ĐẶC ĐIỂM DẠY HỌC ĐẠI HỌC VÀ LIÊN HỆ THỰC TIỄN ĐỂ TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CỦA GIẢNG VIÊN Giảng viên đại học là những người đã chạm vào cuộc đời những học trò của mình bằng nghệ thuật dạy học và nghệ thuật thắp lên, nuôi dưỡng những ngọn lửa tìm tòi, sáng tạo, ý chí vươn lên trong tâm hồn lớp lớp học trò. Giảng viên đại học trong xã hội hiện đại là người thực hiện hoạt động về dạy học, giáo dục và phát triển tiềm năng của sinh viên, hướng đạo trong hoạt động nghiên cứu khoa học, tham gia vào quản lý khoa và các hoạt động của các tổ chức trong nhà trường. Quan niệm “học là quá trình biến đổi mình và làm phong phú mình bằng cách thu nhập và xử lý thông tin lấy từ môi trường xung quanh”. Đây là việc giúp cho người học tự mình chiếm lĩnh những kiến thức, kỹ năng và hình thành hoặc biến đổi những tình cảm thái độ. Các quan niệm về dạy do đó phù hợp với triết lý “hướng về người học”. Vì vậy, phương pháp dạy học đại học phải bảo đảm thực hiện tốt cả phần nổi lẫn phần chìm của khối lượng lao động học tập.
Trang 1ĐẶC ĐIỂM DẠY HỌC ĐẠI HỌC
VÀ LIÊN HỆ THỰC TIỄN ĐỂ TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG
DẠY HỌC CỦA GIẢNG VIÊN
Giảng viên đại học là những người đã chạm vào cuộc đời những học trò của mình bằng nghệ thuật dạy học và nghệ thuật thắp lên, nuôi dưỡng những ngọn lửa tìm tòi, sáng tạo, ý chí vươn lên trong tâm hồn lớp lớp học trò Giảng viên đại học trong xã hội hiện đại là người thực hiện hoạt động về dạy học, giáo dục và phát triển tiềm năng của sinh viên, hướng đạo trong hoạt động nghiên cứu khoa học, tham gia vào quản lý khoa và các hoạt động của các tổ chức trong nhà trường Quan niệm “học
là quá trình biến đổi mình và làm phong phú mình bằng cách thu nhập và
xử lý thông tin lấy từ môi trường xung quanh” Đây là việc giúp cho người học tự mình chiếm lĩnh những kiến thức, kỹ năng và hình thành hoặc biến đổi những tình cảm thái độ Các quan niệm về dạy do đó phù hợp với triết lý “hướng về người học” Vì vậy, phương pháp dạy học đại học phải bảo đảm thực hiện tốt cả phần nổi lẫn phần chìm của khối lượng lao động học tập
Trong giai đoạn đổi mới giáo dục Đại học ở nước ta hiện nay, đặc điểm dạy học đại học có những biến đổi lớn Nội dung bao quát là dạy cách học, phẩm chất cần phát huy mạnh mẽ là tính chủ động của người học, biện pháp cần khai thác triệt để là công nghệ thông tin và truyền thông mới
1 Những điều kiện cho giai đoạn mới và đặc điểm của dạy học Đại học
Với sự phát triển cực kỳ nhanh chóng của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông (CNTTTT), nhân loại đang bước đầu quá độ sang nền kinh tế tri thức Từ trên nền tảng đó, cùng với những biến đổi lớn lao về chính trị xã hội vào các thập niên vừa qua,
xu thế toàn cầu hóa mạnh mẽ đang diễn ra trên thế giới
Ở nước ta, sau gần hai thập niên thực hiện đường lối “đổi mới”, chuyển dịch từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, sự nghiệp công nghiệp hóa (CNH) hiện đại hóa (HĐH) ngay từ đầu và trong suốt các giai đoạn phát
Trang 2triển đã đạt được nhiều thành quả Trong bối cảnh quốc tế nêu trên, ở nước ta không chỉ có sự “đổi mới”, chuyển sang nền kinh tế thị trường,
mà còn có xu hướng hội nhập, toàn cầu hóa
Có thể nói bối cảnh quốc tế và trong nước nêu trên đã tạo nên một thời kỳ mới đối với đất nước Thời kỳ mới đó cũng làm cho nền giáo dục đại học (GDĐH) nước ta chuyển sang một giai đoạn mới, mang những đặc trưng mới về sứ mạng, cơ cấu, chức năng Những đặc trưng mới đó cũng làm nảy sinh yêu cầu phải đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy và học ở đại học Ba yếu tố vừa nêu trên không phải bao giờ có thể xem xét tách biệt rạch ròi mà đôi khi chúng đan xen vào nhau, hòa quyện với nhau
Bối cảnh quốc tế đã nêu trên làm cho triết lý về giáo dục cho thế kỷ
21 có những biến đổi sâu sắc, đó là lấy “học thường xuyên suốt đời” làm nền móng, dựa trên các mục tiêu tổng quát, 4 trụ cột của việc học là “học
để biết, học để làm, học để cùng sống với nhau và học để làm người”, nhằm hướng tới xây dựng một “xã hội học tập”
Sản phẩm đào tạo của GDĐH nước ta sẽ hoạt động trong một nền kinh tế thị trường có tính quốc tế, và trong một khung cảnh hội nhập về văn hóa, giáo dục… Đặc điểm quan trọng nhất của nền kinh tế thị trường là cạnh tranh, đó là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển Như vậy sản phẩm đào tạo của GDĐH nước ta phải vừa biết sống hòa hợp với cộng đồng dân tộc và quốc tế, vừa có năng lực cạnh tranh để tự khẳng định và phát triển Đó là những đòi hỏi quan trọng của thời kỳ mới đối với sản phẩm đào tạo đại học, cũng là những thách thức mới chưa bao giờ thể hiện rõ ở giai đoạn trước đây của GDĐH nước ta
Trong bối cảnh mới của thời đại và xuất phát từ các triết lý mới về giáo dục, chúng ta hãy xác định mục tiêu đào tạo đối với sinh viên đại học nước ta
Hội nghị GDĐH tại Paris tháng 10/1998 đã đề ra những yêu cầu mới về năng lực của sinh viên tốt nghiệp Sau 5 năm triển khai các hoạt động GDĐH trên thế giới theo khuyến cáo của Hội nghị Paris, trong Báo cáo tổng hợp của UNESCO năm 2003 có phân tích rõ những thay đổi mạnh mẽ về bản chất và nhu cầu của thế giới việc làm, và trình bày khái
Trang 3quát các tiềm năng mà trường đại học cần tạo cho sinh viên sao cho họ có thể đương đầu với những đòi hỏi của xã hội tri thức Đó là:
i) Các tiềm năng để học tập, nghiên cứu [academic capacities] (dựa trên việc đào tạo chuyên môn, nhưng còn bao gồm tư duy phê phán, giải quyết vấn đề, có năng lực đổi mới tư duy [un-learn] và học lại [re-learn] trong suốt cuộc đời);
ii) Các kỹ năng phát triển cá nhân gắn kết với xã hội (tự tin, quyết tâm cao, tôn trọng các giá trị đạo đức, hiểu biết rộng về xã hội và thế giới);
iii) Các kỹ năng sáng nghiệp [entrepreneurial skill] (các tiềm năng đáp ứng cả việc lãnh đạo và làm việc đồng đội, làm chủ công nghệ thông tin truyền thông và các công nghệ khác v.v )
Tuy rằng trên đây là những tiềm năng cần rèn luyện được để đáp ứng với đòi hỏi của thế giới việc làm trong thời kỳ mới, nhưng chúng không chỉ phản ánh mục tiêu học để làm trong 4 trụ cột, mà còn phản ánh
cả ba mục tiêu kia của việc học
Trên cơ sở các yêu cầu khái quát đối với sản phẩm đào tạo đại học
mà UNESCO đã tổng kết, chúng ta có thể cụ thể hóa mục tiêu đào tạo mới đối với sinh viên đại học nước ta và làm sáng tỏ hơn những khiếm khuyết cả về mặt quan niệm và hành động thực tế của nhà giáo đại học nước ta
- Trước hết có thể thấy rằng các trường đại học nước ta vốn thường lưu ý đến việc trang bị nhóm tiềm năng thứ nhất cho sinh viên mà không chú ý đúng mức đến hai nhóm tiềm năng sau Ngay trong nhóm tiềm năng thứ nhất, cách dạy và học hiện tại ở nước ta thường cũng chỉ mới phát triển được các năng lực nhận thức cấp thấp, nhận biết (knowledge )
và thông hiểu (comprehention), chưa tập trung đúng mức đến việc phát triển óc phê phán, khả năng giải quyết vấn đề Ngoài ra, sự phát triển thông tin và tri thức cực kỳ nhanh chóng, vòng đời của các loại công nghệ rất ngắn ngủi của thời đại kinh tế tri thức còn đòi hỏi phải nhấn mạnh ở đây khả năng đổi mới tư duy, xóa những nếp nghĩ sai trái đã học được trước đây thay thế bằng những tư duy nới (un-learn) và luôn luôn bổ sung, cập nhận kiến thức mới (re-learn) Tất cả tiềm năng để học tập đã
Trang 4nêu mà sinh viên rèn luyện được trong thời gian học đại học sẽ giúp cho việc học tập trong suốt cuộc đời họ, còn tri thức mà họ thu nhận được chỉ
có thể sự dụng trong một thời gian ngắn Từ đó có thể thấy rõ cách học quan trong hơn nhiều so với kiến thức Hơn nữa, cần lưu ý thêm là họ biết cách học chưa đủ, mà họ phải tự tạo nên được thói quen và niềm say
mê học suốt đời, tức là bản thân nhóm năng thứ nhất liên quan đến cả tri thức cũng nhưthái độ mà sinh viên đạt đươc trong quá trình học tập
- Nhóm tiềm năng thứ hai liên quan nhiều đến tính nhân văn của sản phẩm đào tạo; sản phẩm phải là những công dân – tri thức của đất nước, có phẩm chất và trách nhiệm công dân, có hiểu biết và tầm nhìn rộng đối với xã hội và thế giới Ở nước ta trong giai đoạn hiện tại trách nhiệm công dân này biểu hiện ở sự quyết tâm đóng góp vào việc đưa nước ta thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, “ sánh vai cường quốc năm châu” Trong quá trình đổi mới GDĐH ở nước ta từ thập niên 1990 đã có quy định về nội dung đào tạo ở cấp bậc đại học bao gồm hai mảng kiến thức : mảng kiến thức giáo dục đại cương và mảng kiến thức giáo dục chuyên nghiệp 4) Mảng kiến thức giáo dục đại cương liên quan nhiều đến nhóm tiềm năng thứ hai mà chúng ta đang bàn
- Nhóm tiềm năng thứ 3 thể hiện rõ yêu cầu đối với một người hoạt động trong một nền kinh tế thị trường, cần các kỹ năng để khẳng định mình, để tồn tại, đồng thời để canh trạnh nhằm phát triển Cần hết sức lưu
ý đến kỹ năng làm việc đồng đội và kỹ năng lãnh đạo, tức là khả năng thuyết phục đồng đội làm việc theo đề xuất của mình, khả năng hòa mình với đồng đội trong công việc Với các kỹ năng này sản phẩm đào tạo sẽ
có nhiều thuận lợi khi tìm cho mình một việc làm thích hợp, lập nghiệp, cũng như khi tạo ra việc làm mới cho mình và cho nhiều người khác, tức sáng nghiệp
2 Liên hệ thực tiễn để tăng cường hoạt động dạy học của giảng viên
Hoạt động dạy học của giảng viên phải phù hợp với yêu cầu về mục tiêu và nội dung dạy và học đại học vừa phân tích trên
Nhân loại đã từng sử dụng công nghệ và phương tiện vào việc dạy
và học từ xa xưa, nhưng chưa bao giờ khoa học và công nghệ có những
Trang 5bước tiến phi thường như ngày nay Ở đây chúng ta sẽ chỉ giới hạn nói về lĩnh vực CNTTTT, đặc biệt là CNTTTT mới (gọi CNTTTTM khi có tính đến mạng Internet), công nghệ phát triển nhanh nhất, tạo nên những thành tựu bất ngờ nhất, và trực tiếp khai sinh nền kinh tế tri thức Với CNTTTTM, một cuộc cách mạng giáo dục thật sự đang và sẽ xảy ra đối với nhân loại
Trước hết phải nói là máy tính điện tử biến đổi và hiện đại rất nhanh: công suất và tốc độ tăng, kích thước thu nhỏ; đồng thời càng hiện đại càng dễ sử dụng, và giá thành cũng giảm xuống rất nhanh Người ta thường nêu ra 3 định luật mô tả tốc độ phát triển và hiệu quả của CNTTTTM: định luật Moore phát biểu rắng công suất của máy tính điện
tử cứ tăng gấp đôi trong khoảng 18 tháng; định luật về dải truyền (bandwidth) khẳng định rằng dung năng truyền thông (bandwidth communication capacity) tăng gấp đôi trong vòng cỡ 12 tháng; định luật Metcalf cho biết giá trị của một máy tính tăng tỉ lệ với bình phương số máy tính đươc nối trong mạng
Chính do đặc điểm của CNTTTTM và tốc độ tăng trưởng của nó
mà công nghệ đó tác động to lớn và toàn diện đến xã hội loài người, và hiển nhiên cũng tác động mạnh mẽ trưc tiếp đến giáo dục Với sự tiến bộ phi thường của khoa học và công nghệ và đặc biệt là CNTTTTM, người
ta đã đánh giá rằng khối lượng thông tin và tri thức đã và đang tăng theo hàm mũ (đối với các loại khoa học cơ bản tri thức tăng gấp đôi sau 5-7 năm, còn đối với các loại khoa học và công nghệ mới thì tri thức tăng gấp đôi sau 5-7 tháng) Trong tình hình đó, cách học nói chung và đặc biệt là cách học ở đại học không thể giữ nguyên như nửa thế ky trước đây Nếu trước kia người ta có thể sử dụng thời gian 4 hoặc 5 năm đại học để trang
bị một vốn kiến thức về một nghề nghiệp cao cấp nào đó cho một sinh viên để anh ta sử dụng hầu như trong cả cuộc đời hành nghề của mình, thì ngày nay điều đó là hoang tưởng Với tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật, vòng đời của mọi công nghệ đều rất ngắn, tri thức tiếp thu được qua mấy năm học ở đại học lạc hậu rất nhanh Nếu vẫn tập trung vào mục tiêu trang bị tri thức, thì dù có kéo dài bao nhiêu lần thời gian học ở đại học cũng không giải quyết được mâu thuẫn đã nêu trên Trong
Trang 6tình huống đó, không có cách nào khác là chỉ trang bị kiến thức nền tảng,
kỹ năng cơ bản và dạy cách học cho sinh viên, tạo cho họ khả năng, thói quen và niềm say mê học tập suốt đời
Với yêu cầu vừa nêu trên về nội dung và phương pháp dạy và học
ở đại học nước ta ngày nay, cần lựa chọn phương pháp để dạy và học đạt hiệu quả cao nhất Phương pháp dạy và học thường có rất nhiều và rất đa dạng, có thể tìm trong nhiều sách và tạp chí nghiên cứu về giáo dục Tuy nhiên, tôi cho rằng ở đây không thể và không nên khuyến cáo bằng một danh mục cụ thể các phương pháp dạy và học, mà chỉ nên bàn về các tiêu chí mà ta có thể dựa vào đó để lựa chọn phương pháp Sau đây tôi xin đề nghị 3 tiêu chí quan trọng để nâng cao hoạt động và chất lượng dạy học đại học:
- Trước hết cần quan niệm việc DẠY CÁCH HỌC, HỌC CÁCH HỌC để tạo thói quen, niềm say mê và khả năng học suốt đời là tiêu chí bao quát nhất của việc dạy và học ở đại học Mọi phương pháp dạy, phương pháp học, nội dung cần dạy, nội dung cần học đều phải xuất phát
từ đó Chẳng hạn, trong chương trình đào tạo đại học phải chú trọng kiến thức nền tảng chứ không phải kiến thức về một quy trình cụ thể, vì kiến thức nền tảng tạo cho người học một cái nền vững chắc để tiếp tục học tập những thứ cụ thể khác Cũng vậy, kỹ năng cơ bản là công cụ suốt đời (chẳng hạn: kỹ năng đọc hiểu, kỹ năng cơ bản về một ngoại ngữ quan trọng…chứ không phải kỹ năng sử dụng một cái máy cụ thể, kỹ năng thao tác một quy trình cụ thể) Trong từng lĩnh vực, từng môn học có mênh mông các nội dung, các vấn đề để học, người giảng viên phải biết chọn nội dung gì, vấn đề gì mà khi học thì học viên được rèn luyện năng lực tư duy cao cấp, được học cách học tốt nhất Ngoài ra, bằng cách khêu gợi sự tò mò, bằng cách tạo sự hấp dẫn của tri thức và bằng tấm gương học tập của mình, giảng viên cố gắng tạo nên niềm say mê học tập cho học viên
- Tiếp đến, tính CHỦ ĐỘNG CỦA NGƯỜI HỌC là tiêu chí
về phẩm chất quan trọng cần tập trung phát huy khi dạy và học ở đại học Trong những năm gần đây các nhà sư phạm trên thế giới và ở nước ta thường bàn đến các quan điểm sư phạm các cách tiếp cận trong việc dạy
Trang 7và học Cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm hoặc hướng vào người học (learner centered) được nhiều người tán thưởng Tôi nhất trí với quan điểm này, vì nó cho thấy mục tiêu cuối cùng, bản chất của quá trình dạy
và học, và bởi lẽ việc học thực chất là có tính cá nhân (individual ) Khi nói đến quan điểm lấy người học làm trung tâm nguyên tắc quan trọng nhất là phát huy tính chủ động của người học
Phù hợp với quan điểm này và cũng phù hợp với cách tiếp cận thông tin là một quan niệm về học mà tôi xin nêu lại ở đây: “Học là quá trình tự biến đổi mình và làm phong phú mình bằng cách thu nhập và xử
lý thông tin lấy từ môi trường xung quanh” Rõ ràng quan niệm này về học là rất rộng và rất khái quát, cho thấy rõ tính cá nhân của việc học Người thầy trong quan niệm này ở vị trí ẩn, tác động bằng cách giúp người học chọn nhập và xử lý thông tin
Khi nói về phương pháp sư phạm tương tác, rất nhiều chuyên gia
đã nêu 3 tác nhân mà phương pháp đó quan tâm: người học, người dạy và môi trường Họ nhấn mạnh: người học là người đi học chứ không phải là người được dạy (tính tự nguyện và chủ động), nhiệm vụ của người dạy là giúp đỡ người học, phục vụ người học để làm nảy sinh tri thức ở người học, còn môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh và bên trong người học là tác nhân quan trọng ảnh hưởng đến việc dạy và học Các tác nhân này hợp thành một bộ ba có thể biểu diễn bằng 3E theo tiếng Pháp (extudiant, enseignant, environnement) Như sự giải thích của các tác giả về vai trò của hai tác nhân người học và người dạy, tác nhân người học vẫn chiếm vai trò chủ đạo Ngoài ra, so với cách tiếp cận thông tin đã nêu trên, môi trường ở đây chính là nơi chứa thông tin Với cách hiểu như vậy quan niệm sư phạm tương tác không mâu thuẫn với các quan niệm lấy người học làm trung tâm, mà chỉ nhấn mạnh hơn vai trò của tương tác, tức là cho thấy rõ tính chất động của quá trình dạy và học Trong quá trình giảng dạy, bản thân việc tăng sự tương tác cũng thúc đẩy tính chủ động của người học
Với các quan niệm dạy và học vừa nêu, tôi rất tâm đắc với sơ đồ sau đây biểu diễn mối quan hệ giữa các yếu tố quan trọng nhất trong quá trình dạy và học: mục tiêu, nội dung, phương pháp Nếu coi 3 yếu tố Mục
Trang 8tiêu (MT), Nội dung (ND), Phương pháp (PP) là 3 đỉnh của một tam giác thì cả ba yếu tố đó có tương quan với nhau và đều hướng vào cái mục đích chung là người học, “lấy người học làm trung tâm”:
Qua những lý giải trên đây, ta có thể thấy sự vận động của nhân
tố người học là rất quan trọng nhất để làm cho hoạt động HỌC thật sự được diễn ra và nâng cao hiệu quả của quá trình dạy và học Đó là lý do
vì sao tôi muốn nêu việc phát huy tính CHỦ ĐỘNG của người học là nguyên tắc quan trọng nhất của quá trình dạy học ở đại học
- Trong thời đại hiện nay CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG MỚI là tiêu chí về công cụ quan trọng cần triệt để khai thác khi dạy và học ở đại học
Sử dụng công nghệ trong dạy và học là chuyện bình thường trước đây, vậy tại sao ngày nay người ta lại rất nhấn mạnh đến việc sử dụng công nghệ mới? Trước hết, như đã nêu trước đây, chúng ta đang sống trong thời đại mà khối lượng thông tin và tri thức tăng nhanh theo hàm
mũ, đó là hệ quả của sự tiến bộ nhảy vọt của CNTTTTM Trong khung cảnh đó, cũng chính CNTTTTM có thể giúp con người chọn nhập và xử
lý thông tin nhanh chóng để biến thành tri thức Ngoài ra, công nghệ mới
là một khía cạnh văn hóa của thế giới mới, và như mọi thứ văn hóa, nó sẽ được tiếp nhận tốt nhất ở tuổi trẻ, nó giúp cho người học định hướng tư duy và thái độ của mình trong thời kỳ mới Từ đó cần qua dạy và học làm cho thế hệ trẻ nhanh chóng làm quen và sử dụng công nghệ mới một cách đúng đắn, để hình thành phong cách văn hóa mới
Tóm lại, trong bối cảnh của thời kỳ mới và trong giai đoạn mới của
sự phát triển GDĐH, có thể đề xuất 3 tiêu chí quan trọng để dựa vào khi chọn một hệ phương pháp dạy và học cho từng trường hợp cụ thể:
Trang 9+ Nội dung cần thể hiện bao quát là CÁCH HỌC;
+ Phẩm chất cần phát huy mạnh mẽ là tính CHỦ ĐỘNG của người học;
+ Công cụ cần khai thác triệt để là CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG MỚI
Để thực hiện được 3 tiêu chí trên, sinh viên cần trang bị hành trang chủ yếu là Anh văn, vi tính kiến thức và các kỹ năng nghiên cứu học tập
cơ bản để chủ động phát huy học tập suốt đời Đó cũng là yêu cầu, mục tiêu, nhiệm vụ của các giảng viên hiện nay để tăng cường và phát huy hiệu quả hoạt động dạy học đại học
Hà Nội, tháng 3 năm 2015