Tiền tệ việt nam qua các thời kỳ

Một loạt mặt trước có bốn chữ Thiên Phúc trấn bảo và mặt sau có chữ Lê họ của vua, một loạt mặt trước giống như loạt trênnhưng mặt sau lại không có chữ gì, và một loạt nữa mặt sau có chữ

Trang 1

Tài chính Tiền Tệ - Nhóm 1 - KTNN K14

Mục Lục

LỜI MỞ ĐẦU 4

I Thời kỳ Bắc Thuộc (179- 938) 5

II Thời kỳ phong kiến độc lập (938- 1883) 5

1 Nhà Đinh 5

2 Nhà Tiền Lê 6

3 Nhà Lý 6

· Đồng Thuận Thiên Đại Bảo và Thuận Thiên Nguyên Bảo (1039- 1041) 6

· Đồng Càn Phù Nguyên Bảo (1039- 1041) thời vua Lý Thái Tông 6

· Đồng Minh Đạo Thông Bảo (1042- 1043) thời vua Lý Thái Tông 6

· Đồng Thiên Phù Nguyên Bảo (1120- 1121) thời vua Lý Nhân Tông 7

· Thiên Thuận thông bảo (1128-1132) 7

· Đại Định thông bảo (1140-1162) 7

· Thiên Cảm thông bảo (1174-1175) 7

· Thiên Tư thông bảo (1186-1201) 7

· Trị Bình thông bảo (1205-1210) 7

· Trị Bình nguyên bảo (1205-1210) 7

4 Nhà Trần 7

· Nguyên Phong thông bảo (1251-1258) 7

· Khai Thái nguyên bảo (1324-1329) 7

· Thiệu Phong bình bảo, Thiệu Phong nguyên bảo (1341-1357) 8

· Đại Trị thông bảo (1358-1369) 8

5 Nhà Hồ 8

· Tiền giấy Thông Bảo hội sao 8

· Thánh Nguyên thông bảo (1400-1401) 9

6 Nhà Hậu Lê 9

· Thuận Thiên thông bảo (1428-1433), Thuận Thiên nguyên bảo 9

· Thiệu Bình thông bảo (1434-1439) 9

· Đại Bình thông bảo 10

· Thái Hòa thông bảo 10

· Diên Ninh thông bảo 10

1

Trang 2

· Thiên Hưng thông bảo 10

· Quang Thuận thông bảo 10

· Hồng Đức thông bảo 10

· Cảnh Thống thông bảo 10

· Đoan Khánh thông bảo 11

· Hồng Thuận thông bảo 11

· Quang Thiệu thông bảo 11

· Thống Nguyên thông bảo 11

· Nguyên Hòa thông bảo 11

· Vĩnh Thọ thông bảo 11

· Vĩnh Trị nguyên bảo, Vĩnh Trị thông bảo 11

· Chính Hòa thông bảo 11

· Tiền Cảnh Hưng 12

· Chiêu Thống thông bảo 12

7 Nhà Mạc 12

· Minh Đức thông bảo, Minh Đức nguyên bảo 12

· Đại Chính thông bảo 13

· Quảng Hòa thông bảo 13

· Vĩnh Định thông bảo, Vĩnh Định chí bảo 13

· Càn Thống nguyên bảo 14

· An Pháp nguyên bảo 14

8 Nhà Tây Sơn 14

· Thái Đức thông bảo 14

· Cảnh Thịnh thông bảo 15

9 Nhà Nguyễn 15

· Gia Long thông bảo 15

· Minh Mạng thông bảo 15

· Thiệu Trị thông bảo 15

· Tự Đức thông bảo 17

· Tự Đức bảo sao 17

· Kiến Phúc thông bảo 18

2

Trang 3

· Hàm Nghi thông bảo 18

· Đồng Khánh thông bảo 18

· Thành Thái thông bảo 18

· Duy Tân thông bảo 19

· Khải Định thông bảo 19

· Bảo Đại thông bảo 19

III Thời kỳ Pháp Thuộc (1858- 1954) 20

1 Thời kỳ Việt Nam là một phần của Đông Dương thuộc Pháp: 20

2 Thời kỳ sau cách mạng tháng 07/1945 (1945- 1954) 48

IV Thời kỳ đất nước bị chia cắt làm hai miền Nam-Bắc (1954- 1975) 56

V Thời kỳ đất nước độc lập hoàn toàn (1975 trở về nay) 63

KẾT LUẬN 75

3

Trang 4

L I M Đ U ỜI MỞ ĐẦU Ở ĐẦU ẦU

Trải qua hơn 2000 năm lịch sử với biết bao thăng trầm và biến động Lịch sửhình thành của tiền tệ Việt Nam chính là một quá khứ tự hào xứng đáng với lịch sửdân tộc ta Người Việt Nam đã dùng rất nhiều loại tiền tệ Tiền Việt Nam đượcphát hành lần đầu vào giữa thế kỷ 10, thời kỳ nhà nước Đại Cồ Việt dưới sự trị vìcủa Đinh Bộ Lĩnh Thời phong kiến, gần như mỗi đời vua lại cho phát hành loạitiền mới Nhiều khi, mỗi lần thay đổi niên hiệu, vua lại cho phát hành loại tiền mới.Suốt một thời gian dài, tiền kim loại là thứ tiền duy nhất và mô phỏng theo tiền kimloại của các triều đình Trung Quốc Tiền giấy xuất hiện ở Việt Nam khá sớm so vớithế giới, vào năm 1396[1]

Vậy thì chúng trông như thế nào? Có hình dạng ra sao?

Dưới đây là chi tiết lịch sử hình thành tiền tệ Việt Nam

4

Trang 5

I Th i kỳ B c Thu c (179- 938) ời kỳ Bắc Thuộc (179- 938) ắc Thuộc (179- 938) ộc (179- 938)

Thời Bắc thuộc, tiền đồng Trung quốc đã được sử dụng ở Việt Nam như tiềnHán nguyên thông bảo của nhà Hán, đồng Khai nguyên thông bảo của nhà Đường.Bên cạnh đó, những đĩnh vàng, đĩnh bạc của Trung quốc cũng được lưu hành

Đồng Hán Nguyên Thông Bảo

Đồng Khai Nguyên Thông Bảo

II Th i kỳ phong ki n đ c l p (938- 1884) ời kỳ Bắc Thuộc (179- 938) ến độc lập (938- 1884) ộc (179- 938) ập (938- 1884)

Mỗi triều đại nước ta thường cho đúc một loại tiền riêng như tiền đồng, tiềnkẽm, tiền sắt, tiền giấy cụ thể như sau

1 Nhà Đinh

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn 12 sứ quân xưng hoàng đế Từ năm

970, Vua đặt niên hiệu Thái Bình, Việt Nam mới có đồng tiền đúc bằng đồng đầutiên mang niên hiệu của vị hoàng đế nước mình là tiền Thái Bình hưng bảo Đây làtiền duy nhất được phát hành trong thời nhà Đinh, vì cho dù sau này có sự thay đổingôi vua trong họ Đinh nhưng không có sự thay đổi niên hiệu

5

Trang 6

2 Nhà Tiền Lê

Nhà Tiền Lê khởi đầu từ Lê Hoàn

Khi cai trị, Lê Hoàn đã dùng ba niên hiệu,

song chỉ đúc duy nhất tiền Thiên Phúc trấn

bảo, lấy tên theo niên hiệu đầu tiên Các

vua tiền Lê sau không cho đúc tiền

Thiên Phúc trấn bảo có ba loạt đều

có hình thù giống tiền của nhà Đinh Một

loạt mặt trước có bốn chữ Thiên Phúc trấn

bảo và mặt sau có chữ Lê (họ của vua), một loạt mặt trước giống như loạt trênnhưng mặt sau lại không có chữ gì, và một loạt nữa mặt sau có chữ Lê nhưng mặttrước lại không có chữ gì Theo Đỗ Văn Ninh, sở dĩ có sự khác nhau như vậy có thể

là vì trong quá trình đúc tiền, xưởng đúc đã ráp nhầm hai mặt của các khuôn đúc

3 Nhà Lý

· Đồng Thuận Thiên Đại Bảo(1010-1028)

Đồng tiền đầu tiên của nhà Lý, được xác định là “Thuận Thiên đại bảo” Đây

là tiền kim loại được giới nghiên cứu tiền cổ ở Việt Nam cho là của Lý Thái Tổ vìông vua này có một niên hiệu là Thuận Thiên

6

Trang 7

· Đồng Càn Phù Nguyên Bảo (1039- 1041) thời vua Lý Thái Tông

Sử liệu cũ của Việt Nam và kết quả khảo cổ

đều không cho thấy có loại tiền này Song,

Lacroix và các tác giả Lịch sử phong kiến Việt

Nam (tập I) đều cho là có và cũng do Lý Thái

Tông phát hành

Như vậy theo một số tài liệu, Việt Nam vào

thời vua Lý Thái Tông đã đúc hai loại Minh Đạo thông bảo và Càn Phù nguyên bảo Song, khảo cổ học Việt Nam chưa cho thấy cả hai loại tiền này.

· Đồng Minh Đạo Thông Bảo (1042- 1043) thời vua Lý Thái Tông

Tương truyền là do Lý Thái Tông cho

phát hành Sử liệu Lịch triều hiến chương

loại chí có ghi rằng vua Lý Thái Tông cho

đúc tiền Minh Đạo, nhưng không ghi rõ có

phải là Minh Đạo thông bảo hay không.

· Đồng Thiên Phù Nguyên Bảo (1120- 1127) thời vua Lý Nhân Tông

Được cho là do Lý Nhân Tông phát

hành vì ông có hai niên hiệu có chữ Thiên

Phù trong đó Sử liệu cũ của Việt Nam

không nhắc đến tiền này Nhưng khảo cổ

học cho thấy có tiền Thiên Phù thông

bảo với đường kính chừng 20 mm với mặt

trước có bốn chữ Thiên Phù nguyên bảo

đọc theo vòng tròn, mặt sau để trơn, có lỗ, không có gờ Đỗ Văn Ninh cho rằngkích thước đồng tiền này nhỏ hơn so với các đồng tiền thời trước là vì thời Lý NhânTông trị vì có nhiều chiến tranh, nên giành được ít đồng hơn cho việc đúc tiền

· Thiên Thuận thông bảo (1128-1132) thời vua Lý Thần Tông

7

Trang 8

· Đại Định thông bảo (1140-1162) thời vua Lý Anh Tông

· Thiên Cảm thông bảo (1174-1175) thời vua Lý Anh Tông

Lacroix có nhắc đến tiền này và còn công bố hình thù đồng tiền Ông cho rằngđây là tiền do Lý Anh Tông phát hành vì vua này có một niên hiệu trong đó có

chữ Thiên Cảm Tiền có gờ và mép rõ ràng Khảo cổ học Việt Nam chưa tìm ra loại

tiền này Các vua Trung Quốc không có ai có niên hiệu có chữ Thiên Cảm

· Thiên Tư thông bảo (1186-1201)

Không thấy chính sử đề cập đến đồng tiền này Lacroix đã từng công bố một

mẫu tiền mà mặt trước có bốn chữ Thiên tư thông bảo, mặt sau để trơn Lý Cao

Tông có một niên hiệu trong đó có chữ Thiên Tư Các vua Trung Quốc không ai cóniên hiệu có chữ này

· Trị Bình thông bảo (1205-1210) thời vua Lý Cao Tông

· Trị Bình nguyên bảo (1205-1210) thời vua Lý Cao Tông

4 Nhà Trần

· Nguyên Phong thông bảo (1251-1258)

Khảo cổ học Việt Nam đã phát hiện ra tiền kim loại Nguyên Phong Nhưngbên Trung Quốc cũng có loại tiền này, nên hiện chưa kết luận được thứ tìm thấy ởViệt Nam là do nước nào đúc Nguyên Phong là niên hiệu thứ ba của vua Trần TháiTông Vào hai thời có niên hiệu trước, vua cũng cho phát hành tiền, nhưng sử liệukhông nói và khảo cổ học không cho biết đó là tiền tên gì

8

Trang 9

· Khai Thái nguyên bảo (1324-1329)

Đỗ Văn Ninh có cho biết rằng Trần Huy Bá đã thấy tiền này ở Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam năm 1960 Khai Thái là một niên hiệu của Trần Minh Tông.

Các vua Trung Quốc không có niên hiệu nào như vậy

· Thiệu Phong thông bảo, Thiệu Phong nguyên bảo (1341-1357)

Sử liệu không ghi nhưng khảo cổ học Việt Nam lại phát hiện ra thứ tiền kimloại này và cho là do Trần Dụ Tông phát hành Tiền có lỗ ở giữa và có gờ và mép

không rõ Mặt trước tiền ghi bốn chữ Thiệu Phong thông bảo Mặt sau để trơn Tiền

9

Trang 10

Thiệu phong thông bảo Thiệu phong nguyên bảo

· Đại Trị thông bảo (1358-1369)

Cũng là tiền do Trần Dụ Tông phát hành Đại Việt sử ký toàn thư có cho biếtrằng vào năm 1360 đã đúc tiền này Khảo cổ học cho biết tiền này có kích thướclớn hơn tiền Thiệu Phong một chút

5 Nhà Hồ

· Tiền giấy Thông Bảo hội sao

Năm 1396, 4 năm trước khi nhà Hồ thay thế nhà Trần làm vua Việt Nam,tiền giấy mang tên Thông Bảo hội sao được phát hành Lúc đó đang là niên hiệuQuang Thái của vuaTrần Thuận Tông, nhưng việc ban bố các chủ trương chínhsách quan trọng của đất nước lại do Hồ Quý Ly nắm Chủ trương phát hành tiềngiấy này chính là của Hồ Quý Ly Mục đích của ông là dùng tiền giấy để thay thếtiền kim loại, qua đó thu hồi kim loại về kho triều đình Nhiều ý kiến thống nhất

rằng, sự ra đời tiền giấy Thông Bảo hội sao không phản ánh trình độ phát triển của

kinh tế tiền tệ ở Việt Nam đương thời

Khảo cổ học Việt Nam chưa phát hiện ra di vật tiền giấy Thông Bảo hội sao,

nhưng Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến rõ ràng đến tên loại tiền này

Tiền Thông Bảo hội sao có bảy mệnh giá khác nhau, đó là: 10 văn (十文thập văn), 30 văn (三十文 tam thập văn), 1 bách (一陌 nhất bách), 2 bách (二陌nhị bách), 3 bách (三陌 tam bách), 5 tiền (五陌 ngũ bách), 1 mân (一緡 nhất mân).Không thấy Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại tỷ lệ giữa các đơn vị văn, bách và mâncủa tiền Thông Bảo hội sao thế nào Tiền kim loại đang lưu hành phải được đemđến đổi lấy tiền giấy theo tỷ lệ 1 cưỡng (繦, chưa rõ là bao nhiêu văn) đổi lấy 1mân 2 bách tiền giấy

Về hình thức, không rõ kích thước, hình dáng, màu sắc ra sao Đại Việt sử

ký toàn thư chỉ ghi sơ lược rằng tiền mệnh giá 10 văn có vẽ hình rong, mệnh giá 30văn có vẽ hình sóng, mệnh giá 1 bách có vẽ mây, 2 bách có vẽ rùa, 3 bách có vẽlân, 5 bách có vẽ phượng, và 1 mân có vẽ rồng

10

Trang 11

Đại Việt sử ký toàn thư cũng ghi lại rằng tiền Thông Bảo hội sao khôngđược nhân dân ưa dùng, chẳng qua vì luật quy định mà phải sử dụng

· Thánh Nguyên thông bảo (1400-1401)

Thời nhà Hồ, tuy phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao và đổi thu hồi tiền

kim loại về, song có thể Hồ Quý Ly cũng cho phát hành một lượng nhất định tiềnkim loại mang niên hiệu Thánh Nguyên (1400-1401) của mình Khảo cổ học đãphát hiện được ở Việt Nam nhiều đồng tiền kim loại Thánh Nguyên thông Theo

Đỗ Văn Ninh, trong các vua Trung Quốc và Việt Nam, chỉ có Hồ Quý Ly có niênhiệu Thánh Nguyên

Tiền kim loại Thánh Nguyên thông bảo có hình tròn, lỗ vuông, kích thướcnhỏ (đường kính từ 19 đến 20 mm), mỏng Mặt trước có bốn chữ Thánh Nguyênthông bảo đọc chéo từ trên xuống và từ phải qua trái, gờ viền mép và lỗ rõ ràng.Nhưng mặt sau lại để trơn và không có gờ và viền mép hay lỗ

Một trong các mục đích phát hành tiền kim loại Thánh Nguyên thông bảo là

để quảng bá niên hiệu Thánh Nguyên của vua mới

· THIỆU NGUYÊN THÔNG BẢO(1401-1407)

Khi Hồ Hán Thương lên ngôi cho đúc loại tiền Thiệu Nguyên Thông Bảo

6 Nhà Hậu Lê

· Thuận Thiên thông bảo (1428-1433), Thuận Thiên nguyên bảo

11

Trang 12

Sau khi đánh bại hoàn toàn quân Minh xâm lược, chẳng cần đợi nhàMinh công nhận, ngày 15 tháng 4 năm 1428, Lê Lợi xưng vua và lấy niên hiệu làThuận Thiên; một tháng sau thì cho đúc tiền kim loại Thuận Thiên thông bảo bằngđồng mà không tiếp tục chính sách sử dụng tiền giấy của nhà Hồ Đó là theo ĐạiViệt sử ký toàn thư Còn theo phát hiện của khảo cổ học, thì tên tiền kim loại đó có

lẽ là Thuận Thiên nguyên bảo Hiện các nhà nghiên cứu còn chưa có kết luận được

là sử chép sai "nguyên" thành "thông" hay Lê Lợi cho đúc hai loại nhưng hiện mớichỉ phát hiện di chỉ loại Thuận Thiên nguyên bảo

Thuận Thiên nguyên bảo có kích thước to hơn, dày hơn và được đánh giá làđẹp hơn các đồng tiền kim loại của các thời trước ở Việt Nam Đường kính tiền là

25 mm, dày dặn Mặt trước đúc nổi bốn chữ Hán là Thuận Thiên nguyên bảo vớinét viết chân phương Mặt sau không có chữ hay hình gì, viền mép và gờ viền lỗ rõràng và đều đặn

Thuận Thiên thông bảo có ba đơn vị đếm là đồng, tiền và quan Đại Việt sử

ký toàn thư cho biết 1 tiền bằng 50 đồng

Thuận thiên nguyên bảo

· Thiệu Bình thông bảo (1434-1439)

Đây là tiền kim loại do Lê Thái Tông cho đúc khi lên ngôi năm 1434 và đặtniên hiệu là Thiệu Bình (1434-1439) Về kiểu dáng, Thiệu Bình thông bảo căn bảngiống Thuận Thiên nguyên bảo Ban đầu, 1 tiền bằng 50 đồng như theo quy địnhcủa đời vua trước, nhưng từ năm 1439 thì định lại 1 tiền bằng 60 đồng

· Đại Bình thông bảo(1440-1442)

Sử không nhắc đến tiền này, nhưng Lacroix công bố mẫu của nó và dovua Việt Nam và vua Trung Quốc không còn ai đặt niên hiệu là Đại Bình nữa, nên

Đỗ Văn Ninh cho rằng đó là tiền do Lê Thái Tông cho đúc và đặt tên theo niên hiệuthứ hai của ông, Đại Bình (1440-1442) Như vậy, dưới triều vua Lê Thái Tông củaViệt Nam đã lần lượt có hai tiền kim loại là Thiệu Bình thông bảo và Đại Bìnhthông bảo

· Thái Hòa thông bảo(1443-1453)

12

Trang 13

Đây là tiền kim loại do Lê Nhân Tông cho đúc và đặt tên theo niên hiệu TháiHòa (1443-1453) của mình Kiểu dáng và kích thước tiền này giống tiền của cácvua Lê đời trước Tuy nhiên, Lacroix đã công bố một mẫu tiền Thái Hòa thông bảo

có kích thước nhỏ và lưng tiền không có gờ viền Ngoài ra, ông này còn công bốmột mẫu tiền ghi là Đại Hòa thông bảo Đỗ Văn Ninh cho rằng có thể viết là Đạisong vẫn đọc là Thái

· Diên Ninh thông bảo(1454-1459)

Tiền kim loại bằng đồng do Lê Nhân

Tông cho đúc khi đổi niên hiệu thành Diên

Ninh Tiền này được khảo cổ học phát hiện

nhiều Kiểu dáng và kích thước to đẹp giống

như tiền của các đời vua Lê trước

· Thiên Hưng thông

bảo(1459-1460)

Tiền kim loại do Lê Nghi Dân cho đúc và đặt tên theo niên hiệu Thiên Hưngcủa mình Sử không nhắc đến việc ông vua này cho đúc tiền, song Lacroix có pháthiện và công bố Lê Nghi Dân ở ngôi một năm, nên Thiên Hưng thông bảo có thểcũng chỉ được lưu hành không quá một năm

· Quang Thuận thông bảo

Là tiền do Lê Thánh Tông cho đúc Di chỉ tiền này được phát hiện khánhiều Quang Thuận thông bảo được Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chươngloại chí khen là đẹp vào loại nhất trong các tiền kim loại Việt Nam mà ông biết.Không rõ tiền được bắt đầu phát hành từ năm nào, song niên hiệu Quang Thuận của

Lê Thánh Tông bắt đầu từ năm 1460, kết thúc vào năm 1469

13

Trang 14

Cảnh Thống là niên hiệu duy nhất của Lê Hiến Tông kéo dài khoảng 6 năm.

Sử không ghi về việc ông vua này cho đúc tiền, song khảo cổ học tìm ra nhiều dichỉ tiền Cảnh Thống thông bảo Về kiểu dáng thì giống tiền của các vua Lê đờitrước, song trọng lượng thì lớn hơn

· Đoan Khánh thông bảo

Đoan Khánh thông bảo là tiền kim loại do Lê Uy Mục cho đúc Niên hiệuĐoan Khánh của ông vua này kéo dài từ năm 1505 đến năm 1509

· Hồng Thuận thông bảo

Đây là tiền kim loại do Lê Tương Dực (ở ngôi từ năm 1509 đến năm 1516

có một niên hiệu duy nhất là Hồng Thuận) Kích thước và kiểu dáng như các tiềntrước đây của nhà Lê

· Quang Thiệu thông bảo

14

Trang 15

Đây là tiền do Lê Chiêu Tông cho đúc Ông vua này chỉ có một niên hiệu làQuang Thiệu từ năm 1516 đến năm 1522 Hình thức cơ bản giống các tiền nhà Lêtrước đó nhưng xấu hơn, kích thước bé hơn, nhẹ hơn

· Thống Nguyên thông bảo

Thống Nguyên thông bảo do Lê Cung Hoàng (lấy niên hiệu Thống Nguyên)phát hành Tiền này đẹp hơn Quang Thiệu thông bảo nhưng vẫn chưa bằng đượccác tiền nhà Lê trước đó

· Nguyên Hòa thông bảo

Đây là tiền bằng đồng mang niên hiệu Nguyên Hòa (1533-1548) của LêTrang Tông, vị vua đầu tiên của thời Lê Trung Hưng Tiền này có kích thước nhỏ,được đúc cẩn thận Mặt trước có chữ Nguyên Hòa thông bảo đọc chéo Mặt sau cóviền gờ mép và lỗ, song không có chữ hay hình gì Nguyên Hòa thông bảo có nhiềuloại, trong đó có loại chỉ có hai chữ Nguyên Hòa viết theo lối chữ triện và có loạithì lại có ba chữ Nguyên Hòa và bảo viết theo lối chữ triện

· Vĩnh Thọ thông bảo

Vĩnh Thọ là niên hiệu của Lê Thần Tông Tiền Vĩnh Thọ thông bảo đúcbằng đồng, đường kính chừng 23 mm

· Vĩnh Trị nguyên bảo, Vĩnh Trị thông bảo

Là các tiền do Lê Hy Tông phát hành (thực tế có thể là do chúa Trịnh pháthành vì quyền hành mọi mặt trong thực tế thuộc về phủ chúa) mang niên hiệu đầutiên của ông Cả hai loại đều bằng đồng, đúc cẩn thận, đường kính chừng 23 mm

· Chính Hòa thông bảo

Tiền đặt theo niên hiệu thứ hai của Lê Hy Tông Chữ "Chính" viết là 正, dễnhầm với Chính Hòa thông bảo của nhà Tống cũng thấy xuất hiện ở Việt Nam vớichữ Chính viết là 政

· Tiền Cảnh Hưng

Tiền Cảnh Hưng có rất nhiều loại và đều bằng kim loại Đỗ Văn Ninh đã đềcập đến 40 loại tiền Cảnh Hưng và nhà nghiên cứu này cũng cho biết có người đãliệt kê ra được đến 80 loại tiền Cảnh Hưng Sở dĩ có nhiều loại như vậy là vì thờiCảnh Hưng (niên hiệu của Lê Hiển Tông), không chỉ chính quyền trung ương mà

cả các chính quyền địa phương (ở các trấn) cũng tham gia đúc tiền, và có cả đúctrộm Các tiền Cảnh Hưng không chỉ có kích thước khác nhau, chất lượng kim loại

15

Trang 16

khác nhau mà cả các chữ ghi trên đó cũng khác nhau Nguyên nhân khác nhau vừa

là do những thay đổi trong thiết kế đồng tiền, vừa là đúc sai quy cách

Khảo cổ học tìm ra rất nhiều di chỉ tiền Cảnh Hưng cho thấy thời này tiềnđược phát hành rất nhiều Nguyên nhân của việc phát hành nhiều như vậy hiệnchưa rõ

Cảnh Hưng thông bảo là loại phổ biến nhất, nhưng loại này lại có nhiều loại

phụ với thiết kế khác nhau và chữ ghi trên tiền ở mặt sau cũng khác nhau

· Chiêu Thống thông bảo

Chiêu Thống là niên hiệu duy nhất

của Lê Mẫn Đế, ông vua nhà Hậu Lê ở ngôi

3 năm Khảo cổ học cho thấy tiền kim

loại Chiêu Thống thông bảo có nhiều loạt

khác nhau Thêm vào đó, mỗi loạt đều được

đúc nhiều lần, mỗi lần kích thước lại khác

nhau một chút Chiếu Thống thông bảo

được phát hành dưới thời Lê Mẫn Đế, nhưng ai phát hành thì không rõ vì có quánhiều loạt và nhiều kích cỡ Lưu ý là thời Lê Mẫn Đế (Chiêu Thống), lúc đầu thì cóthế lực của nhà Trịnh (chúa Trịnh Bồng), lúc sau thì có thế lực của nhà Tây Sơn,trung ương cũng đã không kiểm soát được các địa phương

Các loạt đều có bốn chữ Chiêu Thống thông bảo đúc nổi và được đọc chéo.Nhưng có một loại thì chữ Thống viết là 綂, các loạt khác chữ Thống đều viết là 統 Không rõ loạt chữ Thống viết là 綂 có phải là tiền do chính quyền đúc hay không

Loại có chữ Thống viết là 綂 thì mặt sau để trơn, chỉ có viền gờ mép và lỗ.Các loại khác, loạt thì mặt sau có chữ Nhất (-) phía trên lỗ vuông, loạt thì có mộtnét sổ dọc trên lỗ, loạt thì có một vành trăng khuyết bên phải và một chấm tròn bêntrái lô, loại thì có hình bốn vành trăng khuyết xếp vòng tròn quanh lỗ, loại thì cóchữ Chính (正) hoặc chữ Chính và cả một chấm tròn, lại có loạt thì có một chữ Sơn(山), loại lại có hai chữ Sơn Nam, loạt thì có một chữ Trung (中), và có cả loại cóchữ Đại (大) Theo Đỗ Văn Ninh, thì chữ Chính chỉ kinh thành, chữ Sơn chỉ SơnTây, chữ Trung chỉ Trung đô phủ, chữ Đại chỉ Thanh Hóa

7 Nhà Mạc

· Minh Đức thông bảo, Minh Đức nguyên bảo

Đây là các tiền kim loại do Mạc Thái

Tổ phát hành Đại Việt sử ký toàn thư có nhắc

đến việc này

Minh Đức thông bảo có hai loại Loại

thứ nhất bằng đồng được bắt đầu đúc từ năm

1528 Mặt trước có bốn chữ Minh Đức thông

16

Trang 17

Minh Đức nguyên bảo làm bằng sắt Sách sử Việt Nam không nhắc đến tiềnnày, nhưng Đại Việt sử ký toàn thư cho biết Mạc Đăng Dung có cho pha kẽm vàokhi đúc tiền rồi sau lại cho đúc tiền bằng sắt Khảo cổ học Việt Nam không pháthiện ra di vật, song Lacroix có công bố một mẫu vật tiền này, mặt trước có bốn chữMinh Đức nguyên bảo đọc vòng tròn, mặt sau không có chữ hay hình gì.

· Đại Chính thông bảo

Các sử liệu cũ của Việt Nam không đề cập đến việc Mạc Thái Tông pháthành tiền Tuy nhiên khảo cổ học đã phát hiện ra loại tiền kim loại bằng đồng mangniên hiệu Đại Chính của ông Mặt trước tiền nổi bốn chữ Đại Chính thông bảo đọcchéo Mặt sau để trơn Tiền đúc không đẹp, đường kính khoảng 22 mm

· Quảng Hòa thông bảo

Mạc Phúc Hải làm vua từ năm 1541

đến năm 1546 và chỉ có một niên hiệu là

Quảng Hòa Sử liệu không ghi vị vua nhà

Mạc này có cho đúc tiền hay không, song

khảo cổ học phát hiện ra di vật tiền Quảng

Hòa thông bảo Tiền này có hơn một loạt

nhưng đều đúc bằng đồng và bốn chữ Quảng

Hòa thông bảo đọc chéo ở mặt trước, mặt sau để trơn Có loạt thì các chữ này đượcviết chân phương Có loạt thì những chữ này lại được viết theo lối chữ triện

· Vĩnh Định thông bảo, Vĩnh Định chí bảo

Vĩnh Định là niên hiệu đầu tiên trong ba niện hiệu của Mạc Phúc Nguyên,bắt đầu từ năm 1547 Khảo cổ học đã tìm thấy tiền Vĩnh Định thông bảo đúc bằngđồng có đường kính chừng 21,5 mm Mặt trước có bốn chữ Vĩnh Định thông bảoviết chéo Mặt sau để trơn, nhưng gờ mép và gờ lỗ có viền nổi

Ngoài ra còn có tiền Vĩnh Định chí bảo có kiểu dáng như Vĩnh Định thôngbảo, khác ở chỗ chữ chí viết theo lối chữ thảo và mặt sau không có viền gờ mép vàlỗ

· Càn Thống nguyên bảo

Đây là tiền kim loại do Mạc Kính Cung phát hành Ông này làm vua nhưngđóng ở vùng miền núi Đông Bắc Khảo cổ học đã phát hiện ra loại tiền này

17

Trang 18

· An Pháp nguyên bảo

An Pháp nguyên bảo là tiền kim loại kích

thước nhỏ mà khảo cổ học tìm thấy nhiều Lê Quý

Đôn qua Phủ biên tạp lục cho biết đây là tiền do nhà

Mạc phát hành, nhưng không nói cụ thể bởi vị vua

nào của nhà Mạc

8 Nhà Tây Sơn

· Thái Đức thông bảo

Tiền do vua Thái Đức Nguyễn Nhạc phát hành và lưu thông trong các vùnglãnh thổ do nhà Tây Sơn kiểm soát Tiền này được đúc từ đồng Tiền không dày,nhưng đúc cẩn thận, chữ và dấu hiệu dễ đọc Đường kính tiền tùy loại từ 22,5 mmđến 24 mm Mặt trước có bốn chữ Thái Đức thông bảo đọc chéo Mặt sau thì mỗiloạt một khác, thường thì có các ký hiệu như chấm nổi tròn, hình Mặt Trăng lưỡiliềm Có một loạt ở mặt sau có hai chữ Vạn Thọ

· Quang Trung thông bảo, Quang Trung đại bảo

Trung thông bảo

Khi Quang Trung lên ngôi, Việt Nam cơ bản đã được thống nhất, vì thế tiền

do Quang Trung phát hành sẽ được lưu thông gần như khắp cả nước Và trong thực

tế, khảo cổ học tìm thấy rất nhiều tiền Quang Trung khắp nơi, đặc biệt nhiều từ đèoHải Vân ra Bắc Quang Trung đã cho phát hành hai loại tiền mang niên hiệu của

ông, đó là Quang Trung thông bảo và Quang Trung đại bảo.

Quang Trung thông bảo được đúc nhiều đợt và kỹ thuật của thời đó đã khiếncho mỗi đợt đúc tiền lại có một chút khác nhau Tiền này được đúc từ đồng, có kíchthước từ 23 đến 26 mm Mặt trước tiền có bốn chữ Quang Trung thông bảo đọcchéo Có một loạt chữ bảo lại viết theo lối giản thể Mặt sau thì có thể để trống hoặc

có một trong các chữ nhất, nhị, công, chính, sơn nam hoặc các ký hiệu như dấuchấm, trăng lưỡi liềm, v.v Viền gờ mép và lỗ rõ ràng

Có một số di vật tiền Quang Trung thông bảo được phát hiện mà ở đó người

ta thấy mặt sau của tiền cũng giống mặt trước Đỗ Văn Ninh cho rằng đó là do thợđúc tiền ráp nhầm hai mặt của khuôn đúc

Quang Trung đại bảo có chữ bảo viết theo lối giản thể Mặt sau để trống

18

Trang 19

· Cảnh Thịnh thông bảo

Cảnh Thịnh thông bảo có loại nhỏ và loại lớn Đây là tiền mang niên hiệu

đầu tiên của Nguyễn Quang Toản, vị vua cuối cùng của nhà Tây Sơn

Về kiểu dáng và thiết kế thì Cảnh Thịnh thông bảo loại nhỏ không khác gì

tiền Quang Trung thông bảo, nhưng chất lượng đúc có phần tốt hơn Cảnh Thịnhthông bảo cũng có loạt mặt sau giống mặt trước như một loạt của Quang Trungthông bảo Ngoài ra lại còn có một loạt tiền mà một mặt là Cảnh Thịnh thông bảo

và một mặt là Quang Trung thông bảo

Cảnh Thịnh thông bảo loại lớn được đúc cẩn thận, thiết kế cầu kỳ, đườngkính tới 48 mm, dày tới 5 mm Viền gờ mép ở hai mặt là một vành văn triện hìnhchữ T, viền gờ lỗ ở hai mặt là hai hình vuông lồng vào nhau Mặt trước tiền có bốnchữ Cảnh Thịnh thông bảo đọc chéo Mặt sau có hình rồng, mây ở phía trên lỗ, lại

có hình cá chép và hình sóng nước ở phía dưới lỗ Đỗ Văn Ninh cho rằng tiền nàyhoa văn giống với tiền Cảnh Hưng nên có thể là theo mẫu tiền Cảnh Hưng mà làm

9 Nhà Nguyễn

· Gia Long thông b o ảo

Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, đặt niên hiệu là Gia Long Sách Đại Nam

thực lục chính biên cho biết vào năm

1803, Nguyễn Ánh cho đúc tiền Gia

Long thông bảo bằng đồng Khảo cổ

học đã phát hiện ra nhiều di chỉ tiền

này Tiền được đúc nhiều lần và không

Trang 20

bảo thất phân có đường kính trung bình 22 mm và trong thực tế có nhiều kích cỡ.Theo quy định thì tiền nặng bảy phân, nhưng không phải mọi mẫu vật phát hiện rađều nặng đúng như thế Mặt trước giống Gia Long thông bảo, nhưng mặt sau thì cóhai chữ thất phân ở hai bên lỗ tiền

Năm 1814, vua Gia Long lại cho đúc tiền Gia Long thông bảo lục phân nặngsáu phân Thư tịch cho biết rõ hợp kim đúc tiền này có các thành phần sau đồng đỏ,kẽm, chì, thiếc (tỷ lệ là 500:415:65:20) Tiền được đúc nhiều lần và có đường kính

xê xích khoảng 21,5 mm đến 22,5 mm Mặt trước giống Gia Long thông bảo,nhưng mặt sau thì có hai chữ lục phân ở hai bên lỗ tiền

· Minh M ng thông b o ạng thông bảo ảo

Minh Mạng thông bảo là tiền do vua Minh Mạng phát hành Mặt trước cóbốn chữ Minh Mạng thông bảo, mặt sau

để trống

Tiền này có nhiều loại Loại đúc

sớm nhất là vào năm 1820 theo quy định

nặng 6 phân bằng đồng và bằng kẽm Loại

bằng đồng thực ra cũng chỉ có khoảng

một nửa nguyên liệu đồng còn lại là kẽm

và cả lượng nhỏ thiếc và chỉ dùng đến năm 1825 thì bị bãi bỏ

Loại thứ hai có kích thước lớn từ 22 đến 25 mm, được phát hành từ năm

1820 Nguyên liệu là hợp kim đồng, kẽm và thiếc

Loại thứ ba có đường kính khoảng 22 mm, nặng 9 phân, bằng hợp kim đồngkẽm, được phát hành từ năm 1825

Loại thứ tư có đường kính 25 mm, nặng 1 đồng cân, được phát hành từ năm1827

· Thi u Tr thông b o ệu Trị thông bảo ị thông bảo ảo

Tiền mang niên hiệu của vua Thiệu Trị có loại nặng 6 phân và loại nặng 9phân đều bằng hợp kim đồng pha kẽm Còn có cả loại nặng 6 phân bằng toàn kẽm.Các loại này ở mặt trước có bốn chữ Thiệu Trị thông bảo đọc chéo, mặt sau đểtrống

Đồng Thiệu Trị thông bảo

20

Trang 21

· T Đ c thông b o ự Đức thông bảo ức thông bảo ảo

Tự Đức thông bảo có mấy loạt bằng đồng và cả bằng kẽm, đường kính từ

20 mm đến 25 mm Nhìn chung các loạt đều có mặt trước giống nhau: bốn chữ TựĐức thông bảo đọc chéo, có viền gờ mép và lỗ Mặt sau thì mỗi loạt một khác Cóloạt để trống, có loạt thì có chữ "lục văn", có loạt có chữ "Hà Nội", có loạt lại cóchữ "Sơn Tây" và có loạt thì có chữ "Bắc Ninh" Tiền này nhiều khi được giao chocác lò đúc tiền tư nhân của người Hoa và người Việt giàu có đúc Đại Nam thực lụcchính biên cho biết có tiền này khi đúc bị pha thêm sắt vào

Mặt trước có bốn chữ Tự Đức bảo sao đọc

chéo Mặt sau thì mỗi mệnh giá thiết kế

một khác Đường kính tiền cũng khác

nhau giữa các mệnh giá

· Ki n Phúc thông b o ến Phúc thông bảo ảo

Tiền mang niên hiệu của vua Kiến

Phúc được đúc nhiều đợt từ năm 1884 và

ở nhiều nơi vì vậy mỗi loạt khác nhau

một chút Nhìn chung, tiền có đường

kính 23 mm Mặt trước có bốn chữ Kiến

Phúc thông bảo, mặt sau để trống Thời

này, quân Pháp đang đánh chiếm Việt

Nam, triều chính cũng mất ổn định, ngôi vua thay đổi mấy lần nên sự quan tâm tớikinh tế không nhiều, tiền được đúc với số lượng ít Khảo cổ học chỉ phát hiện được

ít tiền này Tiền đúc ra chỉ để khẳng định niên hiệu của vua mới chứ tác dụng cholưu thông không nhiều vì số lượng quá ít

· Hàm Nghi thông b o ảo

Tiền này chính thức chỉ đúc với số

lượng rất ít, nhưng tiền Hàm Nghi thông

bảo giả rất nhiều Theo Đỗ Văn Ninh thì

có cả tiền Hàm Nghi thông bảo đúc giả

thời chiến tranh Việt Nam mà lính Mỹ

21

Trang 22

tưởng là tiền cổ thật nên mua mang về sưu tập Hàm Nghi thông bảo thật có đườngkính 23 mm, mặt trước có bốn chữ Hàm Nghi thông bảo đọc chéo, mặt sau có haichữ "Lục văn"

· Đ ng Khánh thông b o ồng Khánh thông bảo ảo

Tiền được đúc với số lượng ít Năm

1886, triều đình cho đúc một loạt có đường

kính 26 mm Năm 1887 cho đúc một loạt nữa

có đường kính 23 mm Cả hai loạt ở mặt trước

đều có chữ Đồng Khánh thông bảo, mặt sau để

trống

· Thành Thái thông b o ảo

Tiền kim loại được đúc vào các năm 1889-1890 với số lượng ít Mặt trước

có bốn chữ Thành Thái thông bảo đọc chéo Mặt

sau để trống Đường kính tiền khoảng 23 mm

Năm 1893-1890, triều đình lại cho đúc

tiền Thái Bình thông bảo mới mà mặt sau có chữ

thập văn Tiền này đường kính chừng 26 mm

· Duy Tân thông b o ảo

Tiền này có hai loạt, một loạt có đường kính

chừng 26 mm đúc ở Thanh Hóa, một loạt khác nhỏ

hơn Loạt lớn thì mặt sau có chữ "Thập văn", loạt

nhỏ thì mặt sau để trống Mặt trước cả hai loạt đều

có chữ Duy Tân thông bảo đọc chéo

· Kh i Đ nh thông b o ảo ị thông bảo ảo

Tiền này có bốn loạt đúc ở bốn nơi là Huế, Hải Phòng, Hà Nội và ở Pháp.Loại đúc ở Huế lưu thông ở Trung Kỳ, loại đúc ở Hà Nội và Hải Phòng thì để lưuthông ở Bắc Kỳ Cả ba loạt này đều bằng kẽm Riêng loạt đúc ở Pháp thì bằng đồng

và chỉ để lưu thông ở Nam Kỳ

Lưu ý là từ thời này, thực dân Pháp đã phát hành tiền Đông Dương gồm các loạitiền giấy và tiền kim loại với nhiều mệnh giá được lưu thông rộng rãi hơn tiền do triềuđình phát hành rất nhiều

22

Trang 23

Đồng Phi Long

Khải Định thông bảo

· B o Đ i thông b o ảo ạng thông bảo ảo

Tiền bằng đồng nhưng không đúc mà dập lá đồng bằng máy Kích thước tiền nhỏ

và mỏng Người dân không coi trọng giá trị tiền này

Bảo Đại thông bảo Bảo Đại thông bảo

III Th i kỳ Pháp Thu c (1884- 1945) và kháng chi n ch ng Pháp(1945- ời kỳ Bắc Thuộc (179- 938) ộc (179- 938) ến độc lập (938- 1884) ống 1954)

Pháp(1945-1 Th i kỳ ời kỳ Bắc Thuộc (179- 938) Vi t Nam là m t ph n c a Đông D ệt Nam là một phần của Đông Dương thuộc Pháp: ộc (179- 938) ần của Đông Dương thuộc Pháp: ủa Đông Dương thuộc Pháp: ương thuộc Pháp: ng thu c Pháp: ộc (179- 938)

Trong thời kỳ này, đơn vị tiền tệ của cả khu vực Đông Dương là piastre, đượcdịch ra tiếng Việt là "đồng" hay đôi khi là "bạc" Tiền đúc lúc đầu có đồng bạcMexico nặng 27 gam 073 (độ tinh khiết 902 phần nghìn), sau đó là đồng bạc ĐôngDương được đúc ở Pháp nặng 27 gam (độ tinh khiết 900 phần nghìn) Tiền giấythời kỳ này được Ngân hàng Đông Dương phát hành và có thể đem đến ngân hàngđổi thành bạc Một sắc lệnh ngày 16 tháng 5 năm 1900 cho phép Ngân hàng ĐôngDương in tiền giấy gấp ba lần số bạc đảm bảo nhưng khi Chiến tranh thế giới lầnthứ nhất xảy ra thì tỷ lệ này không còn giữ được nữa, tiền giấy phát hành gấp nhiềulần số bạc đảm bảo Sau một số biện pháp cải cách tiền tệ, ngày 31 tháng 5 năm

1930, Tổng thống Pháp có sắc lệnh quy định đồng bạc Đông Pháp (Đông Dương)

có giá trị là 655 miligam vàng (độ tinh khiết 900 phần nghìn), từ đó chấm dứt chế

độ bản vị bạc mà chuyển sang bản vị vàng

Sau đây là một số hình ảnh tiền tệ trong Thời kỳ Việt Nam là một phần củaĐông Dương thuộc Pháp:

23

Trang 24

Đồng bạc Mexico

Đồng bạc Đông Dương 1885

24

Trang 25

25

Trang 26

26

Trang 27

27

Trang 28

28

Trang 29

29

Trang 30

30

Trang 31

31

Trang 32

32

Trang 33

33

Trang 34

34

Trang 35

35

Trang 36

36

Trang 37

37

Trang 38

38

Trang 39

39

Trang 40

40

Định dạng
Số trang	104
Dung lượng	9,86 MB