n Bên ánh l a

c a lò rèn ho c b p n u n, cha m tôi, nh ng ng i thân thích và bà con hàng xóm nhi u khi xu t hi n

tr c m t tôi d i m t ánh sáng hoàn toàn m i R t nhi u đi u trong nh ng câu chuy n h i đó v nh vi n

đ ng l i trong tôi và có th trên nhi u ph ng di n, chúng đã đ t n n móng cho cái nhìn c a tôi v xã h i

ch ng th nh t giàu có, bà l y Cadimia Antônôvích [Casimir Antonovitch], anh qu n lý trang tr i kém bà

ch ng hai m i tu i Nh ng đã t lâu Phêôđôxia Antôn pna không s ng cùng ng i ch ng th hai này và anh ta v n ti p t c qu n lý trang tr i Cadimia Antônôvích là m t ng i Ba Lan cao l n, có b ria mép dày, vui tính và n ào Ông ta th ng đ n u ng trà v i chúng tôi bên chi c bàn hình b u d c l n và k hai, ba

l n nh ng chuy n r ng tu c, l p đi l p l i m t s t và búng ngón tay đôm đ p

Cadimia Antônôvích có m t b ng ong tuy t v i, đ t xa các chu ng ng a, chu ng gia súc vì loài ong không chu đ c mùi ng a Nh ng chú ong hút nh y hoa t nh ng cây n qu , cây keo tr ng, cây c i

d u, cây lúa m ch đen; tóm l i chúng có ch đ bay nh y Th nh tho ng, Cadimia Antônôvích t tay đem

đ n cho chúng tôi m t t m ong trong l p m t vàng trong su t đ c ép gi a hai cái đ a và ph lên trên b i

- Mình không quá ch m chân đ y ch ? - tôi h i nh Ivan Vaxiliêvích

- Khoan, ch chút nào! - Cadimia Antônôvích đáp - Ph i có th i gi đ l b câu yên v d i mái nhà đã Chúng nó có b t ngàn đó

Tôi th y s t ru t quá Cu i cùng, chúng tôi c m đèn và trèo lên gác xép m t nhà kho

- A! Gi thì hãy c n th n đ y! - Cadimia Antônôvích nói v i tôi

Gác xép dài và t i t m b các xà g c t ngang d c Mùi chu t, b i b m, m ng nh n và mùi c t chim b c lên Chúng tôi t t đèn đi

- Chúng đây này, b t đi! - Cadimia Antônôvích nói thì th m

V a d t l i, m t cái gì không th t n i di n ra Trong bóng t i nh m c, đi u múa c a l qu đ a

ng c b t đ u: t ng gác xép b ng t nh xoay v n nh m t c n gió l c Trong m t giây phút, tôi t ng nh c

th gi i s p đ và th là k t thúc t t c Tôi ch h i l i d n d n khi nghe nh ng gi ng nói c ng th ng: ''Thêm m t con n a, vào đây, vào đây, nhét vào túi này, th '' Ivan Vaxiliêvích xách túi và trên su t đ ng

v , t t c nh ng gì x y ra c n gác xép l i ti p di n trên l ng anh

Chúng tôi d ng m t chu ng nuôi b câu d i mái nhà x ng C m i ngày tôi l i trèo thang hàng

ch c l n đ đem n c, h t kê, h t mì và v n bánh mì cho l chim M t tu n l sau, hai qu tr ng con xu t

hi n trong m t t Nh ng ch a k p vui vì phát hi n m i m y, l b câu đã b t đ u bay v n i c , con n

n i ti p con kia Chúng tôi ch còn l i ba đôi, nh ng con đã b ch t đ u cánh, nh ng m t tu n sau khi lông cánh m c l i chúng c ng lìa b chi c chu ng b câu đ c trang trí tuy t v i có c u trúc theo h th ng hành lang Th nghi m nuôi b câu c a chúng tôi k t thúc đó

G n Êlidavétg rát, cha tôi thuê đ t c a bà T-xcaia Bà là m t đ a ch góa ch ng, tr c b n m i

tu i và r t có tính cách M t ông cha c c ng góa b a luôn luôn qu n quanh bên bà Ông ta thích âm nh c,

ch i bài và nhi u th khác n a Bà T-xcaia cùng ông cha c góa v đ n Ian pca xem xét l i các đi u ki n thuê đ t Chúng tôi dành cho h phòng khách và bu ng bên c nh H đ c m i n món gà rán b , r u anh đào và món bánh varêniki [varéniki] nhân anh đào chua Sau b a tr a, tôi l i trong phòng và th y ông cha

c ng i sát bà T-xcaia và thì th m vào tai bà m t chuy n gì đó, h n là r t ng ngh nh Ông ta l t tà áo thày

tu c a mình lên, rút h p thu c lá m b c có kh c ch kh i túi qu n k s c r i châm m t đi u và nh ra

nh ng vòng khói th t khéo; trong khi bà T-xcaia v ng m t, ông k r ng bà ta ch a xem nh ng m u đ i tho i trong các ti u thuy t M i ng i m m c i l ch s nh ng tránh không phát bi u ý ki n vì bi t r ng ông cha c s k h t l i cho bà khách và còn chêm thêm ph n c a mình vào n a

Cha tôi đã thuê đ t c a bà T-xcaia cùng v i Cadimia Antônôvích H i đó ông này đã góa v và thay đ i trong phút ch c: nh ng s i b c trong b râu ông bi n m t, thay vào đó ông đeo m t c áo h c ng,

m t cà v t có ghim và trong túi có nh m t bà khác C ng nh t t c m i ng i, đôi lúc Cadimia Antônôvích c ng ch di u bác Grigôri, nh ng bác l i th l h t m i n i ni m tâm s v i c u và còn cho

c u xem m t b c nh rút ra t phong bì

- Nhìn này - Cadimia nói v i bác Grigôri, lúc y đ ng mê m n -, tôi nói v i cô y: ''Th a bà, đôi môi c a bà đ c sinh ra đ hôn''

Sau đó, Cadimia Antônôvích c i ng i đàn bà y nh ng sau l thành hôn m t n m hay n m r i

gì đó, ông ch t b t ng : trong trang tr i c a bà T-xcaia, m t con bò tót dùng c p s ng húc ch t ông

Cách nhà tôi ch ng tám d m là đ i đi n trang vài ngàn m u đ t c a anh em Ph-der Nhà c a h

gi ng nh m t lâu đài, n i th t sang tr ng, có phòng khách, phòng ch i bi-a và nhi u th khác Hai anh em Ph-der, Lép [Lev] và Ivan th a h ng t t c t cha h , ông Chimôphây [Timofei], và n d n d n vào đó Trang tr i đ c giao cho m t ng i qu n lý nh ng r i ngày càng th t thoát

- Ch có nh m nhé, nhà avít Lêônchêvích [David Leóntievitch] vách đ t nh ng ông y giàu h n tôi đ y - ôi khi ng i anh c Ph-der nói v cha tôi nh th và khi nghe đi u này, ông c hài lòng ra m t

M t l n, ng i em Ivan c i ng a qua Ian pca cùng hai th s n súng chéo v t vai và m t b y chó

s n tr ng Ch a bao gi vùng Ian pca th y c nh t ng nh th

- Ch ng bao lâu h s b n s ch đi c gia s n đó - cha tôi nói v ng theo, v không hài lòng

S ph n nh ng gia đình đ a ch vùng Khécxôn y đã đ c đ nh đo t t tr c H tr i qua m t quá trình ti n hóa vô cùng nhanh chóng và càng ngày, ti n trình y càng theo h ng b i s n, m c dù đây có

khá nhi u lo i ng i: quý t c lâu đ i, viên ch c đ c khen th ng do c ng hi n, r i c dân Ba Lan, c và

Do Thái đã mua đ c đ t t tr c n m 1881 Trong s nh ng sáng l p viên các v ng tri u t i th o nguyên này, có nhi u ng i l i l c trong ch ng lo i c a h : đó là nh ng k thành đ t và có b n ch t tham tàn Th t

ra tôi ch ng bi t c th m t ai trong s h , vào đ u th p k tám m i h đã qua đ i c Trong s đó, nhi u

ng i kh i đ u v i m t đ ng xu m nh ng v i nh ng n c c táo b o, nh ng công c l m khi ph m pháp,

h chi m đ c nh ng mi ng kh ng l Th h th hai đã l n lên gi a các đi u ki n s ng quý t c còn non

tr : nói ti ng Pháp, ch i bi-a, s ng b a bãi, phóng túng Kh ng ho ng nông nghi p nh ng n m tám m i

do s c nh tranh bên kia b đ i d ng đã giáng m t đòn không th ng ti c vào đám ng i này H r ng

nh l ru i mùa thu Th h th ba cho ra đ i r t nhi u k vô l i, vô d ng, m t cân b ng và s m b i li t

Gia đình Ghéctôpan p là k t qu thu n túy nh t c a gi i quý t c suy đ i M t làng l n và c th

tr n mang tên h : Ghéctôpan pxki [Gertopanovsky] Ngày x a c vùng này thu c s h u c a gia đình h

n gi ông già c a nhà này v n còn b n tr m m u đ t nh ng đ u đã b c m c m t vài l t Cha tôi thuê

m nh đ t y và ti n thuê đ c chuy n v ngân hàng Chimôphây Ixaêvích [Timofei Issaévitch] s ng b ng ngh vi t thuê đ n t , ki n ngh và th t cho nông dân Khi đ n ch i nhà chúng tôi, ông ta th thu c lá và

đ ng trong ng tay áo V ông c ng làm nh th Sùi b t mép, bà ta k v th i niên thi u, v nh ng ch nông nô, nh ng cây đàn d ng c m, hàng t l a và đ n c hoa Hai đ a con trai c a h h u nh mù ch

Th ng em Víchto h c ngh trong x ng chúng tôi

Cách Ian pca n m, sáu d m có m t gia đình đ a ch Do Thái: dòng h M-xki ây là m t gia đình

l l ng, lo n óc Ông già Môixây Kharitônôvích ch ng sáu m i tu i, n i b t v i n n giáo d c quý phái: ông nói th o ti ng Pháp, bi t ch i d ng c m và hi u chút ít v v n h c Tay trái ông kém, nh ng bàn tay

ph i, theo ông, có th dùng đ bi u di n đàn Ông b nh ng móng tay thi u ch m sóc lên bàn phím chi c cla-v -xin c nh th nó là m t chi c sênh B t đ u v i m t b n Pôlôned [Polonaise] c a Ôghinxki

[Oguinsky], ông đ o sang m t khúc Rápxôđi [Rapsodie] c a Lítxt [Liszt] lúc nào không bi t, r i l i t c

kh c chuy n qua Kinh c u n đ ng trinh Khi nói chuy n ông c ng hay nh y cóc nh th t nhiên ông

ng ng đàn, l i g n chi c g ng và n u không có ai quanh đó, ông l y đi u thu c đang cháy d i vào b râu

đ s a sang chúng Ông hút liên miên đ n ng t th và d ng nh có v chán ch ng ã m i l m n m nay ông không nói m t l i v i v , m t bà già n ng n

avít, c u con trai ba m i l m tu i c a ông luôn xu t hi n v i m t m nh v i tr ng b ng trên m t

và con m t đ hoe, nh p nháy trên m nh b ng ã m t l n suýt n a anh ta t t Khi đang trong quân ng , anh ta trót nói m t câu t c t n gì đó v i viên s quan Ông này đánh anh, avít giáng tr m t cái tát r i ch y

v tr i lính và toan dùng súng t sát Viên đ n xuyên qua má, vì th anh ph i đeo v nh vi n cái b ng tr ng

L ra anh ta đã b tr ng ph t n ng n Nh ng vào th i đó, ông già Kharitôn [Khariton], ng i thành l p ra dòng h này v n còn s ng ó là m t ng i giàu có, chuyên ch , tham b o và ít h c Ông làm náo đ ng c

tnh, cu i cùng cháu ông đ c coi là k không làm ch b n thân C ng có th đi u này không xa s th c là bao T d o đó, avít s ng v i cái má b th ng và có d u hi u b điên

S sa sút c a dòng h M-xki v n ti p di n vào th i th u c a tôi Trong nh ng n m đ u đ i, Môixây Kharitônôvích còn đ n th m gia đình tôi trên m t c xe b n bánh v i nh ng chú ng a tuy t đ p Còn r t bé (kho ng b n n m tu i), tôi đ n nhà h M-xki v i anh c tôi H có m t v n l n, luôn đ c

ch m sóc c n th n, c l công c ng d o ch i đó L n đ u tiên tôi đ c th y nh ng con v t k l y, m t cái v ng mi n nh trên cái đ u ng ngh nh, nh ng m nh g ng bé nh , k di u trên cái đuôi huy hoàng

và nh ng móng đeo chân

R i nh ng chú công bi n m t và cùng v i chúng, nhi u th khác n a

Hàng rào quanh v n đ s p L gia súc d m nát b n hoa và phá tan nh ng cây n qu Môixây Kharitônôvích đ n Ian pca trên m t chi c xe thùng ng a kéo nh lo i xe c a nông dân Con cái ông ta tìm cách khôi ph c trang tr i, không ph i theo ki u cách quý t c mà theo ki u nông dân

- Chúng tôi s mua m t con ngh o, c m i sáng chúng tôi c ng ra đ ng nh Brônsten v n làm - h nói

- H không làm n i đâu - cha tôi nói

avít đ c c đi ch phiên Êlidavétg rát đ mua ''con ngh o'' Anh d o kh p ch , xem ng a v i con m t m t lính k binh và cu i cùng c ng ch n đ c ba con Mãi đ n t i anh m i tr v làng Nhà đ y khách kh a, h m c nh ng b qu n áo m ng mùa hè Abram xách đèn xu ng b c th m đ xem ng a, theo sau anh là các bà, l h c sinh và thi u niên Ngay l p t c, avít c m th y nh cá g p n c, anh ta li n b t

đ u ca t ng l ng a, nh t là m t con theo ý anh ''gi ng h t m t ti u th ''

Abram gãi gãi chòm râu và nh c đi nh c l i:

- , toàn ng a t t c

Bu i t i k t thúc b ng b a ti c và cu c ch i b i ngoài v n avít tháo m t chi c giày c a m t bà

khách d th ng, rót đ y bia vào đó và đ a lên mi ng.

- Anh đ nh u ng th t đ y à? - bà khách kêu lên và đ m t vì ho ng s ho c kinh ng c

- n b n súng vào ng i mình tôi còn ch ng s n a là - ng i hùng đáp l i và t p m t h i bia

t chi c giày

- C u đ ng t khoe chi n tích c a mình thì h n - m anh đ t nhiên lên ti ng, th ng th ng bà

v n hay yên l ng ó là m t ph n cao l n, ng i đã nhão Bà ph i gánh vác t t c công vi c c a trang

tr i

- ây là lúa mì mùa thu à? - Abram M-xki h i cha tôi đ t ra là ng i th o vi c

- Chà, t t nhiên ch ng ph i mì mùa xuân r i

- Nhicôpônca [Nikopolka] ph i không?

- Tôi đã nói v i ông là mì thu mà l

- Tôi bi t là mì thu, nh ng gi ng nào kia ch ? Nhicôpônca hay Ghi cca [Ghirka]?

- Tôi ch a bao gi nghe có gi ng Nhicôpônca vào mùa thu Có th ai đ y có, nh ng tôi thì không Tôi ch có gi ng Xanđômi cca [Sandomirka] thôi

C g ng c a Abram không đ t đ c k t qu gì M t n m sau m nh đ t y l i ph i đ cho cha tôi thuê

Nh ng ng i c nh p c làm thành m t nhóm riêng bi t Trong s h có nh ng ng i giàu th c

s H d o dai h n nh ng ng i khác, các phong t c gia đình c a h c ng c ng r n h n Con trai r t ít khi

đ c g i ra thành ph , con gái th ng làm vi c đ ng áng Nh ng nhà c a c a h đ c làm b ng g ch, l p tôn s n màu xanh lá cây ho c màu đ ; h có nh ng gi ng ng a nòi, yên c ng đ c ch m sóc k càng;

nh ng chi c xe có lò xo c a h c ng th ng đ c g i là xe thùng ki u c

S ng g n chúng tôi nh t là Ivan Ivanôvích ôrn [Ivan Ivanovitch Dorn], m t ng i đàn ông to béo nh ng nhanh nh n, chân tr n đi giày cao c , má rám n ng, râu ria l m ch m và mái tóc đã b c Ông ta lúc nào c ng đi m t chi c xe thùng đ p, s n lòe lo t, đ c kéo b i nh ng con ng a ô gi ng, đi đ n đâu đ t

đá tung tóe đ n đó Nh ng ng i nh ôrn khá đông N i b t trong s h là Phand -Phen [Folz-Fein], ông vua c u, Kannichtverstan c a th o nguyên

Nh ng đàn c u vô t n đi qua

- L c u này c a ai?- C a Phand -Phen

Nh ng ng i nông dân đánh xe đi qua, h ch c khô, r m tr u

- Ch cho ai v y? - Cho Phand -Phen

M t chi c xe s n trang trí ch đ y nh ng t m da thú ch ng ch t thành hình kim t tháp do ba chú

ng a phi n c ki u ch y v t qua Viên qu n lý c a Phand -Phen ng i chân c a kim t tháp đó Ho c đ t nhiên m t đàn l c đà ch y hùng h c v i v b ngoài đáng s Phand -Phen là ng i duy nh t nuôi l c đà Ông ta có l ng a đ c gi ng châu M và bò tót Th y S

T tiên c a dòng h này lúc đó m i ch là Phand , ch a có Phen, là Schafmeister c a qu n công Ônđenbua [Oldenbourg], ông này nh n đ c c a qu c kh m t kho n ti n l n đ nuôi c u Mêrin t Ông

qu n công n ch ng m t tri u rúp và không hoàn thành nhi m v c a mình Phand mua l i c ng i và cai

qu n nó không theo cách c a m t qu n công mà nh m t Schafmeister Các đàn c u c a ông ta đ c nhân lên nhanh chóng, đ ng th i các bãi c trang tr i c ng đ c m r ng Con gái ông ta l y Phen, m t ng i

ch n nuôi c u Nh th là hai tri u đ i nuôi c u h p l i v i nhau Cái tên Phand -Phen vang lên nh ti ng

m m c a hàng v n con c u, ti ng be be, ti ng kêu và ti ng còi c a nh ng k ch n c u trên th o nguyên

v i g y đeo trên l ng, ti ng s a c a vô s chó ch n c u Ngay c th o nguyên c ng th ra cái tên y trong

nh ng ngày t t đ nh nóng b ng hay b ng giá

Tôi đã đ l i phía sau n m n m đ u tiên c a đ i mình Kinh nghi m c a tôi đ c nhân lên Cu c

s ng vô cùng sáng t o và ch m ch th c hi n nh ng ph i h p t i m t vùng nông thôn nh , h o lánh c ng

nh trên v đài th gi i Các s ki n c l n l t tràn đ n v i tôi, vi c này n i ti p vi c kia

M i ng i đ a t cánh đ ng v m t n công nhân b r n l c c n, cô gái khóc lóc than th Ng i

ta th t ch t ph n chân b s ng t y phía trên đ u g i c a cô và d m vào m t cái thùng nh đ ng s a chua

R i cô đ c đ a đ n b nh vi n Bôbrinhét Sau khi tr l i làm vi c, cô kh p khi ng trên cái chân b

th ng trong chi c t t b n và rách r i và các công nhân g i cô là ''ti u th ''

M t con l n gi ng đ p vào trán, vào vai, vào tay ng i cho nó n ó là m t chú l n kh ng l

đ c mua v đ tái t o đàn l n Anh chàng b c n ho ng s khóc s t s t nh m t đ a tr Ng i ta c ng đ a anh ta đi b nh vi n

Hai công nhân tr đ ng ném d a vào ng i nhau trên nh ng xe ch đ y lúa Tôi nhìn ch m ch m vào c nh t ng đó M t cái d a đâm vào hông m t trong hai ng i, anh ta ngã l n xu ng và gào lên

T t c nh ng chuy n này x y ra trong vòng m t mùa hè Mà mùa hè n m nào c ng đ y nh ng s

ki n nh th

Trong m t đêm mùa thu, toàn b mái g nhà c i xay b h t xu ng su i C c nhà đã m t t lâu và

d i s c gió bão, các vách g rung chuy n nh nh ng cánh bu m Chi c máy h i n c, các bánh xe v n hành và b ph n nghi n ph i tr n ra trong đ ng đ nát Gi a nh ng t m ván, l chu t kh ng l nh y đ i ra

gi m đè c lên nhau

Có ph n lén lút, tôi theo ng i xách n c ra đ ng s n chu t Ph i rót n c c n th n vào hang chu t, không nhanh quá nh ng c ng không ch m quá Chúng tôi c m g y trong tay và ch đ i cho đ n lúc

m t mõm chu t nh xu t hi n mi ng l v i b lông m t dính b p xu ng đ t M t con chu t đ ng già

có th c m c đ c lâu, nó c ng đuôi đút nút cái l , nh ng xô n c th hai khi n nó ph i đ u hàng và lao vào cái ch t Ph i ch t chân c n chu t ch t và c ng lên m t s i dây: H i đ ng Qu n tr đ a ph ng tr m t cô-p ch cho m i con chu t b gi t Tr c đó ch c n đ a ra cái đuôi là đ , nh ng nhi u tay tinh quái có th làm hàng tá đuôi t l p da chu t nên H i đ ng Qu n tr quy t đ nh c ph i trình cái chân Tôi tr v nhà,

ng i t đ m đìa và l m bùn đ n t n c Gia đình không tán thành nh ng chuy n đi nh th , ng i ta thích h n n u tôi ng i trên đi-v ng và v chàng đíp [Oedipe] mù bên nàng Antigôn [Antigone]

M t l n tôi đi v nhà v i m tôi b ng xe tr t tuy t t thành ph g n nh t là Bôbrinhét B tuy t làm m m t, chi c xe đu đ a trong cu c hành trình khi n tôi ng gà ng g t n m t khúc ngo t xe đ

k nh và tôi ngã s p m t xu ng đ t, b vùi d i cái ch n và c khô Tôi nghe ti ng g i lo l ng c a m nh ng không lên ti ng tr l i đ c Ng i đánh xe m i đ n làm vi c gia đình tôi là m t gã tr trung, cao ráo và tóc đ hung, anh ta nâng cái ch n lên và phát hi n ra ch ''trú n'' c a tôi Chúng tôi l i yên v trên chi c xe

tr t và ti p t c đi Nh ng khi y tôi b t đ u phàn nàn v chuy n mình n i gai c vì l nh Gã đánh xe tr có

b râu hung đ quay l i h i, đ l ra hàm r ng tr ng, kh e:

- N i gai c à?

Tôi nhìn mi ng anh ta và nói:

- Vâng, chú bi t đ y, c nh là có ki n bò

Anh đánh xe b t c i:

- Không sao c - anh nói -, chúng ta s p v đ n nhà r i!

Và anh ta qu t con ng a màu cà phê s a

êm hôm sau, c ng ng i đánh xe y bi n m t cùng chú ng a Trang tr i đ c báo đ ng M t đ i

k binh chu n b s n lùng, anh c tôi d n đ u Anh đóng yên c ng cho con ng a Mútx [Mutz] và th s

tr ng tr nghiêm kh c tên n tr m kia

- Tr c h t hãy tóm c nó đã - cha tôi nói gi ng r u r

Sau hai ngày đêm, đoàn ''k s '' tr v Anh tôi phàn nàn s ng mù đã ng n anh đu i k p th ng

tr m ng a Th ra anh chàng đ p trai vui tính y l i là tên n tr m ng a? H n có hàm r ng tr ng đ p th kia mà?

B c n s t hành h , tôi v t vã Tay, chân và đ u khi n tôi v ng víu, chúng s ng lên nh ch m vào t ng, vào tr n nhà; tôi không thoát kh i n i đau đ n vì chúng đ n t bên trong H ng tôi đau và ng i tôi nóng b ng M r i cha tôi nhìn vào h ng, h li c nhau lo l ng và quy t đ nh đ t viên đá xanh lên ch đau

- Tôi s nó b b ch h u - m tôi nói

- N u Liôva b b ch h u thì nó đã ''tr ng lên'' t lâu r i - Ivan Vaxiliêvích đáp

Tôi đoán m h ''tr ng lên'' t c là ch t nh em gái Rôdôtr ca [Rosotchka] c a tôi Nh ng tôi không tin đi u đó có th x y ra v i mình và bình th n nghe cu c nói chuy n Cu i cùng ng i ta quy t đ nh

đ a tôi đi Bôbrinhét M tôi không hay theo nh ng phong t c nh ng bà c ng không dám ra thành ph vào ngày th b y Ivan Vaxiliêvích đi cùng tôi ra thành ph

Chúng tôi đ n nhà ch Tachiana bé, tr c là đày t c a chúng tôi và bây gi l y ch ng Bôbrinhét

H không có con, nh th không s b lây lan Bác s Satun pxki [Chatounovsky] khám h ng tôi, đo nhi t

đ và theo thói quen c a ông, ông tuyên b ch a th bi t là b nh gì Ch ch nhà Tanhia cho tôi m t chai bia, bên trong có c m t nhà th b ng que và nh ng t m ván nh Tay và chân tôi đã h t khó ch u Tôi tr nên kh e h n Vi c này x y ra khi nào? Không lâu tr c ''công nguyên''

Chuy n y x y ra nh th này Chú Abram, m t ông già ích k , có th đi qua tr c m t l tr con hàng tu n mà không nói v i chúng m t l i, m t hôm trong lúc vui v đã g i tôi vào h i:

- Cháu nói ngay cho chú bi t, thành th c vào; chúng ta đang n m nào? Không bi t à? N m 1885!

Nh c l i đi và nh l y, sau này chú s h i l i

Nh th là sao? Tôi không hi u đ c

- úng n m nay là n m 1885 - bà ch h Ônga [Olga] d u dàng c a tôi nói -, và n m sau s là 1886

Tôi không tin vào đi u đó N u gi s th i gian có m t cái tên thì 1885 ph i t n t i v nh vi n, t c

là r t, r t lâu, c ng nh hòn đá l n dùng làm b c th m c a ra vào, nh nhà c i xay và cu i cùng, nh b n thân tôi ch ng h n Em gái ch Ônga, Bêchia [Betia] ch ng bi t nên nghe ai C ba chúng tôi đ u c m th y

b n kho n khi b c chân vào m t l nh v c m i m , d ng nh ta b t thình lình m toang cánh c a m t c n phòng tranh t i tranh sáng, không có chút đ đ c nào và trong đó ti ng v ng l i r t dài Cu i cùng tôi ph i

chu đ u hàng M i ng i đ u b o ch Ônga có lý Nh v y n m đ u tiên có đánh s mà tôi ý th c đ c là

1885 Nó đánh d u s k t thúc m t kho ng th i gian không hình thù, giai đo n ti n s c a đ i tôi, c a m t

th gi i h n mang: niên đ i đ i tôi đ c tính t đi m th t nút đó Lúc y tôi lên sáu i v i n c Nga, đó

là m t n m m t mùa, kh ng ho ng và di n ra s náo đ ng l n đ u tiên trong gi i th thuy n Nh ng v i tôi, tôi ch ng c nhên khi đ c bi t m i n m l i có m t cái tên không th n m b t n i Tôi b n kho n c tìm ra

m i quan h huy n bí gi a th i gian và nh ng con s R i n m tháng c n i ti p nhau, ban đ u ch m ch p sau nhanh d n lên Nh ng trong m t th i gian dài, 1885 v n n i b t lên nh m t n m ''ch c '', n m g c Nó

đã m đ u ''k nguyên'' c a tôi

M t l n s c nh sau x y ra: tr c b c th m, tôi ng i lên thùng xe, n m dây c ng và đ i cha tôi

L ng a non li n cu n tôi đi v t quá nhà, v a lúa, v n rau, chúng ra kh i đ ng, ch y xuyên cánh đ ng

đi v phía trang tr i c a emb pxki Sau l ng tôi nhi u ti ng kêu v ng t i Tr c m t chúng tôi là m t cái hào L ng a ch y nh điên Ch khi đ n ngay tr c cái hào chúng m i b t thình lình quay ngang làm cho

xe g n đ và d ng l i Ng i đánh xe ch y sau chúng tôi, sau anh là hai ba ng i công nhân, xa h n n a có cha tôi và cu i cùng là m tôi đang kêu gào và ch tôi vò tay v th t v ng Khi tôi ch y l i ch m tôi, bà

v n còn kêu gào Tôi không gi u đ c r ng cha tôi đã cho tôi hai cái b t tai và ông thì nh t nh t nh ng i

s p ch t Tôi c ng không m ch lòng vì s vi c đã x y ra th t l lùng

Có l c ng vào n m đó tôi cùng cha đi Êlidavétg rát Chúng tôi xu t hành t r ng sáng và không

v i vã Bôbrinhét ng i ta cho ng a n; chi u t i chúng tôi đ n V sivaia [Vchivaia], theo phép l ch s chúng tôi g i ch ch là S vivaia [Chvivaia]; chúng tôi đ i đó đ n r ng đông b i vùng ngo i vi thành ph luôn có b n c p hoành hành

Không m t th đô nào trên th gi i - k c Pari l n Niu Oóc - l i gây cho tôi n t ng m nh m

nh Êlidavétg rát, thành ph v i nh ng v a hè, nh ng mái nhà màu xanh lá cây, nh ng ban công, nh ng

c a hi u, nh ng viên c nh sát và nh ng kh i c u đ treo trên các s i dây m ng t i c a ra vào các qu y hàng Trong vài ti ng đ ng h , tôi m to m t ng m nhìn tr c di n b m t c a n n v n minh

Sau ''công nguyên'' m t n m, tôi b t đ u đi h c M t bu i sáng sau khi đã ng k và t m r a qua loa ( Ian pca bao gi ng i ta c ng t m r a v i vã), th ng th c m t ngày m i - tr c h t là trà pha s a

và bánh mì b - tôi b c vào phòng n M tôi ng i trong đó v i m t ng i l m t, thân hình m nh kh nh,

n c i nh t nh t và có v khúm núm C m tôi l n ng i l m t đ u nhìn tôi khi n tôi th y rõ h đang nói chuy n v mình M tôi g i tôi:

- Liôva, chào th y đi con ây là th y giáo c a con

Tôi nhìn th y v lo l ng nh ng không ph i là không có chút tò mò Th y chào tôi v i v kh ái mà các th y đ u có tr c đ a h c sinh t ng lai khi có s hi n di n c a b m nó

Tr c m t tôi, m chuy n câu chuy n sang ph n công xá: v i ch ng y rúp và ch ng y pút b t

mì, thày s nh n d y tôi môn ti ng Nga, s h c và Kinh Thánh b ng ti ng Do Thái c trong l p h c c a

Grômôc lây và Ian pca cách nhau b n d m Khu qu n c n m hai bên s n m t thung l ng

Nh ng ng i Do Thái m t bên, còn ng i c bên kia Hai b ph n này r t khác bi t nhau Trong khu

ng i c, nhà c a đ c ch m sóc t m n, mái ngói ho c mái l p lau s y; h có nh ng chú ng a to kh e,

nh ng ch bò cái lông láng bóng Bên phía ng i Do Thái là nh ng nhà g nh bé, đ nát, mái s t m và đàn gia súc kh n kh

Có v k l là ngôi tr ng đ u tiên đ l i cho tôi quá ít k ni m T m b ng đá đen, trên đó tôi vi t

nh ng ch cái đ u tiên c a ti ng Nga; ngón tay tr g y gò c a th y giáo t xu ng qu n bút, bu i đ c đ ng thanh Kinh Thánh; m t th ng bé b ph t vì t i n c p - toàn nh ng m u v n m h , nh ng v t m nh t, không hình nh nào n i b t trong s chúng Có l m t ngo i l là hình nh v th y giáo; m t ng i đàn bà cao l n, béo t t, th nh tho ng l i can thi p vào đ i s ng nhà tr ng m t cách b t ng M t hôm ngay trong

gi h c, bà đ n phàn nàn v i ch ng r ng th b t m i mua có mùi hôi; trong khi ông th y giáo chìa cái m i

nh n vào bàn tay ch a b t c a bà, bà h t t t c ch b t đó vào m t ông và cho đó là trò đùa L con trai,

con gái c i vang M t mình th y giáo đ ng tiu ngh u Tôi th y th ng ông th y đ ng gi a l p, m t đ y

b t

Tôi s ng nhà dì Rakhen t t b ng nh ng không chú ý m y đ n dì Chú Abram ng tr t i c n nhà chính cùng c ng ra vào Ông hoàn toàn không đ ý đ n các cháu trai, cháu gái Tuy nhiên, có khi ông g i tôi vào và th ng cho m t cái x ng có c t y r i nói:

- Cái x ng này m i rúp chú c ng ch ng bán

Ngôi nhà c a chú g n nh đ u khu qu n c Phía đ i di n là nhà c a m t ng i Do Thái cao, g y

và đen, b coi là m t tên tr m ng a và b c th y c a m i vi c m ám khác Ông này có m t đ a con gái và

cô ta c ng b nói x u đ đi u Cách nhà y không xa là nhà m t ng i Do Thái tr , có râu c m màu hung vàng r c Anh làm ngh máy m l i trai V anh ta có l n đi tìm g p ông thanh tra chính ph khi ông này

đi kinh lý và đ n nhà chú Abram Ch phàn nàn v vi c con gái tên tr m ng a đã quy n r ch ng ch Ông thanh tra có v không giúp đ c ch m y M t hôm khi đi h c v , tôi th y m t đám đông la hò, kh c nh , lôi kéo trên đ ng ph m t cô gái tr , đó là con gái tên tr m ng a Cái c nh nh trong Kinh Thánh y mãi mãi đ ng l i trong tâm trí tôi Vài n m sau, chú Abram l i l y chính ng i ph n y làm v H i đó theo

l i k c a nh ng ng i trong chung c , cha cô ta đã b đày đi Xibêri nh m t ph n t b t h o

Masa [Macha], ch vú nuôi x a kia c a tôi hi n là ng i h u gái nhà chú Abram Tôi hay ch y

đ n tìm ch nhà b p i v i tôi, ch là hi n thân c a nh ng m i quan h v i Ian pca Nh ng ch còn

nh ng ng i khách khác, đôi khi h r t nôn nóng, lúc y h nh nhàng đ y tôi ra Vào m t bu i sáng đ p

tr i, cùng v i t t c b n tr con trong nhà, tôi đ c bi t Masa đã sinh ra m t đ a bé V i v h i h p đ y thích thú, chúng tôi thì th m v chuy n đó trong các góc nhà Vài ngày sau m tôi t Ian pca đ n và bà

xu ng b p th m Masa cùng đ a bé Tôi c ng lon ton theo sau m Masa đ ng trong phòng, chùm m t chi c

kh n lên m t và m t đ a bé nh nhoi n m nghiêng trên chi c đi-v ng r ng M tôi nhìn Masa r i đ a bé

Bà im l ng và l c cái đ u, v chê trách Masa l ng l nhìn ch m ch m xu ng sàn r i ng c lên ng m đ a

bé và nói:

- Bà th y không, nó g i đ u lên cánh tay nh nh là ng i l n y

- Th ch không ti c là nó b đi r i à? - m tôi h i

- Không, anh y quá cao sang đ i v i con - Masa tr l i, v không th t lòng

- Nói d i! Ch còn th ng nó - m tôi hòa gi i đáp l i

M t tu n sau đ a tr ch t trong nh ng hoàn c nh c ng k bí nh khi nó ra đ i

Tôi th ng đi t tr ng v làng và h u nh t t c nh ng l n y, tôi l i ch i m t tu n ho c h n Tôi không thân v i m t ng i b n cùng h c nào vì không tôi bi t nói ti ng Do Thái ki u ông Âu Vi c

h c hành ch kéo dài vài tháng, h n vì th mà tôi ít có k ni m v tr ng Tuy nhiên th y Suphe [Schufer] Grômôc lây đã d y tôi bi t đ c và vi t, tôi s d ng l i ích c a hai môn này trong su t cu c đ i v sau Vì

th tôi nh đ n ng i th y đ u tiên v i m t lòng bi t n

Tôi b t đ u đ c sách in Tôi sao chép nh ng bài th , b n thân tôi c ng làm th Sau này tôi và

ng i em h Xênhia Gi-xki đ nh ra m t t p chí Nh ng con đ ng m i này đ y chông gai M i ch bi t s qua v ngh thu t vi t lách, nó đã tr thành m t s cám d nguy hi m đ i v i tôi M t l n khi còn l i m t mình trong phòng n, tôi vi t b ng ch in nh ng t đ c bi t mà tôi đã nghe th y trong nhà x ng và nhà

b p, nh ng không đ c nói trong gia đình Tôi bi t làm nh th là không đúng nh ng nh ng t y l i quy n r tôi vì chúng b c m đoán Tôi quy t đ nh nhét m nh gi y tai h i y vào m t cái h p diêm và tôi s chôn sâu sau v a lúa Còn lâu m i hoàn thành đ c tác ph m khi ch tôi b c vào phòng n và tò mò mu n xem tôi làm gì Tôi gi t t gi y kh i bàn và n m ch t M tôi c ng b c vào ngay sau ch tôi H đòi xem

t gi y tôi vi t X u h quá tôi ném nó sau l ng chi c đi-v ng Ch tôi mu n l y nó ra nh ng tôi gào lên

nh điên: '' em, đ em tìm!'' Tôi tr n xu ng d i đi-v ng và xé t gi y ra t ng m nh nh S th t v ng

và n c m t c a tôi th t vô b

Vào l Giáng sinh, ch c ch n là n m 1886 vì khi đó tôi đã bi t vi t, trong gi u ng trà bu i t i,

m t đám ng i hóa trang tràn vào phòng n M i vi c b t ng đ n n i tôi kinh hoàng ngã s p xu ng chi c

gh dài tôi đang ng i M i ng i tr n an tôi và tôi thích thú l ng nghe câu chuy n v ông vua Míchsa [Mikcha] L n đ u tiên, m t th gi i sân kh u k o đ c m ra tr c m t tôi Tôi r t đ i ng c nhên khi

bi t ng i th vai chính là anh th Prôkh p [Prokhov] c a chúng tôi, m t ng i lính m i gi i ng

Ngày hôm sau, tôi c m gi y và bút chì l n vào bu ng ng i sau khi h v a n xong b a tr a và tôi c u kh n ''ông vua'' Míchsa đ c l i cho tôi chép các đo n đ c tho i Prôkh p t ch i nh ng tôi bám vào

ng i anh, tôi đòi, tôi xin và không cho anh m t l i thoát nào Cu i cùng chúng tôi ng i bên c a s và t a vào thành c a nham nh , tôi b t đ u ghi đo n v n có v n c a ''vua'' Míchsa Ch a đ y n m phút, cha tôi nhìn ra c a th y c nh t ng y, ông nghiêm kh c nói v i tôi:

- Liôva, v phòng ngay, con!

Tôi khóc mãi đ n t i, không ai d đ c.

Tôi làm th , nh ng dòng th th m h i, có th là ch a đ ng s say mê s m phát tri n đ i v i v n

h c, nh ng ch c ch n không h a h n m t t ng lai thi s Ch tôi bi t nh ng bài th c a tôi, m tôi bi t qua

ch r i cha tôi bi t qua m Ng i ta b t tôi đ c th tr c m t khách kh a Tôi b làm tình làm t i đ n là

kh s Tôi t ch i M i ng i tìm cách thuy t ph c tôi, tho t đ u d dành r i sau đó có ph n gay g t, cu i cùng h m d a Tôi c ng hay ch y tr n Nh ng ng i l n bi t cách duy trì nh ng d đ nh c a h Tim đ p

lo n x , n c m t l ng tròng, tôi đ c th , gi a ch ng c m th y x u h vì nh ng câu vay m n ho c l c

v n

Nh ng d u sao đi n a, tôi c ng đã n m vào trái cây tri th c Gi này qua gi khác, cu c s ng m

r ng tr c m t tôi Trên chi c đi-v ng th ng phòng n, tôi đã b nh ng th gi i khác lôi cu n Vi c đ c sách m ra m t giai đo n m i trong đ i tôi

CH NG III

GIA ÌNH VÀ H C NG

N m 1888 b t đ u nh ng s ki n l n trong đ i tôi Tôi đ c g i đi h c Ôđétxa S vi c di n ra nh sau:

Mùa hè, m t ng i cháu c a m tôi v làng, anh tên là Môixây Philíppôvích Spenxe [Moisei Filippovitch Spenzer], m t thanh niên hai m i tám tu i, thông minh và t t b ng Theo cách nói đ ng

th i, Spenxe c ng h i ''đ cháy mình'' và vì th sau khi t t nghi p trung h c, anh không đ c vào đ i h c Anh c ng làm báo và làm th ng kê đôi chút Spenxe v nông thôn đ tránh b nh lao Mônhia [Monia] - tên

g i trong gia đình c a anh - là ni m t hào c a m và các ch em do nh ng kh n ng xu t s c và tính tình

c a anh S quý tr ng y lan sang c gia đình tôi Ai n y đ u vui m ng t tr c khi anh đ n Cùng m i

ng i, tôi c ng r t mong anh Khi Mônhia b c vào phòng n, tôi đang còn đ ng trên b c th m m t phòng

nh góc - v n th ng đ c g i là ''phòng b n tr ' -, không th nhích lên m t b c vì c hai m i giày cao

c đ u há mi ng toang hoác Không ph i vì nghèo kh - h i đó chúng tôi đã r t khá gi r i - nh ng nông thôn ng i ta không chú ý đ n nh ng đi u y, ai n y còn ph i làm vi c c t l c và m i nhu c u thì không

l n l m

- Chào c u, chàng trai nh - Môixây Philíppôvích nói - L i đây nào

- Chào anh - đ a bé tr l i nh ng không đ ng đ y

Gi a nh ng tràng c i lúng túng, ng i ta k cho khách bi t s th và anh vui v nh c tôi qua

ng ng c a r i ôm ch t vào mình, đ a tôi ra kh i tình th khó kh n

Trong b a tr a, Mônhia đ c t t c m i ng i chú ý: m tôi ti p anh nh ng mi ng ngon nh t, bà

h i anh n có v a mi ng không và g n h i anh thích nh ng món gì

Bu i t i khi đàn bò v chu ng, Mônhia nói v i tôi:

- Mình đi u ng s a t i m i v t đi, c m l y c c nh ng chú ý đ ng cho tay vào trong c c nhé,

c m bên ngoài thôi, chú b câu bé b ng c a tôi

Tôi h c đ c Mônhia nhi u đi u tr c đó tôi ch a bi t: ph i c m c c th nào, t m r a ra sao, làm th nào đ c cho đúng m t s t ng và t i sao s a v a v t l i r t b cho ph i Spenxe đi d o, vi t lách,

ch i ky; anh d y tôi môn s h c và ti ng Nga, chu n b cho tôi vào l p m t Tôi theo anh hào h ng nh ng

c ng đ m m t n i b n kho n: tôi c m th y anh m m m ng c a m t k lu t v i nh ng nhu c u cao h n

ó là kh i đ u c a n n v n minh thành th

Mônhia r t thân m t đ i v i m i bà con c a anh nông thôn, anh hay nói đùa và hát b ng m t

gi ng nam cao m m m i Nh ng c ng có nh ng kho ng kh c anh sa s m m t, l ng l và kín đáo ng i vào

b a tr a Nh ng khi y m i ng i b n kho n nhìn anh và g n h i: anh làm sao th , m à? Anh đáp ng n

g n và l n tránh C không rõ ràng nh th và ph i đ n cu i k anh v i chúng tôi, tôi m i đoán ra nguyên nhân c a nh ng c n l ng l này: Mônhia b ch n đ ng b i s thô l ho c b t công c a mi n thôn dã Không ph i chú hay dì c a anh là nh ng ng i ch cay nghi t, không, không có lý do nào đ kh ng đ nh

nh v y - m i quan h v i công nhân và nông dân đây c ng không t h n các trang tr i khác Nh ng

c ng ch ng khá h n là bao Ngh a là ng i ta đ i x c ng r n v i h M t l n, anh th ký dùng chi c roi da dài qu t vào m t ng i ch n c u vì anh này đã gi b y ng a cho đ n t i m t bên b n c Mônhia tái m t

và nghi n r ng thì th m:

- kh n ki p!

Và tôi c m th y qu th c đó là đi u kh n n n Không bi t n u không có Mônhia, tôi có c m th y

nh th không? Tôi ch c là có Nh ng rõ ràng anh đã giúp tôi th y đi u đó Ch m t vi c này c ng khi n tôi bi t n anh m t đ i

Spenxe chu n b c i cô hi u tr ng m t tr ng nhà n c Ôđétxa dành cho các n sinh Do Thái Ian pca không ai bi t cô, nh ng ngay t đ u, ai n y đ u cho r ng h n cô ph i là ng i u tú: vì là n

hi u tr ng và vì là v t ng lai c a Mônhia Ng i ta đ nh vào mùa xuân sang n m s đ a tôi đ n Ôđétxa, tôi s tr t i gia đình Spenxe và vào tr ng trung h c

Ng i th may trong khu qu n c may v i vã cho tôi b trang ph c, m i ng i b vào m t cái thùng to nh ng l b , m t và các th quà khác đ bi u bà con ngoài thành ph Phút giã t kéo dài, tôi khóc to, m tôi cùng các ch tôi c ng khóc và khi đó l n đ u tiên tôi c m th y Ian pca và m i ng i đó quý báu bi t ch ng nào đ i v i tôi C xe ng a ch chúng tôi v t qua th o nguyên đ n nhà ga Tôi khóc

m t m ch cho đ n khúc r ra đ ng l n T Nôv i Bug [Novy Boug], chúng tôi đáp tàu h a t i Nhicôlaiép và xu ng tàu th y đó Ti ng còi tàu làm tôi th y r n r n sau l ng, nó vang lên nh báo hi u

m t cu c s ng m i Nh ng đây m i là sông Bug [Boug], bi n c v n còn tr c m t tôi R t nhi u, r t nhi u th khác n a đang ch đ i tôi B n c ng đây r i, m t ng i đánh xe, m t ph nh mang tên

P cr pxki [Pokrovosky] và m t tòa nhà l n c k , đó có tr ng dành cho các n sinh v i cô hi u tr ng

Ng i ta quan sát tôi t m i phía, hôn lên trán và lên má tôi: tho t đ u là m t ph n tr , r i m t bà già, m

cô Nh th ng l , Môixây Philíppôvích v n bông đùa, anh h i tôi v Ian pca, v t t c nh ng ng i s ng

đó mà chúng tôi bi t và v c nh ng con bò cái Nh ng lúc này, l bò cái là nh ng con v t vô ngh a đ n

m c tôi c m th y phát ng ng khi ph i nh c đ n chúng gi a nhóm ng i thanh l ch nh th

C n nhà không l n Ng i ta dành cho tôi m t góc trong phòng n, đ c che ch n b i m t b c màn Tôi đã đ y trong b n n m đ u c a đ i h c trò

L p t c tôi t khép mình hoàn toàn vào quy n l c c a th k lu t h p d n nh ng kh t khe c a Môixây Philíppôvích mà tôi đã d c m t h i làng Tr t t s ng trong gia đình không đ n n i nghiêm

kh c, quy c thì đúng h n: chính vì th trong th i gian đ u tôi th y nó nghiêm ng t Tôi ph i đi ng vào lúc chín gi Ch sau này khi h c lên nh ng l p cao, ng i ta m i cho phép tôi ng mu n h n D n dà tý m t,

t ng b c ng i ta d y tôi ph i bi t chào bu i sáng, ph i r a tay và các móng, không đ c đ a dao lên

mi ng, ph i cám n ng i ph c v khi h d n th c n cho mình, không đ c đ n ch m tr và nói x u ai sau l ng h Tôi đ c bi t vài ch c t mà chúng tôi coi nh không có v n đ gì làng, không ph i ti ng Nga chính g c mà là ti ng Uc raina b nói sai l c đi Ngày này qua ngày khác, tôi tìm ra nh ng m nh m i

c a m t môi tr ng v n minh h n cái n i tôi đã s ng trong chín n m đ u c a cu c đ i mình Ngay c k

ni m v nhà x ng c ng b t đ u phai m , m t s c quy n r tr c nh ng cám d c a v n h c c đi n và sân kh u Tôi tr thành m t ti u th dân Nh ng đôi khi hình nh xóm làng ch t sáng r c trong ý th c c a tôi, h p d n nh m t thiên đ ng b đánh m t Nh ng lúc y tôi bu n bã đ ng ng i không yên, tôi l y ngón tay vi t nh ng l i chúc t ng m tôi lên kính c a s ho c vùi đ u vào g i mà khóc

Cu c s ng gia đình Môixây Philíppôvích khá đ m b c, ti n tài ch v a đ Ông ch nhà không

có vi c làm c đ nh Anh d ch và chú gi i nh ng v bi k ch Hy L p ho c vi t nh ng m u chuy n cho tr

em Spenxe nghiên c u k Slôsse [Schlosser] và các s gia khác đ l p nên nh ng niên bi u, c nh đó anh giúp v qu n lý nhà tr ng Ch sau này anh m i thành l p m t nhà xu t b n nh , phát tri n r t khó kh n trong nh ng n m đ u nh ng sau đó th ng ti n r t nhanh M i, m i hai n m sau, Spenxe tr thành ng i

xu t b n sách quan tr ng nh t mi n Nam n c Nga, anh có m t nhà in l n và là ch nhân m t c nghi p Tôi s ng sáu n m trong gia đình y, đúng vào th i k đ u tiên c a nhà xu t b n Tôi làm quen v i công

vi c s p ch , s a b n in th , lên trang, in n, g p và đóng bìa Vi c s a b n in th là trò gi i trí làm tôi thích thú Tôi r t thích t gi y m i in xong, say mê y có t nh ng n m xa xôi thu còn đi h c

Nh l th ng trong các gia đình t s n và nh t là ti u t s n, đ i ng k h u ng i h đóng m t vai trò không m y n i b t nh ng khá quan tr ng trong đ i tôi asa [Dacha], cô h u đ u tiên có m t tình

b n đ c bi t bí m t v i tôi: cô trao cho tôi nh ng chuy n bí n nh t c a mình Sau b a tr a, khi m i ng i

đã đi ngh , tôi l n xu ng nhà b p đó asa nói đ th chuy n linh tinh, không ra đ u, ra đ a v cu c đ i

cho ch này Cô than vãn và kêu ca trong th g i ng i ch ng đã sang châu M Theo yêu c u c a cô, tôi

c mô t l i cô nói v i nh ng màu s c m đ m nh t r i thêm vào: ''Riêng ch có đ a bé đang bú c a chúng

ta là m t vì sao sáng trên b u tr i m đ m c a đ i em'' Ch vú nuôi thích thú đ n tuy t đ nh B n thân tôi

c ng khoái khi đ c b c th , ch c m th y phi n phi n vì đo n cu i l i có l i xin m t ít đô-la

R i ch vú nuôi l i đ ngh :

- Bây gi c u giúp cho m t th n a

- Cho ai? - tôi h i, s n sàng chu n b cho tác ph m

- Cho ng i anh h tôi - ch vú nuôi tr l i, nh ng trong gi ng ch có gì không qu quy t l m

Lá th này c ng nói v m t đ i s ng m đ m, nh ng không h đ đ ng đ n ''m t vì sao'' nào c ,

Và tôi có dp tr m ngâm v s r c r i trong nh ng m i quan h con ng i

T i b a tr a, ch Phanni Xôlômôn pna [Fanny Solomonovna] nói v i tôi kèm m t n c i bí

hi m:

- Kìa thi s, c u không mu n n xúp n a à?

- Sao? - tôi ho ng h t h i

- -, không sao! C u biên th h ch vú nuôi, v y c u là thi s r i còn gì C u vi t th nào nh : ''

m t vì sao sáng trên b u tr i m đ m ''; đúng là m t thi s th c th r i!

Và không kìm đ c n a, ch phá lên c i

Môixây Philíppôvích tr n an tôi:

- C u vi t hay đ y Nh ng c u bi t không, đ ng vi t h th cho cô y n a, đ ch Phanni vi t thì

h n

M t r i r m c a cu c s ng mà m i ng i không mu n nói ra trong gia đình c ng nh trên h c

đ ng, không vì th mà không t n t i; chúng còn khá m nh và có m t m i n i đ thu hút s chú ý c a

m t chú bé lên m i Ng i ta không cho chúng vào l p h c c ng nh vào nhà qua c a chính, nh ng chúng t tìm th y đ ng thông qua nhà b p

Ng i Do Thái đ c dành m i ph n tr m trong các tr ng c a nhà n c, ch s y đ c đ t ra

n m 1887 H u nh vô v ng n u mu n đ c vào tr ng Trung h c C đi n: ph i có ô dù ho c đút lót

Tr ng Trung h c Hi n đ i khác v i Trung h c C đi n ch t i đó ng i ta không d y nh ng ngôn ng

c đi n, ng c l i ch ng trình toán h c, v n v t h c và các ngôn ng hi n đ i đ c m r ng h n Ch s nói trên c ng đ c áp d ng cho các tr ng Trung h c Hi n đ i nh ng ng i ta thi vào đó ít h n, thành th các thí sinh có nhi u hi v ng đ c nh n h n

Th i y trên các báo và t p chí, ng i ta tranh cãi h i lâu v cách giáo d c c đi n và hi n đ i Phái th c u cho r ng giáo d c c đi n truy n cho con ng i m t th k lu t; nói đúng h n h hi v ng m t công dân đã ch u đ ng ê a ti ng Hy L p th i th u thì su t đ i c ng s ch u đ ng đ c th ch Nga hoàng

Ng c l i, nh ng ng i có t t ng t do - dù không ph nh n ch ngh a c đi n, anh em cùng vú nuôi v i

ch ngh a t do vì c hai cùng đ c sinh ra trong th i Ph c h ng -, nh ng h v n ng h ngành h c hi n

đ i Vào th i k tôi ph i quy t đ nh h c lo i nào, cu c tranh lu n này đã l ng xu ng do m t thông t đ c

bi t c a chính ph , c m vi c tranh cãi ngành h c nào h n ngành h c nào

Mùa thu, tôi thi vào n m th nh t tr ng Trung h c Hi n đ i Xanh Pôn [Saint Paul] K t qu cu c thi y khá th ng; tôi đ c đi m ''3'' môn ti ng Nga và đi m ''4'' môn s h c i m thi nh th không đ

b i ch s nói trên đòi h i m t s ch n l c r t ch t ch H th ng thi c còn n ng n thêm vì n n đút lót

Ng i ta quy t đ nh cho tôi vào l p d b , đó là m t l p t th c ho t đ ng ph bên c nh tr ng công T

l p đó, ng i Do Thái đ c lên n m th nh t v n theo ch s nói trên, nh ng đ c u tiên so v i sinh viên ngo i trú

Tr ng Trung h c Hi n đ i Xanh Pôn do ng i c sáng l p Nó thu c v c ng đ ng Tin Lành Luth [Luthe] và đáp ng nhu c u c a nhi u ki u dân c s ng Ôđétxa và kh p mi n Nam M c dù

tr ng này đ c h ng các ''quy n l i nhà n c'' nh ng vì nó ch có sáu l p, ng i ta bu c ph i h c n m

th b y trong m t tr ng Trung h c Hi n đ i khác, n u mu n vào trung c p hay đ i h c Có l b ng cách

đó, chính ph hi v ng s lo i b đ c nh ng h c sinh u tú nh t c a dân t c c vào n m cu i H n n a, ngay trong tr ng Xanh Pôn, b n thân th ''tinh th n'' c y càng mai m t d n, n m này qua n m khác

H c sinh ng i c chi m không đ y m t n a s s Các th y giáo ng i c b lo i b th ng th ng kh i

ban lãnh đ o tr ng.

Trong tr ng, nh ng ngày đ u tiên đ y đau bu n, ni m vui ch đ n vào sau đó Tôi đi h c v i b

đ ng ph c m i, đ u đ i chi c cát-két m i tinh bu c d i màu vàng, l i đ c tô đi m b ng m t huy hi u tuy t v i: nh ng ch đ u tiên c a tên tr ng cu n vào nhau gi a hai cành cây, m i cành có ba lá Tôi đeo trên l ng m t cái c p m i tinh đ ng sách h c, bìa đóng sáng loáng và m i nguyên cùng m t h p bút đ p có chi c bút chì g t nh n đ u, qu n bút m i tinh và m t cái t y Hào h ng, tôi d o kh p ph dài Útxpenxcaia [Ouspenskaia] v i c b đ l ng l y y, lòng vui khi ngh r ng còn xa m i t i tr ng Tôi t ng t ng t t

c nh ng ng i qua l i đ u nhìn ng m b đ ngh tuy t v i c a tôi v i v khâm ph c, th m chí ghen t Vô cùng t tin và tò mò, tôi nhìn ch m ch m vào m i g ng m t đi ng c chi u Nh ng hoàn toàn b t ng ,

m t th ng bé cao g y, kho ng m i ba tu i có l t m t x ng nào ra vì nó c m m t v t gì đó b ng tôn

-d ng l i cách tôi hai b c, ng a đ u v phía sau kh c m và nh m t bãi to vào vai áo choàng m i tinh

c a tôi, r i nó khinh b nhìn tôi và ti p t c đi ch ng nói ch ng r ng

i u gì khi n nó hành đ ng nh v y? Ngày nay, tôi th y rõ ràng: m t chú bé b n cùng, áo rách

nh s m p, đi đôi giày rách nát không t t, ph i làm nh ng vi c b n th u cho ch , trong khi đó các c u con ông ch vênh vang, hãnh di n trong b đ ng ph c h c sinh đ p đ và b ng hành đ ng c a mình, đ a

bé đã th hi n s ph n kháng xã h i c a nó Nh ng trong giây phút đó tôi nào bi t khái quát hóa Tôi lau chùi vai áo r t lâu b ng lá cây d , không kìm n i s ph t ý b t l c và đi h t ch ng đ ng còn l i v i tâm

tr ng đen t i

òn th hai ch tôi sân tr ng

- Th a th y Pi t Páplôvích [Pierre Pavlovitch], l i có m t th ng còi l p d b c ng m c đ ng ph c!

- b n h c sinh la lên

Sao v y? Nguyên là th này: l p d b đ c coi là l p t th c nên h c sinh l p này b c m ng t không đ c m c đ ng ph c Ông giám th Pi t Páplôvích, m t th y có b râu đen gi i thích cho tôi: ph i

c t huy hi u trên m cát két, c t phù hi u trên c áo, c t vòng trên th t l ng và thay khuy áo có ch m

ph ng hoàng b ng nh ng khuy x ng th ng Tai h a th hai đ n v i tôi nh th

Hôm đó chúng tôi không ph i h c H c sinh ng i c và nh ng b n còn l i cùng đ n nhà th Tin Lành mà nhà tr ng đ c mang tên L p t c m t th ng bé m p m p che ch và b o tôi ng i c nh trên

m t chi c gh b ng trong nhà th , nó l u ban và đang h c l i l p d b , thông th o m i n i quy, t p quán

L n đ u tiên tôi đ c nghe đ i phong c m (đàn ng) và âm thanh c a nó làm h n tôi rung đ ng R i xu t

hi n m t ng i cao l n, râu c o nh n, áo ve tr ng và ti ng nói c a ông tràn kh p tòa nhà, t o nên m t làn sóng âm thanh ch y đu i nhau Ông nói b ng m t ngôn ng tôi không hi u khi n bài thuy t giáo đ ng b

Sau này tôi m i bi t th ng bé có gò má cao sùng bái Binneman y là đ a đ i l i nhác trong đám

h c sinh, nó luôn gây g và đánh nhau lo n x trong các gi ngh

Ngày th hai đã an i tôi Tôi n i lên ngay v môn s h c và chép l i đúng các m u ch trên b ng

Th y giáo Ruđencô [Rudenko] khen tôi tr c l p và cho tôi hai đi m ''5'' li n i u đó hòa gi i tôi v i các khuy x ng mà tôi mang trên áo Trong các l p d i, đích thân th y hi u tr ng Kh rítxchian

Kh rítxchianôvích Svanêb c [Christian Christianovitch Schwane-bach] d y ti ng c ó là m t ng i n

m c r t ch i chu t, s d trèo lên đ c đ a v cao nh th ch vì ông ta là con r c a Binneman B t đ u gi

h c, ông ki m tra tay t t c h c trò và th y tay tôi s ch Sau đó vì tôi chép c n th n các t ti ng c trên

b ng, th y hi u tr ng khen tôi và cho tôi m t con ''5'' Nh th sau ngày h c đ u tiên y, tôi v nhà v i

tr ng l ng n ng tr u c a ba đi m ''5'' Tôi gi chúng trong c p nh m t c a quý, không đi mà ch y trên

ph nh P cr pxki v i lòng khát khao đ c gia đình khen ng i

Tôi đã tr thành h c sinh nh th Tôi d y s m u ng v i vàng chén trà bu i sáng, nhét vào túi áo choàng b a n tr a b c trong m nh gi y và v i vã ch y đ n tr ng cho k p gi đ c kinh bu i sáng Không bao gi tôi ch m tr Tôi luôn ng i ngoan ngoãn trên chi c gh dài Tôi nghe gi ng ch m chú và chép c n

th n nh ng th th y vi t trên b ng nhà tôi ch m ch chu n b bài v Tôi luôn đi n m đúng gi đ ngày hôm sau l i u ng v i chén trà sáng, r i l i ch y đ n tr ng v i n i lo ch m gi đ c kinh bu i sáng Tôi lên

l p đ u đ n, l p này ti p n i l p khác Khi g p m t th y giáo ngoài ph , tôi chào v i m t lòng kính tr ng

l n nh t có th có.

Trong s nh ng ng i bên tôi có r t nhi u k k qu c, t l này đ c bi t cao trong gi i giáo viên

tr ng Xanh Pôn, trình đ các th y giáo cao h n m c trung bình Nhà tr ng có m t ti ng t t và không

ph i không có lý do: ch đ đây nghiêm ng t, m i đòi h i c ng cao; n m này qua n m khác, dây c ng càng c ng h n Nh t là sau khi ông hi u tr ng Svanêb c đ c ông Nhicôlai Antônôvích Caminxki [Nikolas Antonovitch Kaminsky] thay th

Ông này n u xét v nghi p v thì là m t nhà v t lý, còn v tâm tính là k thù ghét con ng i Không bao gi ông nhìn th ng vào ng i ông nói chuy n Ông l t qua các hành lang và các l p không

m t ti ng đ ng trên đôi giày đ lót cao su Gi ng nói c a ông m ng và rè, ch ng c n c t cao c ng gây nên

s hãi Nhìn b ngoài Caminxki có v cân b ng nh ng bên trong không bao gi ông thoát kh i tr ng thái cáu knh d n ép Ngay c v i nh ng h c trò gi i nh t ông c ng gi m t thái đ trung l p có tính đ i phó Ông c ng đ i x v i tôi nh th

Là nhà v t lý, Caminxki sáng ch ra m t thi t b đ ch ng minh đ nh lu t Bôil -Mari t Mariotte] v tính nén đ c c a các ch t khí Sau khi gi i thi u thi t b y, th nào c ng có hai ba đ a h c sinh thì thào v i nhau, nh ng c t đ th y nghe đ c:

[Boyle C th t đ y!

Thnh tho ng còn có đ a nào đó đ ng lên và nghi ho c h i:

- Th a th y, th ai làm ra cái thi t b này?

Caminxki h ng h tr l i v i gi ng nh ng i b cúm:

- Tôi đ y

M i ng i nhìn nhau và nh ng k có nguy c l u ban th dài thán ph c h t s c to

Khi th y Caminxki thay th th y Svanêb c vì v n đ Nga hóa, ông Antôn Vaxiliêvích

C r gian pxki [Anton Vassiliévitch Kryjanovsky] d y môn ngôn ng và v n h c đ c b nhi m làm thanh tra h c t p ó là m t ng i láu l nh, râu màu hung, c u h c sinh ch ng vi n, có thoáng m t chút t

t ng t do Ông ta r t thích quà bi u và r t tài che gi u nh ng suy ngh bên trong c a mình d i b m t vui t i gi t o V a đ c b nhi m làm thanh tra, ông đã t ra nghiêm kh c và b o th h n

C r gian pxki d y ti ng Nga t n m th nh t Ông quý tôi vì kh n ng đ c-vi t và vì tôi thích h c ti ng Nga Theo m t thông l đ c đ t ra ch t ch , ông đ c to gi a l p nh ng bài vi t c a tôi và cho tôi đi m ''5''

c ng

Th y giáo d y toán Iur trencô [Iourtchenko] là m t ng i m p lùn, lãnh đ m và láu l nh Ng i ta

đ t cho ông cái bi t hi u ''Binđiugi nhích'' [Bindioujnik], trong ngôn ng Ôđétxa ngh a là ''ng i lái xe

t i'' Iur trencô mày tao v i t t c h c sinh t n m th nh t đ n n m cu i và không l a ch n khi n nói

V i v bình dân có tính toán, ông làm cho h c sinh kính tr ng đ n m t m c nào đó, nh ng đi u này b c

h i theo th i gian khi b n tr bi t ông ta n c a đút lót V l i các th y giáo khác c ng n c a đút lót b ng nhi u cách C u h c trò nào d t, n u là ng i vùng khác, thì đ n tr nhà ông thày d y môn mà anh ta lo

ng i nh t Nh ng n u là ng i Ôđétxa thì c u ta s xin h c thêm v i giá c t c t th y giáo nào đe d a c u nhi u nh t

M t th y giáo d y toán khác, ông Dlôtranxki [Zlotchansky] thì hoàn toàn trái ng c v i Iur trencô: g y gò v i b ria nh n trên khuôn m t vàng võ xanh nh t, lòng tr ng con m t lúc nào c ng đ c,

c ch m t m i nh v a m i ng d y, c t ng phút, ông kh c m m ra đ m đ c và nh ngay trong l p

Ng i ta bi t ông có m t m i tình b t h nh, ông ch i b i trác táng và u ng r u Dlôtranxki là nhà toán

h c không t i nh ng d ng nh không lúc nào ông đ ý đ n h c trò, đ n nh ng ti t h c, th m chí ông coi

th ng c môn toán Vài n m sau ông ta c t h ng b ng l i dao c o

M i quan h c a tôi v i hai th y giáo toán lúc nào c ng cân b ng và m mãn vì tôi gi i môn này Khi h c đ n nh ng l p trên c a tr ng trung h c, tôi còn cân nh c c đ n vi c theo con đ ng toán h c thu n túy

D y s là ông Liubim p [Lioubimov], vóc dáng to l n và th ng đu n, ông đeo kính g ng vàng trên cái m i nh , khuôn m t đ u đ n đ c vi n b i chòm râu tr và kh e Ch khi ông c i, ng i ta m i

th y - ngay c đ i v i b n tr chúng tôi - v oai v và ch ng ch c y ch là o t ng, ông là ng i kém ngh l c, r t rè, nhút nhát, luôn b cái gì đó gi ng xé Lúc nào ông c ng s ng i ta bi t ho c có th bi t gì

đó v ông

Tôi chìm vào môn lch s v i s chú ý ngày càng t ng, dù còn r t t n m n T ng b c m t, tôi m

r ng ph m vi ki n th c t nh ng cu n giáo khoa t i t c a nhà n c đ n các giáo trình gi ng d y đ i h c

ho c các pho sách n ng c a Slôsse Không chút nghi ng , trong s say mê c a tôi v l ch s bao hàm m t

th tinh th n th d c: tôi h c thu c lòng vô s tên tu i và chi ti t vô b , ch làm b b n thêm trí nh , v i

m c đích th nh tho ng đ t th y giáo vào tình hu ng khó kh n

Liubim p không có kh n ng gi k lu t trong l p ôi khi trong gi h c, đ t nhiên ông ho ng

h t, gi n gi nhìn quanh, tìm cách ch p l y nh ng ti ng thì thào mà ông cho r ng chúng xúc ph m đ n ông

Nh ng lúc y c l p đ u ng c nhiên và đ phòng th n tr ng Liubim p còn d y c m t tr ng trung h c

n , đó ng i ta c ng b t đ u nh n th y nh ng bi u hi n k qu c ông K t c c là m t b n, trong m t

c n điên, ông t treo c móc c a m t c a s

Chúng tôi s th y đ a lý Giuc pxki [Joukovsky] nh s l a Ông ta nghi n h c sinh nh m t chi c

c i xay th t Trong gi h c ông đòi h i m t s yên l ng tuy t đ i không th c hi n n i Nhi u khi ng ng

m t h c sinh đang tr l i, ông d ng tai nh m t con chim nghe ngóng nguy hi m t ph ng xa C l p bi t

đi u này ngh a là gì: khi y ph i c ng đ ng i ra, không đ ng đ y và c nh n th , n u đ c

Tôi ch nh đ n đ c m t tr ng h p khi Giuc pxki n i tay m t chút, hôm y hình nh là ngày sinh nh t c a ông theo tôi ngh Ai đó trong s h c sinh b t ra m t nh n xét n a riêng t , ngh a là không liên quan tr c ti p đ n ti t h c; Giuc pxki cho qua B n thân đi u này c ng đã là m t bi n c l n Nh ng

t c thì Vácke [Wacker], m t th ng n nh b b t d y t chi c gh b ng và nói v i n c i kh y:

- M i ng i đ u nói r ng Loubimov ch ng b ng cái đ giày c a Giuc pxki

Giuc pxki l p t c đ ng i l i:

- Nói cái gì th ? Ng i xu ng!

T c thì trong l p l i xu t hi n s im l ng đ c bi t ch có trong các gi đ a lý Vácke ng i s p

xu ng nh b sét đánh T m i phía, nh ng khuôn m t trách móc và khinh b h ng v h n

- L y Chúa, đúng th đ y - Vácke thì thào, v n mong làm đ ng tâm ông th y đ a lý v n không a

h n chút nào

Th y giáo chính d y môn ti ng c tên là Xtruvê [Struhve], m t ng i c cao l n, đ u to, râu dài đ n th t l ng Chân nh nh chân m t đ a tr , ông v n cái thân hình n ng n y nh m t cái chum Là

m t ng i vô cùng chân th t, Xtruvê đau kh vì nh ng kém c i c a h c sinh, ông lo l ng, đ ng viên, b c

b i vì ph i cho m t con ''2''- không bao gi ông cho đi m ''1'' Ông c không đ cho b t k ai ph i l u ban Xtruvê đã xin vào tr ng cho đ a cháu ch đ u b p c a ông, th ng Vácke đã nói trên; m t k v a kém

n ng khi u v a đáng ghét Xtruvê là m t nhân v t h i hài h c, nh ng nhìn chung chúng tôi có thi n c m

v i ông

D y ti ng Pháp là ông Gútxtáp Xamôilôvích Bu cnang [Gustave Samoilovitch Burnand] ng i

Th y S ó là m t ng i gày còm, trông nghiêng d t nh b lôi t ê-tô ra, h i hói đ u, môi x u m ng qu t

và xanh nh t, m i nh n Trên trán ông có m t cái s o bí hi m hình ch ''X'' T t c h c sinh đ u nh t trí không th ch u đ ng đ c Bu cnang và đi u này có lý do M c ch ng khó tiêu, su t trong gi h c ông

nu t m t th k o gì đó và tìm th y trong m i h c sinh m t k thù cá nhân Cái s o trên trán ông là đ u đ

c a vô s nh ng suy đoán và gi thuy t M t s h c sinh cho r ng vào th i thanh niên, Gútxtáp tham gia

m t cu c đ u ki m và đ ch th c a ông đã đ l i m t ch th p nghiêng trên trán ông Vài tháng sau, gi thuy t y b bác b Theo thuy t này, không có tr n quy t đ u nào c , trong m t l n ph u thu t ng i ta đã

l y m t m nh da trán đ vá lên m i ông L h c sinh quan sát k l ng cái m i c a ông th y ti ng Pháp và

nh ng k táo b o nh t kh ng đ nh chúng th y rõ đ ng vá B n tr m t nh h n gi i thích v t s o b ng m t tai n n x y ra th i th u c a ông: ông th y t i l i b ngã t thang xu ng và rách trán Nh ng ng i ta g t

b cách gi i thích này vì nó quá thô s V l i, tuy t đ i không th hình dung đ c Bu cnang d i nh ng nét c a m t tr th

Ng i gác c ng chính, k có vai trò đáng k trong đ i s ng chúng tôi, là m t ng i c c ng r n,

vô cùng oai v v i chòm râu má b t đ u hoa râm Ông ta tên là Antôn [Anton] Khi gi i quy t nh ng v đi

ch m, ph t m t b a tr a, giam trong nhà ng c, d ng nh Antôn ch đóng vai trò k th a hành nh ng trong

th c t ông có quy n l c r t l n và nên gi nh ng m i quan h thân thi n v i ông Tôi đ i v i ông khá th , c ng nh ông đ i v i tôi vì tôi không thu c s ''khách hàng'' c a ông; tôi luôn đi h c đúng gi , chi c c p đeo l ng luôn ng n n p và lúc nào c ng mang th h c sinh trong túi trái áo vét-tông Nh ng có hàng tá h c sinh hàng ngày ph i l thu c vào Antôn và ph i mua l y c m tình c a ông b ng cách này cách khác Dù sao

đ i v i chúng tôi, ông v n là m t trong nh ng n n t ng c a tr ng Xanh Pôn Ng c nhiên bi t bao khi sau

k ngh hè, chúng tôi đ c bi t vì mê m n và ghen tuông, ông già Antôn đã nã m t phát súng vào cô gái

m i tám tu i, con m t ng i gác c ng khác, và hi n đ ng ng i tù

Nh v y đó, trong cu c s ng ch ng m c c a h c đ ng và c đ i s ng b bóp ngh t, d n nén vào bên trong xã h i đ ng th i, nh ng th m c nh cá nhân c chen vào, m i l n t o ra môt c m giác thái quá,

nh m t ti ng rên vang lên trong m t tòa đ i s nh tr ng r ng

G n nhà th Xanh Pôn có m t cô nhi vi n M t góc sân ch i c a chúng tôi đ c dành cho cô nhi

vi n này Nh ng đ a tr c a cô nhi vi n ra sân ch i v i b m t bu n bã, trong b qu n áo v i xanh b c màu

vì b gi t là nhi u l n, chúng lê b c d t trong góc c a mình, r i bu n r u cúi đ u lên l i thang gác tr v

n i chúng M c d u sân ch i là sân chung và không có ch ng ng i v t nào ng n c n gi a góc tr m côi

và góc c a chúng tôi, b n h c sinh Trung h c và l ''cô nhi'' - nh cách chúng tôi g i - t o thành hai th

gi i hoàn toàn cách bi t Tôi đã th nói chuy n hai, ba l n v i các chú bé m c qu n áo v i xanh nh ng chúng tr l i tôi b ng gi ng u o i v b t đ c d r i v i vã quay v : chúng đ c l nh nghiêm ng t không

đ c quan h v i h c sinh tr ng trung h c Trong b y n m ròng, tôi d o ch i trong sân tr ng mà không

bi t tên đ a nào trong s tr m côi H n là vào đ u n m h c, ông m c s Binneman đã ban phát ph c lành cho chúng b ng cách rút ng n ph n nghi l

ph n sân ti p li n v i cô nhi vi n, ng i ta d ng nh ng d ng c th d c ph c t p: vòng, sào, thang đ ng và thang nghiêng, xà treo, xà đ n và nhi u th khác Ngay sau khi đ c vào h c, tôi mu n l p

l i m t ti t m c mà m t đ a tr vi n cô nhi đã làm ngay tr c m t tôi Trèo lên chi c thang đ ng, tôi treo

ng i lên b c trên cùng b ng nh ng ngón chân, đ u quay xu ng đ t, hai tay n m l y b c thang th nh t, dùng đ u ngón chân, tôi đ p kh i b c trên đ u n ng i 180 đ trên không trung và nh y xu ng đ t m t cách d o dai Nh ng tôi th tay quá mu n nên sau khi u n vòng xong, c ng i tôi đ p vào thang Ng c tôi

nh b n m trong m t g ng kìm, tôi ng t th và l n l n d i đ t nh m t con sâu, tay b u víu vào chân b n

tr xung quanh R i tôi ng t đi Sau l n y, tôi tr nên th n tr ng h n trong môn th d c

Tôi không bi t m y v cu c s ng ngoài đ ng ph , trên qu ng tr ng c ng nh th gi i c a th thao và các th gi i trí ngoài tr i Nh ng đi u này tôi c g ng bù l i vào các d p ngh hè nông thôn i

v i tôi, thành ph là n i giành cho h c t p và đ c sách Tôi cho nh ng cu c đánh nhau c a b n bè trong

ph là m t đi u nh c nhã M c dù nh ng lý do đ x y ra đi u đó thì không bao gi thi u

H c sinh tr ng Trung h c C đi n do có khuy m b c và phù hi u, đ c g i là ''cá trích b c'', còn

h c sinh tr ng Trung h c Hi n đ i hai tay áo có n m đ ng màu vàng, b g i là ''cá trích hun khói'' ph Iamxcaia [Iamskaia], trên đ ng đi h c v , tôi b m t anh h c sinh tr ng C đi n cao nh s u v n theo

đu i m t cách kiên trì và g n h i:

- ch chú mày, có bao nhiêu tên b ''hun khói''?

Vì tôi không tr l i câu h i khách quan y, anh ta dùng vai hích tôi

- Sao anh c chòng gh o tôi th ? - tôi nói v i anh b ng m t gi ng l ch s b t bu c

S ng s , anh ta suy ngh m t phút r i h i

- Mày có súng cao su không?

- Súng cao su? Là cái gì v y? - tôi h i l i

Anh s u v n ''c đi n'' ch ng nói ch ng r ng rút t trong túi ra m t v t nho nh ; đó là m t s i cao su bu c gi a hai nhánh c a m t cái ná b ng g và m t viên đ n chì

- Tao n p sau cái c a s con trên mái nhà và b n b câu, sau đó đem đi n ng

Tôi ng c nhiên nhìn anh b n m i M t vi c nh th đ i v i tôi không ph i không thú v , nh ng tôi

th y nó l c lõng và không h p v i môi tr ng thành th

Trong s b n con trai, nhi u đ a chèo thuy n ra bi n và buông câu đ u ng n sóng Tôi hoàn toàn không bi t nh ng thú vui y i u k l là h i đó, bi n không chi m m t v trí nào trong cu c đ i tôi,

m c d u tôi đã s ng b y n m bên b bi n Trong su t th i gian y tôi không đi thuy n bao gi , không câu

cá và ch g p g bi n m i khi v làng và quay l i Khi Cácx n xu t hi n vào ngày th hai v i cái m i cháy

n ng b tr y da và khoe đã câu cá ngoài kh i, ni m vui y xa l và ch ng liên quan gì đ n tôi Vào th i y tôi ch a có thú ham mê s n b n và đi câu

l p d b tôi ch i khá thân v i C txchia [Kostia] R., con m t th y thu c Anh ít h n tôi m t tu i,

ng i c ng th p h n, b ngoài bình th n, k th c anh chính là m t tay hài h c láu l nh v i c p m t tinh nhanh Anh bi t t ng t n thành ph và t o đ c l i th đáng k v i tôi v kho n này C txchia R không thu c lo i ch m ch nh t, còn tôi luôn là m t h c sinh gi i ngay t đ u nhà, C txchia R ch nói chuy n

v ng i b n m i c a mình Cu i cùng m anh, m t bà ng i nh qu t, đ n đ ngh ch Phanni Xôlômôn pna:

- Nh ng c u bé c a chúng ta - bà nói - có th h c chung v i nhau đ c không?

Sau m t cu c h i ý ng n mà tôi c ng đ c tham gia, nhà Spenxe quy t đ nh đ ng ý Trong vòng hai ho c ba n m chúng tôi ng i cùng gh , cho đ n ngày C txchia R b l u ban và vì th hai đ a xa nhau

Nh ng quan h gi a chúng tôi sau đó v n ti p t c

C txchia R có m t ng i ch h n anh hai tu i h c trong tr ng Trung h c C đi n n Ch có

nh ng cô b n gái, nh ng cô này l i có nh ng anh em trai Các cô gái h c nh c B n con trai quanh qu n bên b n gái c a các ch mình Vào nh ng ngày sinh nh t, các b c cha m m i b n tr Th là hình thành

m t th gi i nh c a nh ng c m tình, nh ng ganh đua, m i ng i nh y van-x , tham gia các trò vui, có

nh ng ghen tuông và hi m khích Gia đình ông A., m t th ng gia giàu, là trung tâm th gi i nh y H

s ng cùng nhà v i b m C txchia, cùng t ng gác, c hai c n h cùng h ng ra m t hành lang, đó có

nh ng cu c g p g tình c và không tình c nhà ông A., b u không khí hoàn toàn khác, không nh tôi

đã quen gia đình Spenxe Lúc nào c ng có nhi u con trai và con gái đ u là h c sinh trung h c, h tán t nh nhau c nh n c i bao dung c a ng i m Trong nh ng cu c trò chuy n, ng i ta th ng k tên m t

ng i đã ph i lòng m t ng i khác nào đó V v n đ này, b n thân tôi luôn t ra kiêu k và nh v y c ng khá gi d i

- Khi c u mê cô nào, nh t đ nh ph i nói cho mình bi t đ y nhé - cô ch c nhà A., m t cô gái m i

b n tu i nói v i tôi b ng gi ng k c

- Có m t gì đâu, tôi có th h a đ c - tôi đáp gi ng trang tr ng v i v kiêu k c a m t đ a bé t

bi t giá tr c a mình: tôi đã là h c sinh n m th hai r i c mà

Ch ng hai tu n sau các cô gái làm nh ng ho t c nh Cô tr nh t làm hình t ng bu i đêm, trên

n n m t cái kh n đen l n đ c gi cao l m t m nh ng vì sao b c b ng gi y

- C u xem nó xinh không? - cô ch c nói và huých nh tôi b ng cùi tay

Tôi ch nhìn, trong thâm tâm tôi c ng đ ng ý th và đ t nhiên quy t đ nh: đã đ n lúc ph i gi l i

Tôi không còn s c đ nói ra l i Cô ch đ ngh tôi ch c n nói ch cái đ u tiên Nh v y d h n

Cô ch c tên là Anna, cô em út là Bécta [Berta] thành th tôi đã nói không ph i ch đ u mà là ch th hai trong b ng ch cái (B)

- Bê (B)? - Anna nh c l i v th t v ng và câu chuy n d ng l i đó

Hôm sau tôi đ n nhà C txchia h c và c ng nh m i l n, tôi đi qua cái hành lang dài t ng ba v

h ng sân ch i T b c ngh c u thang, tôi đã th y hai ch em v i bà m ng i hành lang tr c c a nhà

h Khi ch cách nhóm ph n này vài b c, tôi c m th y b đâm ch ng chéo b i nh ng m i kim trong cái nhìn ch nh o c a h Cô em không m m c i, ng c l i cô nhìn đi ch khác v l nh lùng kinh kh ng T c thì tôi hi u ngay là mình đã b ph n b i Bà m và cô ch b t tay tôi v i m t ý rõ ràng: ''Này c u, gi thì chúng tôi đã bi t sau cái b d ng nghiêm túc c a c u là th gì r i'' Cô em chìa bàn tay cho tôi nh m t

m nh g , không thèm nhìn và không đáp l i cái xi t tay c a tôi Sau đó, tôi còn ph i đi m t đo n ng n n a trên hành lang r i quay ngang d i con m t hành h c a h i đàn bà Trong su t th i gian y, tôi c m th y

nh ng cái nhìn gi t ng i xuyên vào l ng tôi Sau cu c ph n b i tai quái y, tôi quy t đ nh đo n tuy t v i đám ng i x o quy t này, không đ n nhà h n a, quên h đi, t ng h v nh vi n kh i trái tim tôi May mà

k ngh hè s p b t đ u đã giúp tôi trong chuy n này

Gi a ch ng, hoàn toàn đ t ng t, ng i ta nh n th y tôi b c n th Tôi đ c đ a đ n m t bác s nhãn khoa, ông kê đ n cho tôi mua kính Không th nói r ng tôi bu n phi n vì th : dù sao đôi kính c ng cho tôi m t v quan tr ng Tôi đã t ng t ng ra tr c cái c nh tôi đeo kính khi tr v Ian pca và tôi khoái chí Nh ng v i cha tôi thì c p kính là m t đòn ông không ch u n i Ông cho r ng t t c ch là gi v , làm

đi u và nh t quy t bu c tôi c t kính đi Tôi c thuy t ph c ông r ng trong l p tôi không th y ch cái trên

b ng và tôi không đ c đ c các b ng treo trên đ ng ph , nh ng vô ích Thành th lúc v Ian pca tôi ch

có th đeo tr m kính mà thôi

Tuy nhiên khi v thôn quê, tôi b o d n, hiên ngang và tháo vát h n nhi u D ng nh tôi h t đ c

kh i vai th k lu t c a ph ph òng Tôi c i ng a m t mình đ n Bôbrinhét và tr v ngay trong bu i chi u hôm y ó là m t cu c th s c đ ng dài n m ch c cây s Bôbrinhét, tôi đeo kính và không nghi

ng v n t ng gây ra trong ph

T i Bôbrinhét ch có m t tr ng th tr n cho con trai Tr ng Trung h c C đi n g n nh t Êlidavétg rát, cách đó ch ng n m ch c cây s Nh ng Bôbrinhét có m t ti n h c đ ng Trung h c cho n Các n sinh tr ng này làm b n v i các c u con trai tr ng th tr n Nh ng tình th thay đ i h n trong v

hè B n Trung h c C đi n và Hi n đ i t Êlidavétg rát tr v v i đ ng ph c l ng l y, đi u b thanh nhã, chúng làm lu m l h c sinh Bôbrinhét Mâu thu n th t kh c li t B xúc ph m, b n con trai tr ng th

tr n làm thành nh ng t xung kích nh và không ch dùng đá và g y g c, chúng s d ng c dao

M t l n, tôi ng i bình yên trên cành dâu trong v n m t gia đình quen và đang th ng th c nh ng

qu chín thì b ai đó ném m t hòn đá l n vào đ u ây ch là m t tình ti t nh trong cu c chi n đ u kéo dài

và không lo i tr đ máu, ch d ng l i sau khi các đ ng c p đ c quy n, đ c l i y đi kh i Bôbrinhét vào

đ u n m h c m i

Êlidavétg rát tình hình l i khác: trong su t n m, h c b n h c sinh C đi n và Hi n đ i chi m

lnh đ ng ph và m i trái tim Nh ng khi hè đ n b n sinh viên đ i h c tr v t Khácc p, Ôđétxa và các

đô th xa h n - n i có tr ng đ i h c - l C đi n t c kh c b d n vào h u tr ng Mâu thu n đây c ng

r t tàn kh c Không th t xi t s ph n tr c c a các cô n sinh trung h c Nh ng đây, theo nh ng lu t l

đã đ nh hình, v khí tinh th n đ c u tiên s d ng h n

làng tôi ch i bóng chày, ch i ky, tôi h ng d n các trò ch i nh có đ t cu c và nói nh ng l i khi m nhã v i con gái C ng đó, tôi t p đi xe đ p trên cái thi t b hai bánh hoàn toàn do Ivan Vaxiliêvích làm ra Vi c này giúp tôi sau này b o d n ra t p sân đua xe đ p Ôđétxa Còn h n th : nông thôn tôi m t mình cai qu n m t con ng a đ c gi ng thu n ch ng, m c vào xe đua Th i k đó Ian pca, ng i ta đã có

nh ng con ng a đ p dùng đ kéo xe Tôi m i bác Br txki [Brodsky], v n làm ngh n u bia, đi d o ch i v i tôi

- Nh ng cháu không đ l t ngã bác đ y ch ? - bác h i Br txki là ng i b n tính không a chuy n

b n còn tôi thì m i ba L ng lên v i cái xe nh , nó t c t i nh m t con mèo mu n v t kh i cái v đ h p

b bu c vào đuôi Tôi c m th y sau l ng, bác Br txki đã thôi hút thu c, th d n d p h n và chu n b đ a ra

m t th t i h u th nào đó Tôi ng i l i v ng chãi h n, th l ng dây c ng và đ thêm t tin, tôi đánh l i theo nhp xóc c a con ng a gi ng đang ch y

- ng gi n chú nhóc ! - tôi nói gi ng b trên v i con ng a khi nó th ch y n c ki u và dang

r ng khu u tay

Tôi c m th y bác tôi đã bình t nh tr l i và l i rít thu c lá Tôi đã th ng cu c, m c d u tim đ p

m nh nh n c đua c a con ng a h ng

Tr l i thành ph , tôi l i cúi đ u khu t ph c tr c cái ách k lu t Tôi ch u đ ng nh ng không

ph i c g ng l m Các trò ch i và th thao nh ng ch cho sách v và m t ph n sân kh u Tôi ph c tùng thành ph tuy không ti p xúc v i nó m y i s ng đô th h u nh trôi qua bên c nh tôi Và không ph i ch bên c nh tôi Ngay nh ng k tr ng thành c ng c g ng không thò đ u ra c a s Có l Ôđétxa là thành

ph sen đ m nh t trong n c Nga c nh binh th i y

Trong thành ph , nhân v t chính là gã th tr ng có bi t danh L c-nh (Dêliôn i [Zélionoi]

nh), c u chu n đô đ c h i quân Quy n l c vô biên c a h n đ c ph i h p v i m t tính khí không gì phanh hãm n i Vô s giai tho i v h n d c nh ng ng i dân Ôđétxa truy n mi ng thì th m v i nhau

n c ngoài, trong m t nhà in t do, vào nh ng n m y ng i ta n hành c m t t p sách v nh ng chi n tích c a c u chu n đô đ c L c-nh

Tôi ch th y h n m t l n t sau l ng Và nh th c ng là quá đ Gã th tr ng v n c thân hình lên kh i đ i ng lính tráng c a h n, tuôn ra b ng m t gi ng khàn khàn nh ng l i ch i r a trên kh p đ ng

ph và vung v y n m đ m Tr c m t h n, nh ng c nh binh s p thành hàng ng , tay đ t lên vành m và

nh ng ng i t p d ch c m m trên tay Sau các b c màn che c a, th p thoáng nh ng khuôn m t ho ng s Tôi kéo l i dây quàng chi c túi đeo l ng và r o b c v nhà

Khi mu n làm s ng l i trong ký c hình nh n c Nga chính th ng th i niên thi u, tôi th y tr c

m t mình cái l ng c a gã th tr ng, th y n m đ m c a h n vung v y trong không khí và nghe th y nh ng

l i ch i r a không m y khi đ c đ a vào các pho t đi n

CH NG IV

Thiên nhiên và con ng i chi m ít ch trong đ i s ng tinh th n hàng ngày c a tôi so v i sách v và t

t ng, không ch vào nh ng n m còn đi h c mà c sau này, trong th i thanh niên c a tôi M c d u đ c sinh ra nông thôn, tôi không nh y c m l m v i thiên nhiên Tôi ch phát tri n kh n ng đ ý và th u hi u

t nhiên vào th i sau này, khi tôi đã đ l i sau l ng không ch th i niên thi u mà c nh ng n m đ u c a

th i thanh niên M t th i k dài, con ng i đi qua ý th c c a tôi nh nh ng chi c bóng tình c Tôi t tìm

hi u b n thân và sách v và trong đó, tôi l i ki m tìm b n thân và t ng lai c a mình

Tôi b t đ u đ c sách t n m 1887, h i Môixây Philíppôvích đ n Ian pca: anh mang theo m t

ch ng sách, trong s đó có c nh ng cu n gi ng đi u r t dân dã c a Tônxtôi [Tolstoi] Trong th i gian đ u, chúi vào sách không ph i là m t công vi c nh nhàng gì, th m chí còn m t nh c là khác M i cu n sách

m i đem l i nh ng tr ng i m i: nh ng t ng l l m, nh ng tình c nh s ng khó hi u và s b p bênh phân chia th c t i và h o Trong đa s tr ng h p tôi không có ai đ h i Nh ng khi y tôi th ng l c l i, tôi

b cu c r i l i b t đ u t đ u, ni m vui m h c a s hi u bi t tr n l n v i n i s hãi nh ng th m i l Có

th so sánh vi c đ c sách c a tôi th i y nh m t chuy n đi xe ng a bu i đêm trong th o nguyên: ta nghe

th y ti ng bánh xe nghi n, ti ng ng i thì thào, nh ng đ ng c i ven đ ng xu t hi n t bóng t i; d ng

nh m i th đ u quen thu c, cùng lúc y, ta không bi t đi u gì đang x y ra, ai đi và mang vác cái gì, ta không bi t c chính mình đang đi đâu, ti n ho c lùi Và không có ai gi i thích cho b n, theo ki u c a bác Grigôri, r ng ''đó là nh ng nông dân ch ng c c cho chúng ta''

Ôđétxa có nhi u sách v h n h n và tôi đ c h ng d n m t cách ch m chú và ân c n Tôi b t

đ u ng u nghi n sách v Ch có th tách tôi kh i chúng khi m i ng i b t tôi đi d o Khi đi ch i, tôi s ng

l i nh ng gì đã đ c và v i vã mu n bi t ph n ti p theo C t i t i, tôi xin thêm m i l m phút n a, ho c ít

ra d m phút, đ đ c h t m t ch ng T i nào c ng x y ra nh ng cu c cãi c l t v t v chuy n đó

S ham mu n đ c th y, đ c bi t, đ c chi m l nh n y sinh và tìm th y l i thoát trong quá trình

ti p thu không m t m i nh ng trang sách in; bàn tay và đôi môi con tr c a tôi lúc nào c ng v n v ly

r u c a sáng t o v n h c Nh ng đi u thú v , c m đ ng, ni m vui, n i bu n mà sau này cu c s ng s giành cho tôi đ u đã ch a đ ng trong nh ng c m xúc khi tôi đ c sách, nh m i liên t ng h a h n nào đó,

nh m t b c phác th o r t rè và nh nhàng b i cây bút chì ho c màu n c

Trong nh ng n m đ u tôi tr h c Ôđétxa, các bu i đ c sách chung ban đêm là nh ng gi , hay đúng h n là nh ng n a gi đ p nh t trong ngày, khi tôi đã làm xong bài t p v nhà và ch a đi ng Moisei Philíppôvích là ng i đ c, anh hay đ c Púts kin [Pouchkine] ho c Nhêc rax p [Nékrassov] và th ng đ c Nhêc rax p h n Nh ng c đ n gi đã đ nh là ch Phanni Xôlômôn pna luôn lên ti ng:

- Liôvútsca [Liovouchka], đ n gi đi ng r i đ y

Tôi nhìn ch van v

- Này c u bé, ph i đi ng thôi - Môixây Philíppôvích nói

- Thêm n m phút n a mà! - tôi van nài và ng i ta cho thêm n m phút Sau đó tôi hôn t bi t anh

ch và đi ng v i c m giác r ng tôi có th nghe anh đ c su t đêm, nh ng v a đ t đ u xu ng g i là tôi đã

ng ngay

Xôphia [Sófhia], m t n sinh l p tám tr ng Trung h c C đi n, bà con xa c a tôi, tình c đ n tr

t i gia đình Spenxe vài tu n đ tránh c n d ch s t phát ban nhà cô ó là m t cô gái r t có n ng khi u và

đ c nhi u, dù cô h i thi u b n s c và cá tính Cô tàn t r t nhanh Tôi hâm m cô, c m i ngày l i tìm th y

cô nh ng ki n th c và ph m ch t m i và th ng xuyên c m th y s kém c i c a mình Tôi chép l i cho

cô ch ng trình thi và giúp cô vô s nh ng vi c l t v t Sau b a tr a, khi ng i l n đi ng , chúng tôi đ c cho nhau nghe r i d đ nh cùng làm chung m t t p th châm bi m v i nhan đ Du l ch lên cung tr ng

Trong công vi c này tôi th ng xuyên đ m t nh p th V a g i ra đ c m t ý nh nào đó, ng i ch cùng

c ng tác v i tôi li n n m b t l y, phát tri n nhanh đ tài và đ a ra hàng lo t kh n ng khác; cô tìm v n r t

d dàng và h u nh cu n tôi theo Khi th i gian sáu tu n tránh b nh d ch đã trôi qua và Xôphia tr v nhà, tôi c m th y mình đã l n

Trong s nh ng ng i quen bi t xu t s c c a gia đình, có Xécgây Ivanôvích X trépxki [Serguei Ivanovitch Sytchovsky], m t nhà báo già lãng m n, m t h c gi và nhà bình lu n n i ti ng mi n Nam v

S chxpia [Shakespeare] ó là m t ng i có tài nh ng h ng vì r u chè Vì quá chén, ông luôn có m c

c m t i l i đ i v i m i ng i, k c v i con tr Ông quen Phanni Xôlômôn pna t th i còn tr và thân m t

g i cô là Phaniútsca [Faniouchka] Ngay t bu i đ u, Xécgây Ivanôvích r t quý tôi Sau khi g n h i tôi v

nh ng gì x y ra trong tr ng, ông giao cho tôi m t đ tài: so sánh hai bài th Nhà th và ng i buôn sách

c a Púts kin và Nhà th và ng i công dân c a Nhêc rax p Tôi l nh toát c ng i Tôi ch a đ c tác

ph m th hai trong hai tác ph m k trên và X trépxki làm tôi r t s vì t cách nhà v n c a ông Hai t y

đ i v i tôi là m t ti ng vang d i t m t đ nh cao xa v i

- Chúng ta s đ c ngay hai bài th này - Xécgây Ivanôvích nói và b t đ u đ c v i gi ng tuy t v i

em vi t gì bây gi

- ng h i h p - ch tr l i và vu t ve tóc tôi -, em hi u th nào thì c vi t nh th , đ n gi n thôi

mà Ch có đôi tay nh nhàng và gi ng nói d u dàng Tôi t tr n t nh l i m t chút, ngh a là tìm cách v t lên đ c tính t ái b n thân đang b khi p đ m và b t đ u vi t,

G n m t gi sau, m i ng i b t tôi n p bài Tôi c m t gi y l n đ y ch vi t và trao nó vào tay nhà v n v i m t n i run r y ch a t ng bi t đ n trong nhà tr ng Xécgây Ivanôvích im l ng đ c l t qua vài dòng r i quay l i phía tôi, m t ông t a ra nh ng tia l a, ông kêu lên:

-Này, th nghe c u ta vi t Th m i th c là m t chàng trai c khôi ch !

Và ông đ c to:

- ''Nhà th s ng cùng v i thiên nhiên thân yêu mà m i âm thanh vui hay bu n đ u có ti ng d i trong tim anh ''

Xécgây Ivanôvích gi ngón tay lên:

- Tuy t v i quá ''mà m i âm thanh'', các v nghe ch , ''vui hay bu n, đ u có ti ng d i trong tim anh''

Và nh ng câu nói y ghi sâu vào trái tim tôi, khi n tôi nh su t đ i

B a tr a Xécgây Ivanôvích đùa c t nhi u, ông h i t ng, k chuy n, h ng kh i vì ly v t-ca luôn

đ c chu n b s n cho ông Th nh tho ng ông l i nhìn tôi t góc bàn phía bên kia và kêu lên:

- C u vi t c quá, ph i ôm hôn c u m i đ c

Ông dùng kh n m t lau chùi c n th n b ria và đôi môi r i đ ng d y kh i gh và loay hoay đi vòng quanh bàn Tôi ng i đ i nh đ i m t tai h a, m t tai h a vui m ng nh ng v n c là m t tai h a

- ng d y c u, Liôvôtr ca [Liovotchka], đ n tr c ông y đi - Môixây Philíppôvích thì thào v i tôi

Sau b a tr a, Xécgây Ivanôvích đ c thu c lòng bài th châm bi m Gi c m c a Pôp p [Popov]

Tôi quan sát h t s c ch m chú b ria xám b c mà nh ng l i hài h c đ c tuôn ra t đó Tình tr ng n a say, n a t nh c a nhà v n không làm uy tín c a ông b suy suy n chút nào trong m t tôi L tr con r t có

ti p t c nh sau: ''Và th r i Grétchen [Gretchen] có m t đ a con tr c ngày c i ''

Khi qua đ c đi m k ch tính y, c hai chúng tôi đ u c m th y d ch u h n và câu chuy n k t thúc không m y khó kh n

L n khác tôi ph i n m v i m t mi ng g c trên h ng an i, ng i ta cho tôi đ c Ôliv Tuýtxt

[Oliver Twist] c a íchken [Dickens] Câu nói đ u tiên c a ông bác s trong nhà h sinh - nh n xét r ng

ng i ph n không đeo nh n trên tay - khi n tôi th y ng ngàng:

- Th ngh a là th nào? - tôi h i Môixây Philíppôvích - Sao l i có chuy n cái nh n đây?

Anh tr l i v i gi ng ng p ng ng:

- Th này, c u khi ng i ta ch a có gia đình thì không có nh n

Tôi l i nh đ n Grétkin Và s ph n c a Ôliv Tuýtxt t a ra trong suy t ng c a tôi t chi c

nh n, chi c nh n không có y Th gi i nh ng m i quan h con ng i thu c ph m vi c m đoán tràn vào ý

th c c a tôi qua sách v , và còn r t nhi u đi u tôi nghe đ c tình c , th ng là nh ng l i thô t c, khi m nhã, gi đây đ c khái quát hóa, đ c làm đ p và nâng lên m t m c đ cao h n trong v n h c

Vào th i gian y, tác ph m m i ra đ i c a Tônxtôi mang tên S c m nh c a bóng t i làm sôi đ ng

d lu n Ng i ta nói đ n nó v i nhi u ng ý và bình lu n cu n sách m t cách sa đà Pôbêđôn txép [Pobiédonotsev] xin Al chxanđ r tam c m trình di n v này trên sân kh u Tôi bi t Môixây Philíppôvích và Phanni Xôlômôn pna - sau khi đã b t tôi đi ng - cùng nhau đ c v bi k ch y phòng bên Tôi ch nghe ti ng thì th m đ u đ u

- Th em có đ c đ c không? - tôi g n h i

- Không, chú b câu c a tôi , còn quá s m đ i v i em - h tr l i tôi b ng m t gi ng c ng quy t khi n tôi không dám nài n thêm

Tuy nhiên tôi nh n th y cu n sách m ng m i tinh này xu t hi n trên m t ng n sách quen thu c

Th a lúc ng i l n đi v ng, tôi v n c đ c v k ch y c a Tônxtôi Nó tác đ ng đ n tôi ít h n nhi u so v i

đi u nh ng ng i nuôi d y tôi lo ng i Nh ng đo n bi th m nh t - nh đo n đ a bé b bóp c hay chuy n

nh ng m u x ng b v v n ra nh th nào - không cho tôi m t c m giác th c t kh ng khi p, tôi ch coi

chúng nh m t h c u sách v , m t ý t ng sân kh u, tóm l i tôi hoàn toàn không hi u b n ch t c a câu chuy n.

Trong v ngh hè, trên nóc t , ngay d i tr n nhà và gi a đám gi y c , tôi tìm th y m t quy n sách do anh c tôi đem v t Êlidavétg rát M ra tôi th y m t v gì l th ng và bí hi m trong đó ây là biên b n tòa án v vi c m t cô gái nh b gi t sau khi b hãm hi p Cu n sách đ y p nh ng nh n xét v y

t và pháp lý, tôi đ c nó trong tr ng thái hoàn toàn ho ng s , nh m t k l c vào r ng trong đêm t i, đ ng

đ u vào nh ng cây c i hình thù ma quái l m d i ánh tr ng và không tìm n i đ ng ra Nh ng n t ng

y đã tan đi r t nhanh Tâm lý con ng i, đ c bi t là tâm lý tr em có nh ng đ m, nh ng phanh hãm, nh ng

l i thoát, nh ng b ph n gi m t c, đó là m t h th ng l n đ c thi t l p hoàn thi n đ phòng ng a nh ng

va ch m quá đ t ng t ho c quá s m

Tôi đ n nhà hát l n l n đ u tiên khi h c l p d b ó là m t đi u khó t ng t ng và không th

di n t n i Ng i ta cho tôi đi xem m t v k ch ti ng Uc raina mang t a đ Nada Xtôđôlia [Nazar

Stodolia], tôi cùng đi v i ông khán tr ng Grigôri Khôl t [Gregory Kholod] L n y, m t tôi tái nh t - sau này ông Grigôri k l i đi u đó v i Phanni Xôlômôn pna - và tôi c m th y đau kh vì không đ s c ch a

đ c h t ni m vui tràn ng p trong lòng Trong gi gi i lao gi a các h i, tôi không nhúc nhích kh i ch

ng i đ kh i b qua chút gì, l y Chúa lòng lành! Bu i bi u di n k t thúc b ng m t v hí k ch Anh b n cùng

nhà th i kèn l nh C ng th ng c a v bi k ch đ c gi i t a b ng nh ng tr n c i th a thuê Tôi c a qu y

ng i trên gh ng i, ngo nh đ u v phía sau r i l i c ng m t lên sân kh u

V nhà tôi k l i v Anh b n cùng nhà th i kèn l nh và thêm vào câu chuy n các chi ti t m i đ

gây nên nh ng tràng c i nh tôi v a m i tr i qua Và tôi bu n r u nh n th y mình không đ t đ c m c đích

- Th c u không thích v Nada Xtôđôlia ph i không? - Môixây Philíppôvích h i tôi.

Tôi c m th y s trách móc trong nh ng câu nói y; nh l i nh ng đau kh c a Nada, tôi đáp:

- Sao l i không? V k ch th t tuy t v i

Tr c ngày lên n m th ba, tôi s ng m t th i gian ng n g n Ôđétxa nhà chú tôi, m t k s M t

b a, tôi đ c xem m t bu i bi u di n nghi p d trong đó anh C rug liac p [Krougliakov], h c sinh tr ng tôi th vai ng i đày t ó là m t c u bé y u ph i, m t đ y nh ng v t hoe, có c p m t r t thông minh

nh ng r t m y u Tôi r t quy n luy n anh và v t nài anh t ch c chung m t bu i bi u di n v i tôi Cu i cùng chúng tôi ch n Ng i hi p s keo ki t c a Púts kin Tôi đóng vai ng i con, còn C rug liac p đóng

vai ng i cha Tôi hoàn toàn tuân th s h ng d n c a anh và b ra nhi u ngày li n đ h c thu c lòng các

kh th Púts kin Th t là m t tr ng thái đ y h i h p và xúc đ ng tuy t v i! Nh ng ch ng bao lâu t t c đ u

s p đ : cha m C rug liac p c m anh di n k ch, vi n lý do anh không đ c kh e Sau ngày t u tr ng anh

ch có m t tr ng vài tu n đ u M i l n tôi đ i anh c ng tr ng đ nói chuy n v i anh v v n h c trên quãng đ ng v nhà Nh ng ít lâu sau, C rug liac p v ng m t hoàn toàn Tôi bi t anh m, vài tháng sau

đ c tin anh ch t vì b nh lao

Ma l c c a sân kh u chi m l nh tôi trong nhi u n m Sau đó tôi mê nh c k ch Ý mà thành ph Ôđétxa r t t hào ang còn h c n m th sáu, tôi đã d y t nh m m c đích ki m ti n đ đi xem hát Trong nhi u tháng li n, tôi th m yêu tr m nh m t gi ng n cao có cái tên bí n là Giudéppina Uyghét [Giuseppina Huguette] và tôi t ng nh nàng t trên tr i l n xu ng sân kh u nhà hát k ch Ôđétxa ch trong m t quãng th i gian ng n

Tôi không đ c phép đ c báo chí, nh ng v kho n này ch đ c ng không nghiêm kh c l m Và

d n d n, đôi khi c ng ph i nh ng b c, tôi đ c quy n đ c báo, ch y u là nh ng t ra t ng k Báo chí Ôđétxa nói nhi u nh t v sân kh u, đ c bi t là v nh c k ch và d lu n công chúng d ng nh ch va ch m nhau trong s sùng bái sân kh u Ch trong l nh v c đó, các báo chí đ c phép bày t chút ít s say mê c a mình

Trong th i gian này, m t ngôi sao vi t báo gi i trí t ng k tên là ôrôsêvích [Dorochévitch] đanglên nh di u M t th i gian ng n, ôrôsêvích tr thành ng i ch c a nh ng suy t ng m c d u ông ch

vi t v nh ng chuy n nh nh t, nhi u khi còn vô ngh a Nh ng rõ ràng ông có tài và d i hình th c m nh

d n c a nh ng tin t c xét ra là vô h i, d ng nh ông đã đ c m t l thông h i cho cái thành ph Ôđétxa b

b quan t a c ng b i Dêliôn i nh Tôi s t ru t v l y t báo bu i sáng, l c tìm ch ký c a ôrôsêvích Các bài báo c a nhà v n này đã làm say mê nh ng ông b có t t ng t do và c nh ng đ a con ch a có ý

t ng c c đoan

Ngay t nh ng n m đ u, tôi đã ham mê vi t v n; s ham mê y theo đu i tôi, khi y u, khi m nh,

nh ng tóm l i nó ngày càng l n lên Th gi i các nhà v n, nhà báo, ngh s luôn luôn là th h p d n nh t

đ i v i tôi, tôi bi t l i vào th gi i đó ch m ra v i m t s ít ng i u tú

Lên n m th hai, chúng tôi quy t đ nh ra m t t t p chí V vi c đó r t nhi u l n tôi h i ý ki n