CHĂM sóc sức KHỎE

Ö dinh dûúông hađng ngađy cung cíịp rau quaê tûúi, trûâng tûúi, caâ tûúi taơi chöî cho bûôa ùn gia ằnh, ặúơc ăaêm baêo an toađn tuýơt ăöịi vò rau khöng bõ boân nhiïìu phín ăaơm, khöng bõ

MUÅC LUÅC

SÚ CÊËP 2

DINH DÛÚÄNG CHO MOÅI NGÛÚÂI 22

DINH DÛÚÄNG CHO TREÃ EM 50

DINH DÛÚÄNG CHO PHUÅ NÛÄ 74

DINH DÛÚÄNG CHO NGÛÚÂI COÁ TUÖÍI 80

VÏÅ SINH AN TOAÂN THÛÅC PHÊÍM 86

Xûã trđ:

Yïu cêìu:

- Bẫo àẫm tuêìn hoân nậo

- Bẫo àẫm tiïëp oxy cố hiïåu quẫ

- Chưëng nhiïỵm toan

- Phẫi cêëp cûáu bïånh nhên ngay tẩi chưỵ khưng chêåm trïỵ mưåt giêy phuát nâo

- Phẫi cêëp cûáu liïn tuåc, khưng giấn àoẩn

Nguyïn tùỉc hưìi sinh nưåi khoa lâ : Khêín trûúng, bịnh tơnh, kiïn

nhêỵn Hưìi sinh trong hai giúâ khưng cố kïët quẫ múái nïn thưi

Xoa boâp tim:

- Ăùơt bïơnh nhín nùìm ngûêa trïn möơt nïìn cûâng, ăíìu thíịp, chín gaâc cao

- Quyđ bïn phaêi bïơnh nhín, ăùơt lođng bađn tay traâi úê 1/3 dûúâi xûúng ûâc bïơnh nhín, khöng íịn lïn xûúng sûúđn, lođng bađn tay phaêi ăùơt trïn bađn tay traâi Duđng sûâc maơnh cuêa 2 tay vađ cú thïí íịn maơnh, nhõp nhađng 60 líìn/phuât Lûơc íịn phaêi ăuê cho xûúng ûâc vađ löìng ngûơc bïơnh nhín xeơp xuöịng khoaêng 4cm nhûng khöng quaâ nùơng tuđy theo thïí traơng bïơnh nhín gíìy hoùơc beâo, löìng ngûơc to hay nhoê, chùưc hay mïìm mađ xaâc ắnh lûơc íịn

Díịu hiïơu xoa boâp coâ hiïơu quaê:

- Möîi líìn íịn, súđ thíịy maơch beơn ăíơp

- Huýịt aâp ăöơng maơch: 70-100mmHg

- Ăöìng tûê khöng giaôn to do naôo thiïịu maâu

- Sùưc mùơt bïơnh nhín höìng hún

Chöịng chó ắnh xoa boâp tim khi bïơnh nhín bõ vïịt thûúng úê löìng ngûơc, ûâ maâu, chaêy maâu mađng ngoađi tim, mađng phöíi, khñ thuông phöíi

Biïịn chûâng cuêa xoa boâp tim:

- Gíîy xûúng ûâc, vúô gan, vúô laâch, chaêy maâu mađng ngoađi tim, mađng phöíi ríịt ñt gùơp

- Gíîy xûúng sûúđn thûúđng gùơp hún nhûng cíìn cöị traânh

- Trađn khñ mađng phöíi coâ thïí xaêy ra nïịu ăöìng thúđi vûđa íịn tim vûđa thöíi ngaơt ríịt maơnh

Thöíi ngaơt

- Quyđ bïn traâi, gíìn ăíìu bïơnh nhín

- Chuíín bõ bïơnh nhín: ặúđng khñ ăaơo cuêa bïơnh nhín phaêi thöng suöịt: lau saơch möìm hoơng, líịy hïịt dõ víơt, rùng giaê, thûâc ùn, ăúđm raôi ; cöí ûúôn töịi ăa, ăöơn göịi dûúâi cöí bïơnh nhín, keâo maơnh hađm dûúâi ra phña trûúâc vađ lïn trïn cho lûúôi khöng tuơt ra sau bõt khñ quaên

- Tiïịn hađnh thöíi ngaơt:

Boâp muôi bïơnh nhín bùìng ngoân caâi vađ ngoân troê

Ăùơt 1 lúâp gaơc moêng úê miïơng bïơnh nhín ặúơc giûô cho haâ to Hñt vađo thíơt síu, aâp möìm vađo möìm bïơnh nhín thöíi maơnh vađ dađi húi, lađm sao cho löìng ngûơc bïơnh nhín núê röơng ra, möîi phuât thöíi

15 líìn, khi thöíi thò ngûúđi íịn tim ngûđng íịn (4 líìn íịn tim, 1 líìn thöíi ngaơt)

Thónh thoaêng lau ăúđm raôi cho ặúđng hö híịp luön ặúơc lûu thöng

Nïịu ngûúđi cíịp cûâu chó coâ möơt mònh thò vûđa xoa boâp tim vûđa thöíi ngaơt, cûâ 15 líìn íịn tim thò 2 líìn thöíi ngaơt liïìn, maơnh vađ síu Nïịu bïơnh nhín nön, co giíơt hoùơc cûâng hađm thò coâ thïí thöíi vađo muôi, úê treê nhoê coâ thïí thöíi caê vađo muôi líîn möìm

TRUƠY MAƠCH CÍỊP DO MÍỊT NÛÚÂC, MÍỊT MUÖỊI

Nguýn nhín: do nön mûêa, óa chaêy, bïơnh quaâ nùơng mađ bïơnh

nhín mïơt quaâ khöng ùn uöịng ặúơc

Lûâa tuöíi nađo cuông coâ thïí bõ, nhûng tònh traơng nađy xaêy ra nhanh vađ nguy hiïím hún úê treê nhoê

Triïơu chûâng cuêa míịt nûúâc:

- Ăaâi ñt hoùơc khöng coâ nûúâc tiïíu, nûúâc tiïíu vađng síîm

- Suât cín ăöơt ngöơt

- Miïơng khö

- Mùưt loôm, khöng coâ nûúâc mùưt

- Da keâm ăađn höìi hay khöng cùng

- Treê sú sinh: thoâp loôm

Míịt nûúâc nùơng coâ thïí gíy truơy tim maơch

Truýìn tônh maơch dung dõch NaCl 9%o 2-3 lñt töịc ăöơ 60 gioơt/phuât, luâc ăíìu coâ thïí truýìn nhanh hún

Vitamin C 0,10g x 5 öịng

Dung dõch muöịi 10% 20-40ml tiïm tônh maơch

Tuđy tònh hònh ăiïơn giaêi coâ thïí böí sung thïm clorua kali, clorua calci

Trúơ tim maơch: long naôo nûúâc 0,20g tiïm tônh maơch 3 giúđ möơt líìn nïịu cíìn

- Nïịu huýịt aâp khöng líịy ặúơc, maơch khöng bùưt ặúơc, ăiïìu trõ nhû trïn, thïm:

Oresol, nhíịp liïn tuơc cûâ 5 phuât möơt líìn, kïí caê khi bïơnh nhín coâ nön mûêa, cho ăïịn khi bïơnh nhín ăi tiïíu bònh thûúđng

CÍÌM MAÂU VÏỊT THÛÚNG

Khi bõ vïịt thûúng chaêy maâu, cíìn:

- Níng cao phíìn bõ thûúng lïn,

- Duđng khùn saơch (hoùơc duđng tay nïịu khöng coâ khùn) íịn chùơt ngay vađo vïịt thûúng Giûô chùơt cho ăïịn khi maâu ngûđng chaêy,

- Nïịu maâu chaêy khöng cíìm ặúơc khi íịn chùơt vađo vïịt thûúng, hoùơc nïịu naơn nhín ăang míịt nhiïìu maâu:

* Cûâ íịn chùơt vađo vïịt thûúng,

* Giûô cho phíìn bõ thûúng giú cao lïn, cađng cao cađng töịt,

* Buöơc ga rö tay hoùơc chín cađng gíìn chöî vïịt thûúng cađng töịt Xiïịt chùơt vûđa ăuê lađm maâu cíìm laơi Buöơc ga rö bùìng möơt caâi khùn gíịp laơi hoùơc díy lûng röơng, ặđng bao giúđ duđng möơt díy thûđng maênh, díy theâp

* Chuýín ngay naơn nhín ăïịn cú súê y tïị

- Chuâ yâ:

* Chó buöơc ga rö úê chín hoùơc tay nïịu maâu chaêy nhiïìu vađ íịn chùơt trûơc tiïịp vađo vïịt thûúng mađ maâu khöng thïí cíìm ặúơc,

* Cûâ 30' laơi núâi loêng díy ga rö möơt laât ăïí xem cođn cíìn buöơc ga

rö nûôa hay khöng vađ ăïí cho maâu lûu thöng

* Nïịu maâu chaêy nhiïìu hoùơc bõ thûúng nùơng, ăïí cao chín vađ ăíìu thíịp ăïí ăïì phođng söịc

ĂIÏƠN GIÍƠT, SEÂT ĂAÂNH

Dođng ăiïơn 110v coâ thïí gíy chïịt do rung thíịt caâc dođng ăiïơn cao thïị cođn lađm liïơt trung khu hö híịp Seât coâ ăiïơn thïị ríịt cao (trïn 1

triïơu vön) Bõ ăiïơn giíơt nùơng coâ thïí vûđa lađm ngûđng tim, vûđa ngûđng thúê Bõ ăiïơn giíơt nheơ coâ thïí bõ ngûđng tim möơt thúđi gian ngùưn, lïn cún co giíơt, sau ăoâ naơn nhín höìi höơp, mï saêng Chöî tiïịp xuâc vúâi ăiïơn bõ boêng

Khi naơn nhín tónh, chûôa boêng Chuâ yâ theo doôi viïm öịng thíơn gíy toan maâu

- Nïịu bïơnh nhín chó mï man bíịt tónh nhûng víîn thúê vađ tim víîn ăíơp: kñch thñch bùìng goơi, giíơt toâc, vaô nûúâc vađo mùơt Theo doôi maơch, nhõp thúê, huýịt aâp

CHÏỊT ĂUÖỊI, THÙƯT CÖÍ

Trong chïịt ăuöịi, bïơnh nhín bõ ngaơt cíịp do nûúâc trađn vađo phïị nang gíy nïn 2 röịi loaơn quan troơng: phuđ phöíi cíịp vađ thiïịu oxy Xûê trñ nhanh taơi chöî khi múâi vúât úê nûúâc lïn: vaâc xöịc naơn nhín lïn vai, ăïí buơng tyđ ăuâng vađo vai, ăíìu döịc ngûúơc xuöịng lûng ngûúđi vaâc, chaơy taơi chöî khoaêng 20-30 bûúâc cho nûúâc úê daơ dađy, phöíi, ặúđng khñ ăaơo thoaât ra, ăöìng thúđi cuông coâ taâc duơng nhû lađm hö híịp nhín taơo Sau ăoâ ăïí naơn nhín nùìm ăíìu thíịp, moâc saơch ăúđm raôi, thûâc ùn,

dõ víơt thíơt khíín trûúng

Nguýn tùưc:

- Phaêi giûô thöng ặúđng thúê

- Kiïn nhíîn höìi sinh naơn nhín

- Nïëu nẩn nhên côn thúã vâ tim côn àêåp nhûng bêët tĩnh: cho thúã oxy, thuưëc trúå tim mẩch, duâng khùnchâ xất cho nống ngûúâi, tiïm khấng sinh àïì phông viïm phưíi

- Nïëu ngûâng thúã nhûng tim côn àêåp:

Thưíi ngẩt

Àùåt nưåi khđ quẫn vâ thúã oxy bùçng mấy hư hêëp hưỵ trúå bẫo àẫm trïn 10 lđt/phuát vúái nhõp àïìu khoẫng 16-20 lêìn Chuá yá huát àúâm rậi Duâng thuưëc trúå tim mẩch vâ khấng sinh nhû trïn

- Nïëu ngûâng thúã vâ ngûâng tim: xem Ngûâng tuêìn hoân hư hêëp

- Tiïm thùèng vâo tim 1 ưëng Ouabain 1/4mg

Khi nẩn nhên tĩnh: tiïm thuưëc trúå tim, giận phïë quẫn

Giûä thùng bùçng nûúác vâ àiïån giẫi Chuá yá theo dội tùng gấnh vâ phuâ phưíi cêëp Nïëu cố toan chuyïín hốa cho THAM hóåc dung dõch Bicarbonat

Cho khấng sinh phông viïm phưíi

BỖNG

Tấc nhên gêy bỗng cố nhiïìu loẩi:

- Bỗng do nhiïåt thûúâng gùåp nhêët, chia thânh 2 nhốm: do nhiïåt khư (lûãa, tia lûãa àiïån, kim loẩi nống chẫy ) vâ do nhiïåt ûúát (nûúác sưi, thûác ùn nống sưi, dêìu múä sưi, húi nûúác nống )

- Bỗng do dông àiïån chia thânh 2 nhốm: do luưìng àiïån cố hiïåu àiïån thïë thưng duång (<1000V) vâ do luưìng àiïån cố hiïåu àiïån thïë cao (>1000V) Sết àấnh cuäng gêy bỗng do luưìng àiïån cố hiïåu àiïån thïë cao

- Bỗng do hốa chêët gưìm cấc chêët oxy hốa, chêët khûã oxy, chêët gùåm môn, chêët gêy àưåc cho bâo tûúng, chêët lâm khư, chêët lâm rưåp da Trong thûåc tïë lêm sâng chia thânh 2 nhốm: nhốm acid vâ nhốm chêët kiïìm Bỗng do vưi tưi nống lâ loẩi bỗng vûâa do sûác nhiïåt vûâa do chêët kiïìm

- Boêng do caâc bûâc xaơ: tia höìng ngoaơi, tia tûê ngoaơi, tia Rúnghen, tia laser, haơt cú baên b, g

Lím sađng:

- Viïm da cíịp do boêng (viïm vö khuíín cíịp): boêng ăöơ I

- Boêng biïíu bò: boêng ăöơ II

- Boêng trung bò thûúđng goơi lađ boêng trung gian, boêng ăöơ II síu, boêng ăöơ III, boêng ăöơ IIIA, boêng ăöơ III nöng

- Boêng toađn böơ lúâp da cođn goơi lađ boêng ăöơ III, IIIB, III síu, boêng ăöơ IV) Hoaơi tûê ûúât, hoaơi tûê khö

- Boêng síu caâc lúâp dûúâi da cođn goơi lađ boêng ăöơ III, III síu, ăöơ IV síu dûúâi lúâp cín, ăöơ IV, ăöơ V, ăöơ VI, ăöơ VII

Coâ nhiïìu caâch tñnh diïơn tñch boêng, trong thûơc tïị lím sađng, ăïí dïî nhúâ, dïî tñnh, thûúđng kïịt húơp caâc caâch sau:

- Phûúng phaâp con söị 9: ăíìu mùơt cöí 9%, 1 chi trïn 9%, ngûơc buơng 18%, lûng 18%, 1 chi dûúâi 18%, böơ phíơn sinh duơc vađ tíìng sinh mön 1%

- Phûúng phaâp duđng bađn tay ûúâm (bađn tay ngûúđi bõ boêng): tûúng ûâng vúâi 1% hoùơc 1,25% diïơn tñch cú thïí ngûúđi ăoâ

- Phûúng phaâp tñnh theo con söị 1, 3, 6, 9, 18: diïơn tñch khoaêng 1%: gan bađn tay (hoùơc mu), cöí, gaây, tíìng sinh mön - sinh duơc ngoađi; diïơn tñch khoaêng 3%: bađn chín, da mùơt, da ăíìu, cùỉng tay, caânh tay, möng (möơt); diïơn tñch khoaêng 6%: cùỉng chín, 2 möng; diïơn tñch khoaêng 9%: ăuđi, chi trïn; diïơn tñch khoaêng 18%: chi dûúâi, lûng - möng, ngûơc - buơng

Xûê trñ:

- Khi bõ boêng, cíìn tòm moơi caâch ăïí súâm loaơi trûđ taâc nhín gíy boêng (díơp lûêa, cùưt cíìu dao ăiïơn ) Ngay sau khi bõ boêng, ngím vuđng ngay vađo nûúâc laơnh (16-20oC hoùơc dûúâi vođi nûúâc chaêy tûđ 20-30' Nïịu chíơm ngím laơnh, seô ñt taâc duơng Nïịu boêng do hoâa chíịt thò phaêi rûêa caâc hoâa chíịt bùìng nûúâc vađ chíịt trung hođa Bùng eâp vûđa phaêi caâc vïịt thûúng boêng ăïí haơn chïị phuđ nïì, thoaât dõch huýịt tûúng Cho uöịng nûúâc cheđ noâng, nûúâc ặúđng, Oresol , thuöịc giaêm ăau UÊ íịm nïịu trúđi reât Víơn chuýín nheơ nhađng, traânh va chaơm gíy thïm ăau

- Ăöịi vúâi boêng mùưt, cíìn xûê trñ kõp thúđi ăïí baêo vïơ mùưt: rûêa mùưt nhiïìu líìn bùìng nûúâc laơnh saơch, vö khuíín vađ gûêi ăïịn chuýn khoa mùưt

- Cíìn chíín ăoaân súâm diïơn boêng vađ ăöơ síu cuêa boêng ăïí xûê trñ phuđ húơp Coâ thïí duđng chó söị Frank ăïí tiïn lûúơng boêng: cûâ 1% diïơn boêng nöng lađ 1 ăún võ, 1% diïơn boêng síu lađ 3 ăún võ Khi chó söị Frank tûđ 30-70 lađ söịc nheơ, tûđ 70-100: söịc vûđa, trïn 110: söịc nùơng vađ ríịt nùơng Ăöịi vúâi treê em vađ ngûúđi giađ duđ diïơn boêng khöng lúân (<10% diïơn tñch cú thïí), víîn coâ thïí xuíịt hiïơn caâc röịi loaơn bïơnh lyâ cuêa bïơnh boêng Vúâi phuơ nûô coâ thai cíìn theo doôi thai nhi, khaâm saên khoa vađ chuýín ngay ăïịn chuýn khoa boêng

- Ăiïìu trõ söịc boêng úê bïơnh viïơn cú súê cíìn tiïịn hađnh úê buöìng höìi sûâc cíịp cûâu Phuơc höìi kõp thúđi vađ ăuê khöịi lûúơng maâu lûu hađnh hûôu hiïơu bùìng caâch truýìn dõch theo ặúđng tônh maơch (dõch keo, dõch ăiïơn giaêi, huýịt thanh ngoơt ăùỉng trûúng) Coâ thïí duđng caâch tñnh: dõch mùơn ăùỉng trûúng 1ml x kg thïí troơng x diïơn boêng %; dõch keo 1ml x kg thïí troơng x thïí troơng x diïơn boêng % vađ cöơng vúâi 2000ml dõch glucose 5%

Caâch tñnh thuíơn lúơi cho ûâng duơng lím sađng: trong 24 giúđ ăíìu lûúơng dich truýìn chûôa söịc boêng khöng quaâ 10% thïí troơng Liïìu truýìn trong 8 giúđ ăíìu tûđ 1/2-1/3 liïìu, 16 giúđ sau: 1/3-1/2 liïìu Trong ngađy thûâ 2 vađ thûâ 3 (nïịu cođn söịc), lûúơng dõch truýìn chûôa söịc boêng khöng quaâ 5% thïí troơng bïơnh nhín (cho möîi ngađy)

- Nïịu vö niïơu, duđng thuöịc lúơi niïơu lasix, manitol, nïịu bõ toan chuýín hoâa, duđng dung dõch kiïìm natri bicarbonat

Sau khi thoaât söịc, ăiïìu trõ toađn thín, chöịng nhiïîm ăöơc boêng cíịp, dûơ phođng vađ ăiïìu trõ nhiïîm khuíín taơi vïịt boêng vađ toađn thín, níng cao sûâc chöịng ăúô cuêa cú thïí bùìng truýìn maâu, duđng khaâng sinh, nuöi dûúông, dûơ phođng vađ ăiïìu trõ caâc biïịn chûâng

- Taơi vïịt boêng: boêng nöng: duđng thuöịc taơo mađng (cao voê xoan trađ, laâ sim, sïịn, trađm, cuê níu ) sau khi lađm vö khuíín Nïịu boêng síu, tûđ tuíìn thûâ 2 duđng thuöịc ruơng hoaơi tûê, dung dõch khaâng khuíín, khi coâ mö haơt möí gheâp da caâc loaơi, duđng thïm bùng sinh hoơc, da nhín taơo nïịu boêng síu, diïơn röơng Vúâi boêng síu, diïơn khöng lúân mađ traơng thaâi cú thïí bïơnh nhín töịt, coâ thïí möí cùưt boê hoaơi tûê vađ gheâp da súâm úê caâc cú súê chuýn khoa

- Vúâi caâc di chûâng boêng (seơo xíịu, seơo dñnh, seơo löìi, seơo co keâo, loeât líu liïìn ) cíìn ặúơc ăiïìu trõ súâm bùìng phíîu thuíơt taơo hònh ăïí phuơc höìi chûâc nùng vađ thíím myô Caâc seơo boêng nûât neê, loeât nhiïîm khuíín keâo dađi cíìn ặúơc möí gheâp da ăïí traânh bõ ung thû da trïn nïìn seơo boêng

RÙƯN CÙƯN

Caâc loaơi rùưn höí mang, rùưn raâo (loaơi Colubridae) coâ ăöơc töị thíìn kinh Chöî rùưn cùưn khöng ăau lùưm nhûng chín tï baơi, mïơt moêi cao ăöơ, buöìn nguê, muöịn ngíịt, níịc, nön, töịi loaơn cú trođn Maơch ýịu, huýịt aâp haơ, khoâ thúê, hön mï röìi tûê vong sau 6 giúđ

Rùưn luơc (loaơi Vipeâridae) coâ ăöơc töị gíy xuíịt huýịt Toađn chi bõ rùưn cùưn ăau dûô döơi, da ăoê bíìm, coâ nhûông ăaâm xuíịt huýịt, chöî bõ rùưn cùưn phuđ (sau dïî bõ hoaơi tûê) Sau 30' ăïịn 1h: nön, óa loêng, maơch nhanh nhoê, huýịt haơ, ngíịt

Nïịu bõ rùưn cùưn sau 15-30' mađ vïịt cùưn khöng ăau, khöng phuđ, chi bõ cùưn khöng tï baơi thò khöng phaêi rùưn ăöơc cùưn

Xûê trñ:

- Ăùơt garo trïn chöî rùưn cùưn: khöng thùưt quaâ chùơt, khöng ăïí garö líu quaâ 30'

- Raơch nheơ da úê vïịt rùưn cùưn, huât maâu bùìng öịng giaâc , rûêa vïịt thûúng bùìng dung dõch KMnO4 1%

- Tiïm huýịt thanh khaâng noơc rùưn ăùơc hiïơu hoùơc toađn nΕng (öịng 5-10ml): 1 öịng xung quanh chöî rùưn cùưn, 1 öịng dûúâi da úê ăuđi bõ rùưn cùưn Trûúđng húơp naơn nhín ăïịn muöơn, tònh traơng thíơt nguy kõch khöng thïí trò hoaôn ặúơc, coâ thïí tiïm tônh maơch thíịt chíơm 1 öịng (thûê phaên ûâng trûúâc nïịu xeât thúđi gian cho pheâp)

Nïịu khöng coâ huýịt thanh khaâng noơc rùưn:

- Tiïm dûúâi da xung quanh vïịt rùưn cùưn dung dõch KMnO4 1% (vö truđng) 10ml

- Truýìn tônh maơch dung dõch NaCl 9%o: 1500-2000ml

- Tiïm huyïët thanh khấng uưën vấn SAT 1500 àún võ dûúái da vâ anatoxin 2ml cuäng tiïm dûúái da, úã võ trđ khấc vâ bùçng mưåt búm tiïm khấc

- Khấng sinh: penicillin, streptomycin

- Trúå tim mẩch: long nậo, coramin, uưëng nûúác chê nống

- Chưëng sưëc vâ dõ ûáng: Depersolon 30mg x 1-2 ưëng tiïm tơnh mẩch

- Nïëu cố tan huyïët: truyïìn mấu, vitamin C, Ca gluconat tiïm tơnh mẩch

- Nïëu ngẩt: thúã oxy, hư hêëp hưỵ trúå

Nổc Colubridae giẫi phống nhiïìu histamin trong cú thïí, phẫi chưëng dõ ûáng: tiïm pipolphen, promethazin

- Nïëu nẩn nhên àau nhiïìu: cho thuưëc giẫm àau nhûng khưng duâng cấc loẩi opi vị cố thïí ûác chïë trung têm hư hêëp

ONG ÀƯËT

Triïåu chûáng:

- Àau dûä dưåi vâ sûng àỗ, phuâ tẩi chưỵ bõ ong àưët

- Triïåu chûáng nùång hún nïëu bõ nhiïìu ong àưët mưåt luác hóåc nổc ong vâo àuáng mẩch mấu Cố thïí khố thúã, tûác ngûåc, chống mùåt, mẩch nhanh, huyïët ấp hẩ, cố khi co giêåt (nhêët lâ trễ em) Cố khi cố phẫn ûáng dõ ûáng: nưíi mêín, phuâ Quinck

- Nïëu bõ àưët vâo miïång, vâo hổng cố thïí bõ ngẩt thúã

Xûã trđ:

- Ruát kim chêm cuãa ong

- Rûãa vïët àưët bùçng dung dõch thuưëc tđm 0,1-0,2%

- Chêëm vïët àưët bùçng dung dõch amoniac hóåc mưåt dung dõch kiïìm

- Tiïm hydrocortisol 2-3ml tẩi chưỵ àưët

- Chưëng sưëc dõ ûáng

- Trúơ tim maơch: long naôo, coramin

- Nïịu bõ ong ăöịt vađo miïơng gíy phuđ thanh mön: cho corticoid, nïịu ngaơt: múê khñ quaên

Ngöơ ăöơc thuöịc trûđ síu phospho hûôu cú

4 loaơi phospho hûôu cú ăaô vađ ăang ặúơc sûê duơng phöí biïịn úê nûúâc

ta lađ:

- Thiophöịt (Parathion) mađu vađng, muđi toêi, daơng nhuô tûúng

- Vöfatöịc (methyl parathion) mađu níu thíîm (daơng nhuô tûúng) hoùơc mađu ăoê tûúi (daơng böơt) muđi coê thöịi

- Dipterec daơng tinh thïí, mađu trùưng

- DDVP (dichloro diphenyl vinyl phosphat) mađu vađng nhaơt Phospho hûôu cú xím nhíơp vađo cú thïí qua ặúđng hö híịp, da, niïm maơc (nhíịt lađ mùưt) vađ chuê ýịu lađ ặúđng tiïu hoâa (do bađn tay dñnh thuöịc, ùn uöịng nhíìm, tûơ tûê, ăíìu ăöơc )

Triïơu chûâng ngöơ ăöơc phospho hûôu cú: coâ 2 nhoâm triïơu chûâng chñnh:

- Giöịng muscarin: kñch thñch hïơ thíìn kinh phoâ giao caêm, gíy:

* co ăöìng tûê (coâ khi co nhoê nhû ăíìu ăinh,

* tùng tiïịt (vaô möì höi, nhiïìu nûúâc boơt),

* tùng co boâp ruöơt: ăau buơng, nön mûêa,

* co thùưt phïị quaên: tñm taâi, phuđ phöíi, coâ thïí liïơt hö híịp,

* haơ huýịt aâp

- Giöịng nicotin: kñch thñch caâc haơch thíìn kinh thûơc víơt vađ hïơ thíìn kinh trung ûúng

* giíơt cú, co cú: co giíơt mi mùưt, cú mùơt, ruât lûúôi, co cûâng toađn thín

* röịi loaơn phöịi húơp víơn ăöơng

* hoa mùưt, choâng mùơt, run, noâi khoâ, nhòn loâa, nùơng thò hön mï Thûúđng thò chíín ăoaân khöng khoâ, nïịu lađ vö tònh bõ ngöơ ăöơc, thò triïơu chûâng quan troơng vađ khaâ ăùơc trûng lađ ăöìng tûê co nhoê, vaô möì höi vađ nûúâc boơt tiïịt nhiïìu

- Xeât nghiïơm maâu: hoaơt ăöơ men cholinesterase bònh thûúđng úê nam giúâi lađ 2,54 ± 0,53 micromol, nûô giúâi: 2,18 ± 0,51 micromol Nïịu giaêm 30% lađ nhiïîm ăöơc nheơ, giaêm 50%: nhiïîm ăöơc vûđa, giaêm trïn 70% lađ nhiïîm ăöơc nùơng

- Xeât nghiïơm nûúâc tiïíu ắnh lûúơng paranitrophenol: chó coâ trong nûúâc tiïíu ngûúđi ngöơ ăöơc Thiöphöịt vađ Vöfatöịc

Xûê trñ: phaêi ríịt khíín trûúng, súâm phuât nađo lúơi phuât íịy

- Nïịu uöịng phaêi: bïơnh nhín cođn tónh: ngoaây hoơng gíy nön, ăöìng thúđi cho uöịng nhiïìu nûúâc ăïí hođa loaông chíịt ăöơc Rûêa daơ dađy trûúâc 6 giúđ, möîi líìn rûêa duđng khoaêng 20-30 lñt nûúâc saơch (ăun íịm nïịu trúđi reât), sau 3 giúđ phaêi rûêa laơi Hođa vađo möîi lñt nûúâc 1 thòa cađ phï muöịi vađ 1 thòa to (20g) than hoaơt tñnh Sau möîi líìn rûêa, cho vađo daơ dađy 200ml díìu parafin (ngûúđi lúân) vađ 3ml/kg thïí troơng (treê em) Nïịu híịp thuơ qua da: boê hïịt quíìn aâo bõ nhiïîm vađ rûêa da bùìng nûúâc vađ xađ phođng

Nïịu nhiïîm vađo mùưt: rûêa mùưt bùìng nûúâc trong 10'

- Höìi sûâc: sulfat atropin liïìu cao: giaêi quýịt triïơu chûâng nhiïîm ăöơc giöịng muscarin Phaêi cho ăíìu tiïn, tiïm ngay tûâc khùưc khi xaâc ắnh lađ ngöơ ăöơc phospho hûôu cú Tiïm atropin ngay sau khi ăùơt nöơi khñ quaên vađ hö híịp höî trúơ

* Trûúđng húơp ngöơ ăöơc nùơng: tiïm tônh maơch 2-3mg, sau ăoâ cûâ caâch 10' laơi tiïm möơt líìn cho ăïịn khi ăöìng tûê bùưt ăíìu giaôn thò chuýín sang tiïm dûúâi da, cûâ caâch 30' laơi tiïm 1-2mg cho ăïịn khi tónh laơi vađ ăöìng tûê trúê laơi bònh thûúđng Töíng liïìu coâ thïí túâi 20-60mg Liïìu thûúđng duđng: 24mg/24h

* Ngöơ ăöơc vûđa: tiïm dûúâi da 1-2mg, cûâ 15-30' möơt líìn Töíng liïìu 10-30mg

* Ngöơ ăöơc nheơ: tiïm dûúâi da 0,5-1mg, 2 giúđ 1 líìn Töíng liïìu 9mg

3-Theo doôi chùơt cheô naơn nhín trong khi duđng atropin, chuâ yâ triïơu chûâng nhiïîm ăöơc atropin: khö niïm maơc, da khö, ăoê, ăöìng tûê giaôn

to, nhõp tim nhanh Nïịu nùơng: triïơu chûâng kñch thñch maơnh, mï saêng thò phaêi ngûđng atropin

- Dung dõch PAM 2,5% (biïơt dûúơc Pralidoxime, Contrathion) giuâp phuơc höìi hoaơt tñnh men cholinesterase Chó duđng trûúâc 36 giúđ kïí tûđ khi nhiïîm ăöơc, duđng sau 36 giúđ ñt hiïơu quaê

Liïìu duđng: luâc ăíìu tiïm tônh maơch 1-2g, sau ăoâ nhoê gioơt tônh maơch möîi giúđ 0,5g hoùơc caâch 2-3 giúđ tiïm tônh maơch 1 líìn 0,5-1g Töíng liïìu töịi ăa lađ 3000mg Tiïm tônh maơch ríịt chíơm 200-500mg trong 5-10 phuât Duđng ăuâng chó ắnh vađ ăuâng liïìu, tiïịn triïín töịt ríịt nhanh: giaêm hön mï, víơt vaô, giaêm míịt phaên xaơ vađ ruât ngùưn thúđi gian ăiïìu trõ

- Truýìn dung dõch glucose, thúê oxy, hö híịp höî trúơ, chöịng co giíơt, khaâng sinh

- Chöịng chó ắnh: morphin, aminophyllin

- Chïị ăöơ dinh dûúông: kiïng múô, sûôa Nuöi dûúông qua ặúđng tônh maơch trong vađi ngađy ăíìu Khi bïơnh ăaô öín ắnh, coâ thïí cho ùn ặúđng vađ ăaơm qua sonde

Ngöơ ăöơc díìu hoêa, xùng

Triïơu chûâng:

- Ho, khoâ thúê, nön, röịi loaơn hö híịp, höơi chûâng ăöng ăùơc úê phöíi

- Triïơu chûâng ho, khoâ thúê vađ söịt chûâng toê chíịt ăöơc ăaô vađo phïị quaên

- Choaâng vaâng, tñm taâi, nhûâc ăíìu, co giíơt, ngíịt

- Triïơu chûâng viïm daơ dađy, ruöơt nïịu uöịng phaêi

Xûê trñ:

- Nïịu hñt phaêi: thúê oxy vađ khaâng sinh

- Nïịu uöịng phaêi: cho uöịng Ipeca 0,5-1,5g

Noâi chung chöịng chó ắnh rûêa daơ dađy khi uöịng phaêi díìu hoêa, xùng hoùơc díîn xuíịt, chó ăùơc biïơt rûêa daơ dađy trong trûúđng húơp uöịng phaêi möơt lûúơng lúân coâ khaê nùng gíy nhûông biïịn chûâng thíìn kinh nguy kõch

- Nïịu bïơnh nhín hön mï: ăùơt nöơi khñ quaên vađ hö híịp höî trúơ, thöng khñ maơnh coâ taâc duơng tùng ăađo thaêi chíịt ăöơc qua phöíi

Vúâi treê em: nïịu khoâ thúê tñm taâi: cho thúê oxy trong lïịu, traânh thúê oxy qua nöơi khñ quaên vò súơ gíy trađn khñ mađng phöíi

- Nïịu huýịt aâp tuơt: cho Metaraminol (Aramin) 1 öịng 1ml (0,01g) tiïm bùưp

- Nïịu röịi loaơn thöng khñ quan troơng: cho corticoid

- Chöịng chó ắnh tuýơt ăöịi caâc thûâc Îùn coâ múô, sûôa

NGÖƠ ĂÖƠC THÕT COÂC

Triïơu chûâng chñnh: mïơt moêi, laơnh, nhûâc caâc chi, chûúâng buơng, buöìn nön Ăùơc ăiïím lađ tim ăíơp ríịt chíơm: 40 líìn/phuât, coâ khi chíơm hún hoùơc loaơn nhõp hoađn toađn

Xûê trñ:

- Gíy nön, rûêa daơ dađy bùìng dung dõch tanin 2%

- Cho uöịng nûúâc cam thaêo, nûúâc luöơc ăöî xanh, lođng trùưng trûâng

Triïơu chûâng chñnh:

- Ăau buơng, nön, óa chaêy

- Nhûâc ăíìu, choâng mùơt, noâng bûđng mùơt, uđ tai, ngûâa, tï chín tay

- Ngöơ ăöơc nùơng: víơt vaô, run, co giíơt, chïịt

Ăiïìu trõ

- Rûêa daơ dađy vúâi dung dõch KMnO4 1%o

- Xanh methylen (Coloxyd, Glutylen) dung dõch 1%, öịng 10ml tiïm tônh maơch chíơm Nïịu nùơng: caâch 10-15' tiïm 1 öịng, coâ thïí tiïm 5-6 öịng trong 24h cho ngûúđi lúân

Coâ thïí thay xanh methylen bùìng natri nitrit 1% 10ml tiïm tônh maơch chíơm, sau ăoâ tiïm natri hyposulfit 20% 10-20ml tiïm tônh maơch chíơm

- Truýìn dung dõch glucose 30% 500ml vađ dung dõch glucose ăùỉng trûúng Cho naơn nhín uöịng nûúâc ặúđng

- Trúơ hö híịp vađ tim maơch: tiïm long naôo, cafein lobelin

- Thúê oxy, hö híịp höî trúơ nïịu cíìn

- Ăiïìu trõ söịc dõ ûâng

NGÖƠ ĂÖƠC RÛÚƠU

Biïíu hiïơn lím sađng bùìng triïơu chûâng kñch thñch, sau ăïịn triïơu chûâng ûâc chïị röìi hön mï, húi thúê toađn muđi rûúơu, thúê nhanh nöng, tim ăíơp nhanh, huýịt aâp haơ

Xûê trñ:

- Ăiïìu trõ caâc röịi loaơn vïì tri giaâc, nïịu röịi loaơn cao ăöơ coâ thïí gíy liïơt hö híịp

- Chöịng toan chuýín hoâa

- Ăïì phođng haơ ặúđng huýịt thûâ phaât

- Rûêa daơ dađy bùìng dung dõch natri bicarbonat, khöng duđng apomorphin

- Cho uöịng tûđ 1-2 gioơt amoniac trong möơt cöịc nûúâc muöịi (hay cađ phï) hoùơc cho hñt amoniac

- Trúơ tim maơch

- Lúơi tiïíu: Lasix tiïm tônh maơch

- Nïịu víơt vaô: cho an thíìn (cíìn thíơn troơng)

- Trûúđng húơp nùơng: thúê oxy, hö híịp höî trúơ vađ cho thúê nhiïìu ăïí loaơi nhanh cöìn ethylic

- Truýìn glucose 10% 500ml, luín chuýín vúâi dung dõch bicarbonat 14%o - 2 giúđ 1 líìn

- Ăïì phođng viïm phöíi nïịu hön mï (khaâng sinh)

- Ngöơ ăöơc nùơng: hön mï síu, thúê chíơm vađ nöng, khođ kheđ, maơch nhanh, huýịt aâp haơ hoùơc khöng ăo ặúơc, ăöìng tûê co vađ giaêm phaên xaơ vúâi aânh saâng, phaên xaơ gín míịt

- Tòm barbituric trong nûúâc tiïíu (+)

Nïịu ăïí tònh traơng keâo dađi, sùn soâc khöng töịt, bïơnh nhín coâ thïí liïơt trung tím hö híịp, phuđ phöíi cíịp, viïm phöíi

Xûê trñ:

- Theo doôi maơch, nhiïơt ăöơ, huýịt aâp, nhõp thúê

- Xeât nghiïơm nûúâc tiïíu vađ chíịt nön tòm barbituric (cíìn 50ml nûúâc tiïíu)

- Xeât nghiïơm ặúđng huýịt, ure huýịt, amoniac huýịt, dûơ trûô kiïìm, ặúđng niïơu, xeton niïơu ăïí loaơi caâc nguýn nhín hön mï khaâc

- Rûêa daơ dađy: nïịu uöịng thuöịc nguê chûa quaâ 6 giúđ vađ bïơnh nhín cođn tónh Nûúâc rûêa pha than hoaơt tñnh: 30-40g trong 500ml nûúâc Nïịu naơn nhín hön mï síu: ăùơt sonde nhoê vađo daơ dađy, búm dung dõch ngoơt hoùơc kiïìm vađo daơ dađy möîi líìn khoaêng 50ml röìi ruât ra Lađm nhiïìu líìn cho ăïịn khi saơch daơ dađy

- Loaơi chíịt ăöơc: bùìng caâch cho ăi tiïíu nhiïìu

Xûê trñ theo 2 nhoâm lúân barbituric:

* Barbituric chíơm vađ ríịt chíơm: Phenobarbitan (Gacdenan), Barbitan (Verian) Caâc thuöịc nađy thaêi qua thíơn vađ gíy hön mï keâo dađi Cho lúơi tiïíu thíím thíịu vađ kiïìm hoâa bùìng truýìn tônh maơch 6 lñt dung dõch phöịi húơp luín chuýín: dung dõch bicarbonat 14%o - 50ml, dung dõch maniton 10% - 500ml, dung dõch glucose 10% - 500ml, thïm vađo möîi chai 1,5g KCl Ăöịi vúâi phuơ nûô vađ ngûúđi cúô nhoê thò giaêm lûúơng dõch ăi möơt chuât

Nïịu naơn nhín coâ bïơnh chöịng chó ắnh cho lúơi tiïíu thíím thíịu nhû suy tim, suy thíơn thò nïn chaơy thíơn nhín taơo hoùơc thíím phín phuâc maơc vúâi caâc dung dõch kiïìm

* Barbituric nhanh hoùơc trung gian: loaơi thuöịc nađy thaêi nhanh qua gan gíy hön mï ngùưn nhûng nguy hiïím hún do coâ thïí gíy ngûđng thúê nhanh Xûê trñ gíy ăi tiïíu khöng coâ lúơi Chó truýìn dõch ăïí giûô thùng bùìng nûúâc vađ ăiïơn giaêi, nhûng phaêi sùĩn sađng hö híịp höî trúơ bùìng maây hoùơc thöíi ngaơt nïịu bïơnh nhín ngûđng thúê hoùơc coâ röịi loaơn nhõp thúê

Nïịu khöng roc nhiïîm ăöơc loaơi barbituric gò hoùơc phöịi húơp nhiïìu loaơi thuöịc: chó coâ caâch lađ cho lúơi tiïíu thíím thíịu vò biïơn phaâp nađy khöng gíy nguy cú gò lúân

- Chöịng truơy maơch: duđng Ouabain nïịu huýịt aâp töịi ăa

<80mmHg thò truýìn thïm Noradrenalin 2-4mg cho möîi loơ dung dõch glucose 500ml (khöng pha vađo caâc dung dõch coâ Na vò Noradrenalin seô bõ phaâ huêy

- Thúê oxy ngùưt quaông tûđng 15' möơt: luön luön giûô cho ặúđng thúê lûu thöng, thûúđng xuýn huât ăúđm raôi, ăïí bïơnh nhín nùìm ăíìu thíịp vađ nghiïng ăíìu cho ăúđm raôi dïî chaêy ra Sùĩn sađng chöịng ngûđng thúê, ăùơt nöơi khñ quaên vađ hö híịp höî trúơ khi cíìn

- Chöịng nhiïîm truđng ặúđng hö híịp: cho khaâng sinh

- Tiïm lobelin, vitamin

- Theo dội dûå trûä kiïìm vâ àiïån giẫi àưì trong thúâi gian truyïìn dung dõch kiïìm

- Chuá yá viïåc nuưi dûúäng bïånh nhên, chưëng loết, giûä êëm nïëu trúâi rết hóåc thên nhiïåt thêëp

Ngưå àưåc opi, morphin, codein, heroin, dolosan

Triïåu chûáng ngưå àưåc bùỉt àêìu xuêët hiïån vúái liïìu 0,05g vúái ngûúâi khưng nghiïån, liïìu chïët vâo khoẫng 0,25g Nhûäng bïånh nhên bïånh gan, phuâ niïm, Addison nhẩy cẫm hún vúái morphin

Triïåu chûáng:

- Ngưå àưåc nùång: hưn mï, àưìng tûã giận, chïët trong vâi giúâ

- Ngưå àưåc nhể hún: mẩch nhanh, tim àêåp nhanh, nưn oể liïn tiïëp, thiïíu niïåu, vêåt vậ, mï sẫng, àưìng tûã co Sau vâi giúâ: mẩch vâ nhõp thúã chêåm lẩi, huyïët ấp hẩ, tđm tấi tùng, co giêåt, giận àưìng tûã bấo hiïåu sùỉp tûã vong Tưín thûúng trung khu hư hêëp cố thïí gêy ngûâng thúã vâ chïët nhanh

Tiïn lûúång khẫ quan nïëu nẩn nhên côn phẫn ûáng duâ rêët nhể vúái cấc kđch thđch bïn ngoâi

- Kđch thđch hư hêëp: tiïm lobelin, cafein, syntophylin

- Nïëu tuåt huyïët ấp: truyïìn dung dõch glucose 5% vúái Aramin, Noradrenalin, long nậo

- Lúåi tiïíu: lasix

- Khấng sinh chưëng bưåi nhiïỵm nïëu hưn mï kếo dâi

Nïëu tịnh trẩng thiïëu oxy khưng nùång, bïånh nhên khỗi khưng cố di chûáng

DINH DÛÚÔNG CHO MOƠI NGÛÚĐI

CAÊI THIÏƠN BÛÔA ÙN GIA ẰNH

Gs Tûđ Giíịy

Bûôa ùn gia ằnh ríịt quan troơng vò aênh hûúêng ăïịn sûâc khoeê cuêa toađn gia ằnh Gia ằnh ặúơc ùn uöịng töịt thò sûâc khoeê cuêa caê gia ằnh ặúơc ăaêm baêo Treê em khöng bõ suy dinh dûúông Ngûúđi lúân ùn keâm, sûâc chöịng ăúô laơi bïơnh tíơt ýịu, ríịt dïî mùưc bïơnh, sûâc lao ăöơng suât keâm, nùng suíịt khöng cao, thu nhíơp thíịp díîn ăïịn caênh gia ằnh tuâng thiïịu

Bûôa ùn gia ằnh lađ dõp tíơp húơp moơi thađnh viïn trong gia ằnh ăïí coâ thïí trao ăöíi thöng tin, tím tû, tònh caêm

Bûôa ùn gia ằnh lađ thúđi ăiïím mađ moơi ngûúđi trong gia ằnh mong ăúơi ăïí ặúơc ùn nhûông moân ùn ngon truýìn thöịng quen thuöơc, ăïí ặúơc chia seê nhûông niïìm vui, ăïí ặúơc nhíơn nhûông lúđi khuýịn khñch an uêi, nhûông lúđi khen con caâi hoơc gioêi tiïịn böơ, biïịt choơn baơn töịt, nhûông lúđi ăöơng viïn meơ ăaô töịn cöng sûâc vađ tònh caêm ăïí taơo ra caâc moân ùn ngon ăem laơi nguöìn vui cho caê gia ằnh Bûôa ùn lađ chíịt keo gùưn boâ moơi thađnh viïn trong gia ằnh laơi vúâi nhau Cho nïn cíìn hïịt sûâc traânh mùưng moê, riïịc moâc con caâi trong bûôa ùn, traânh nhûông lúđi noâi bûơc tûâc, bíịt ăöìng giûôa böị meơ lïn ăíìu con caâi trong bûôa ùn Trúđi ăaânh cođn traânh bûôa ùn, xin moơi ngûúđi ặđng coi thûúđng Cíìn nhúâ khi moơi ngûúđi trong gia ằnh ngöìi vađo bûôa ùn khöng cođn thíịy hûâng thuâ nûôa, chíịt keo cuêa bûôa ùn ăaô míịt hiïơu lûơc kïịt dñnh thò ăoâ cuông lađ díịu hiïơu baâo súâm nguy cú tan raô cuêa gia ằnh

Cuêng cöị vađ caêi thiïơn bûôa ùn gia ằnh ăang lađ möơt ýu cíìu cíịp baâch vò sûâc khoeê, sûơ an toađn vađ haơnh phuâc cuêa caâc gia ằnh

Muöịn caêi thiïơn bûôa Îùn gia ằnh, moơi ngûúđi trong gia ằnh ăïìu phaêi coâ yâ thûâc ăoâng goâp vađo taơo nguöìn thûơc phíím cho bûôa ùn úê nöng thön, moơi ngûúđi trong gia ằnh, ngûúđi lúân, treê em, cuơ giađ ăïìu coâ thïí goâp sûâc vađo xíy dûơng ö dinh dûúông ăïí coâ thïm nguöìn thûơc phíím böí sung cho bûôa ùn hađng ngađy

Ö dinh dûúông lađ caâc hoaơt ăöơng tröìng troơt, chùn nuöi nhùìm muơc tiïu cung cíịp thûơc phíím böí sung hađng ngađy cho bûôa ùn gia ằnh bùìng caâch tíơn duơng caâc maênh ăíịt thûđa úê búđ ao, ăíìu nhađ, goâc vûúđn, quanh bïịp, nhûông khoaêng ăíịt tröịng giûôa nhûông hađng cíy lûu niïn múâi tröìng, chûa kheâp taân

Ăíy lađ rau ngoât lađm hađng rađo quanh vûúđn, lađ míịy luöịng rau caêi gíìn ao, buơi chuöịi, cíy öíi, cíy chanh trïn búđ ao, beđ rau muöịng trïn mùơt ao, lađ giađn gíịc, giađn mûúâp, giađn bíìu, giađn ăíơu vaân, giađn hoa lyâ úê trûúâc nhađ, úê trïn ao, úê trïn ặúđng tûđ cöíng vađo Ăíy lađ cíy bûúêi úê ăíìu nhađ, möîi nùm 2 thaâng liïìn cung cíịp hûúng qú thúm maât, thanh khiïịt, nheơ nhađng vađ quýịn ruô Ăíy lađ hai ăöi chim cíu hađng thaâng cung cíịp chim ra rađng cho gia ằnh níịu chaâo vađ chuöìng gađ, chuöìng võt caơnh bïịp, trïn mùơt ao hađng ngađy cung cíịp trûâng böìi dûúông cho treê em, ngûúđi giađ, phuơ nûô coâ thai hoùơc ăang cho con buâ Ăíy cuông lađ caâc loaơi rau gia võ, rau thúm, tña tö, kinh giúâi, xûúng xöng, muđi tađu, rau rùm, hađnh, heơ, caâc loaơi cuê toêi, gûđng, giïìng, nghïơ tröìng dûúâi taân cíy, úê goâc vûúđn, úê búđ ao, caơnh bïí nûúâc, caâc loaơi rau cuê gia võ lađ nhûông saên phíím giađu khaâng sinh thûơc víơt, giađu vitamin vađ khoaâng chíịt, giađu hûúng liïơu kñch thñch ùn ngon miïơng Nhûông cíy gia võ nađy ặúơc khuýịn khñch tröìng tûđ thúđi nhađ Tríìn ăïí vûđa coâ rau Îùn, vûđa coâ thuöịc sùĩn taơi nhađ ăïí chûôa caâc bïơnh thûúđng gùơp, traânh bõ lïơ thuöơc vađo thuöịc bùưc Truýìn thöịng nađy ăïịn nay nhiïìu gia ằnh úê nöng thön víîn cođn giûô ặúơc Ăíy cuông lađ möơt neât ăöơc ăaâo kïịt húơp ùn vúâi thuöịc, nöng nghiïơp vúâi y tïị cuêa dín töơc

ta

Ö dinh dûúông cođn thïí hiïơn tònh ýu quñ ăíịt nûúâc cuêa dín töơc

ta, tinh thíìn lao ăöơng cíìn cuđ, chõu khoâ cuêa nhín dín ta, coi tíịc ăíịt lađ tíịc vađng Ăíy lađ nguöìn tađi nguýn bïìn vûông, khöng bõ hao huơt trong quaâ trònh khai thaâc vađ coâ sûâc taâi taơo vö haơn

Ö dinh dûúông lađ mö hònh sinh ăöơng nhíịt cuêa chiïịn lûúơc taâi sinh Khöng ăïí möơt maênh ăíịt nađo, duđ nhoê, mađ khöng ặúơc sûê duơng Khöng ăïí möơt tia saâng mùơt trúđi nađo chiïịu xuöịng traâi ăíịt mađ khöng

ặúơc khai thaâc Ö dinh dûúông hađng ngađy cung cíịp rau quaê tûúi, trûâng tûúi, caâ tûúi taơi chöî cho bûôa ùn gia ằnh, ặúơc ăaêm baêo an toađn tuýơt ăöịi vò rau khöng bõ boân nhiïìu phín ăaơm, khöng bõ phun nhiïìu hoaâ chíịt trûđ síu, khöng bõ tûúâi bùìng phín tûúi coâ nhiïîm giun vađ vi truđng gíy bïơnh hoùơc nûúâc tûúâi coâ pha nûúâc thaêi cöng nghiïơp coâ nhiïìu kim loaơi nùơng ăöơc, thõt cuông ặúơc ăaêm baêo khöng coâ hoaâ chíịt tùng troơng

Caâc gia ằnh úê nöng thön cíìn tíơn duơng moơi maênh ăíịt thûđa quanh bïịp, quanh nhađ ăïí xíy dûơng ö dinh dûúông Caâc gia ằnh úê thađnh phöị tuy khöng coâ ăíịt, cuông nïn tíơn duơng moơi khoaêng khöng cho pheâp lađm vûúđn treo, ăùơt chíơu caênh tröìng caâc loaơi cíy gia võ - thuöịc, thïm mađu xanh vađ hûúng võ cho cuöơc ăúđi

Ngoađi hoaơt ăöơng xíy dûơng ö dinh dûúông, moơi thađnh viïn lúân trong gia ằnh ăïìu cíìn hoơc líịy möơt nghïì ăïí coâ cöng ùn viïơc lađm, coâ thu nhíơp öín ắnh, ăoâng goâp phíìn tiïìn mua thûơc phíím cho bûôa ùn gia ằnh

Khöng thïí töí chûâc bûôa ùn gia ằnh húơp lyâ nïịu khöng coâ hiïíu biïịt vïì nhu cíìu dinh dûúông cuêa cú thïí vađ giaâ trõ dinh dûúông cuêa caâc thûơc phíím Ăiïìu quan troơng trûúâc mùưt lađ hoơc ngay caâch ăaânh giaâ xem bûôa ùn cuêa gia ằnh ta ùn coâ húơp lyâ khöng, coâ ăuê dinh dûúông khöng

Trûúâc hïịt cíìn xem moơi thađnh viïn trong gia ằnh cú ăuê cúm, ăuê ngö, ăuê khoai ùn khöng? Coâ ùn ăuê no khöng?

Nïịu ùn no, ngûúđi lúân giûô ặúơc cín, treê em cín ăo phaât triïín ăïìu ăùơn coâ nghôa lađ ăaô ăaêm baêo ặúơc bûôa ùn ăuê söị lûúơng

Vïì mùơt chíịt lûúơng cuêa bûôa ùn thò khöng thïí chó dûơa vađo thõt caâ mađ cíìn xem caâc moân ùn bíìy úê trïn mím thûâc ùn

Gia ằnh coâ thïí lađm nhiïìu hoùơc ñt moân nhûng cú baên ngoađi cúm bûôa ùn phaêi coâ moân rau lađ moân cung cíịp caâc chíịt khoaâng, vitamin lađ caâc chíịt dinh dûúông ríịt cíìn thiïịt ăöịi vúâi cú thïí Rau cođn cung cíịp chíịt xú giuâp thaêi boê khoêi cú thïí caâc chíịt ăöơc, töìn ăoơng úê öịng tiïu hoaâ vađ goâp phíìn chöịng taâo boân Caâc cuơ ta thûúđng múđi khaâch úê laơi ùn bûôa "cúm rau" vúâi gia ằnh Nhađ coâ giöî, coâ ăaâm cûúâi cuông lođng thađnh múđi moơi ngûúđi ùn bûôa "cúm rau" Rau lađ moân ùn khöng thïí thiïịu ặúơc trong bûôa ùn kïí caê trong caâc bûôa tiïơc Rau quñ, böí coâ

nhiïìu chíịt dinh dûúông lađ caâc loaơi rau laâ xanh: rau muöịng, rau ngoât, rau dïìn, rau möìng túi, rau ăay vađ caâc loaơi rau gia võ

Bûôa ùn nađo cuông phaêi coâ moân ùn giíìu ăaơm, beâo Chíịt ăaơm lađ víơt liïơu xíy dûơng ríịt cíìn cho cú thïí treê ăang trong thúđi kyđ phaât triïín Chíịt beâo lađ nguöìn cung cíịp nùng lûúơng quan troơng vađ giuâp taơo ra caâc moân ùn ngon Ăeơp vađng son Ngon míơt múô

Moân ùn giíìu ăaơm beâo göìm ăíơu phuơ, vûđng, laơc, thõt, caâ trûâng sûôa

Ăíơu, vûđng, laơc lađ thûâc ùn nguöìn thûơc víơt giaâ reê, böí vađ dïî tiïu Thõt ríịt böí nhûng trong luâc tiïu hoaâ coâ nhiïìu chíịt ăöơc nïn khi ùn thõt cíìn ùn nhiïìu rau ăïí coâ chíịt xú cuöịn líịy caâc baô cuêa thõt ăïí nhanh choâng ăííy ra ngoađi cú thïí

Nûúâc ta coâ nguöìn caâ vađ thuyê saên phong phuâ, cho nïn chó ùn thõt

úê mûâc vûđa phaêi mađ nguöìn ăaơm ăöơng víơt nïn dûơa vađo caâ Chó cíìn caâ nhoê, giaâ reê, kho hai lûêa rûđ, ùn caê xûúng nhû víơy vûđa coâ ăaơm, beâo vûđa coâ canxi ríịt cíìn cho treê em ăang tuöíi phaât triïín vađ ngûúđi cao tuöíi ăïì phođng xöịp xûúng

Trong bûôa ùn cođn cíìn coâ moân canh böí sung nûúâc vađ caâc chíịt dinh dûúông Ăún giaên coâ nûúâc dûa, nûúâc rau Canh coâ nhiïìu loaơi canh rau, canh dûa, canh cua, caâ, töm, thõt

Ùn phaêi ăi ăöịi vúâi uöịng Bûôa ùn kïịt thuâc phaêi coâ nûúâc uöịng, nûúâc trùưng hoùơc nûúâc cheđ vađ coâ moân ngoơt traâng miïơng töịt nhíịt lađ quaê chñn

Caâc moân ùn ngon úê Viïơt nam thûúđng lađ caâc moân ùn höîn húơp nhiïìu loaơi thûơc phíím vađ coâ nhiïìu gia võ kñch thñch ùn ngon miïơng Toâm laơi coâ thïí ăaânh giaâ bûôa ùn:

- Ăuê söị lûúơng theo caêm giaâc moơi ngûúđi ặúơc ùn cúm ăuê no

- Ăuê vïì chíịt lûúơng: coâ moân rau, moân giíìu ăaơm beâo, moân canh, gia ằnh coâ dûơ trûô moân dûa, loơ muöịi vûđng, nöìi caâ kho

- Chïị biïịn caâc moân ùn thay ăöíi, höîn húơp nhiïìu loaơi thûơc phíím, coâ nhiïìu gia võ

- Ăaêm baêo vïơ sinh: thûâc ùn khöng ặúơc lađ nguöìn gíy bïơnh Cíìn quan tím töí chûâc töịt caâi bïịp Muöịn caêi thiïơn bûôa ùn cíìn:

- Töí chûâc nhađ bïịp thoaâng ăaông, ngùn nùưp, saơch seô

- Coâ trang bõ phûúng tiïơn baêo quaên thûơc phíím, duơng cuơ cùưt, goơt, dao sùưc, thúât bùìng traânh dao cuđn thúât loôm Nïịu coâ ăiïìu kiïơn trang bõ tuê laơnh, lođ nûúâng, nöìi híìm

- Coâ ăuê nûúâc taơi chöî ăïí rûêa tay, rûêa rau, rûêa baât

Toâm laơi, muöịn caêi thiïơn bûôa ùn gia ằnh, gia ằnh cíìn nhíơn thûâc roô ặúơc tíìm quan troơng cuêa bûôa ùn, ăíìu tû vađo viïơc xíy dûơng nhađ bïịp núi ùn thoaâng maât ngùn nùưp, vïơ sinh moơi ngûúđi goâp sûâc taơo nguöìn thûơc phíím phong phuâ cho bûôa ùn hađng ngađy Bûôa ùn cíìn coâ böịn moân cú baên ăaêm baêo cho moơi ngûúđi ặúơc ùn no, ăuê chíịt dinh dûúông, ngon lađnh vađ tiïịt kiïơm

DINH DÛÚÔNG HÚƠP LYÂ VAĐ LAO ĂÖƠNG

Gs Hađ Huy khöi

Con ngûúđi ta úê tuöíi lao ăöơng lađ tuöíi coâ thïí ăaô trûúêng thađnh caê vïì thïí chíịt vađ tinh thíìn, lađ lûâa tuöíi ăoâng goâp nhiïìu nhíịt cho xaô höơi bùìng sûâc lao ăöơng saâng taơo cuêa mònh Dinh dûúông húơp lyâ lađ nguýn tùưc söịng cíìn thiïịt ăïí giûô gòn sûâc khoeê, bïìn bó, deêo dai trong lao ăöơng vađ ñt mùưc caâc bïơnh maôn tñnh khi ăaô coâ tuöíi

Ngûúđi lao ăöơng, caê trñ oâc vađ chín tay cíìn thûơc hiïơn caâc nguýn tùưc dinh dûúông húơp lyâ chñnh sau ăíy:

1 Chïị ăöơ ùn cíìn ăaâp ûâng nhu cíìu vïì nùng lûúơng, ùn thiïịu vađ thûđa ăïìu coâ haơi

Lao ăöơng tiïu hao nùng lûúơng, lao ăöơng cađng nùơng nhu cíìu nùng lûúơng cađng cao Chïị ăöơ ùn thiïịu nùng lûúơng thò cú thïí mïơt moêi, nùng suíịt lao ăöơng thíịp, nïịu keâo dađi thò cú thïí bõ suy dinh dûúông mađ tïn khoa hoơc goơi lađ "thiïịu nùng lûúơng trûúđng diïîn" úê nûúâc ta, nhiïìu chõ em phuơ nûô úê nöng thön do sinh ăeê nhiïìu, lao ăöơng nùơng nïn bõ thiïịu nùng lûúơng trûúđng diïîn Ngûúđi thiïịu nùng lûúơng trûúđng diïîn sûâc khoeê keâm, nùng suíịt lao ăöơng thíịp vađ sûâc ăïì khaâng vúâi bïơnh tíơt giaêm Ngûúơc laơi, nïịu chïị ăöơ ùn quaâ dû thûđa

nùng lûúơng keâo dađi seô díîn túâi thûđa cín, beâo chïơ Ngûúđi beâo chïơ dïî mùưc caâc bïơnh tùng huýịt aâp, tiïíu ặúđng, xú múô ăöơng maơch

Ăöịi vúâi ngûúđi lao ăöơng, cíìn theo doôi cín nùơng thûúđng kyđ ăïí xem mònh coâ bõ beâo hoùơc gíìy khöng? Ngûúđi ta thûúđng duđng chó söị khöịi lûúơng cú thïí: cín nùơng (kg)/chiïìu cao (m)2, chó söị nađy úê trong khoaêng 18.,5 - 25 lađ bònh thûúđng, cao hay thíịp quaâ ăïìu khöng töịt

2 Chïị ăöơ ùn cíìn cung cíịp ăuê nhu cíìu caâc chíịt dinh dûúông:

- Trûúâc hïịt lađ chíịt ăaơm (prötein): trong khííu phíìn ùn coâ 10 - 15% nùng lûúơng do protïin cung cíịp, lao ăöơng cađng nùơng thò lûúơng prötïin cuông cíìn tùng theo Khoaêng 30 - 50% prötïin nïn lađ prötïin nguöìn göịc ăöơng víơt Chíịt ăaơm (protein) coâ nhiïìu trong thûâc ùn ăöơng víơt (thõt, caâ, sûôa, trûâng ) vađ thûâc ùn thûơc víơt nhû ăíơu, ăöî, laơc, chíịt ăaơm cíìn ăïí duy trò sûâc maơnh cuêa caâc cú khi lao ăöơng

- Chíịt beâo vađ chíịt böơt lađ nguöìn cung cíịp nùng lûúơng chñnh cho khííu phíìn Chíịt beâo chûâa nhiïìu nùng lûúơng (gíịp ăöi chíịt böơt vađ chíịt ăaơm) do ăoâ khi lao ăöơng nùơng coâ thïí Îùn nhiïìu hún ăïí tùng nùng lûúơng mađ khöng tùng nhiïìu thïí tñch bûôa ùn Khöng nïn chó ùn chíịt beâo ăöơng víơt mađ nïn coâ 1/3 lađ chíịt beâo nguöìn göịc thûơc víơt coâ nhiïìu trong vûđng, laơc, ăíơu ăöî

Chïị ăöơ ùn cíìn ăuê vitamin vađ chíịt khoaâng: chuâng ta biïịt rùìng hađm lûúơng caâc chíịt dinh dûúông trong thûâc ùn khöng ăïìu nhau Nguô cöịc coâ nhiïìu gluxit (chíịt böơt), caâc thûâc ùn ăöơng víơt coâ nhiïìu protein (ăaơm), díìu múô coâ nhiïìu chíịt beâo (lipit), cođn caâc loaơi rau, quaê coâ nhiïìu vitamin vađ chíịt khoaâng Nhû víơy, chïị ăöơ ùn húơp lyâ cuêa ngûúđi lao ăöơng cíìn coâ ăuê rau, quaê

3 Cíìn thûơc hiïơn möơt chïị ăöơ ùn húơp lyâ, cuơ thïí lađ:

- Bùưt buöơc ùn saâng trûúâc khi ăi lađm búêi vò bûôa ùn saâng cung cíịp cho cú thïí nùng lûúơng vađ caâc chíịt dinh dûúông cíìn thiïịt cho lao ăöơng buöíi saâng sau möơt ăïm dađi buơng ăoâi Tònh traơng giaêm ặúđng huýịt (do ăoâi) trong khi lao ăöơng coâ thïí gíy ra nhûông tai naơn nhíịt lađ khi lađm viïơc trïn cao

- Khoaêng caâch giûôa caâc bûôa ùn khöng quaâ 4,5 giúđ Nhiïìu khi do chïị ăöơ lađm ca kñp thöng tíìm ngûúđi ta töí chûâc caâc bûôa ùn giûôa giúđ (hoùơc vađo muđa thúđi vuơ úê nöng thön) Cíìn chuâ yâ ăíy lađ caâc bûôa ùn

tuy nheơ, nhûng phaêi cín ăöịi chûâ khöng chó giaêi quýịt vïì nhu cíìu nùng lûúơng, ăuê cho no buơng Traânh cho bûôa ùn giûôa giúđ (hay ùn trûa) quaâ nùơng, gíy buöìn nguê, khöng duđng bia, rûúơu vađo caâc bûôa nađy

- Nïn cín ăöịi thûâc ùn ra caâc bûôa saâng, trûa, töịi, ăaêm baêo sûơ cín ăöịi trong tûđng bûôa ùn Bûôa ùn töịi cíìn ùn trûúâc khi ăi nguê 2-3 giúđ

4 Rûúơu vađ lao ăöơng:

Rûúơu coâ haơi ăöịi vúâi sûâc khoeê do ăoâ cíìn phaêi haơn chïị Rûúơu lađ chíịt dïî hoađ tan trong caâc chíịt beâo cho nïn sau khi vađo cú thïí hađm lûúơng rûúơu úê töí chûâc naôo (nhiïìu chíịt beâo) cao gíịp hai líìn úê maâu Luâc ăíìu rûúơu gíy hûng phíịn, kñch thñch nhûng sau ăoâ gíy ûâc chïị mïơt moêi, buöìn nguê Do ăoâ, phíìn lúân caâc tai naơn ăaâng tiïịc trong khi lao ăöơng vađ tai naơn giao thöng (thíơm chñ chïịt ngûúđi) ăïìu liïn quan ăïịn rûúơu Ngûúđi lao ăöơng, ăùơc biïơt lađ ngûúđi laâi caâc phûúng tiïơn víơn taêi, lao ăöơng trïn cao tuýơt ăöịi khöng ặúơc uöịng rûúơu, chñ ñt lađ trong ngađy lao ăöơng

Uöịng bia vûđa phaêi, uöịng nhiïìu coâ thïí thûđa cín mađ cuông khöng nïn uöịng trong giúđ lao ăöơng

Duy trò chïị ăöơ ùn uöịng húơp lyâ cuđng vúâi nïịp söịng ăiïìu ăöơ, lađnh maơnh lađ ăiïìu cíìn thiïịt ăïí giûô gòn khaê nùng lao ăöơng vađ sûâc söịng treê trung úê möîi ngûúđi

DINH DÛÚÔNG HÚƠP LYÂ VAĐ SÛÂC KHOEÊ

Gs Hađ Huy Khöi

Con ngûúđi ta cíìn ùn ăïí söịng Ùn uöịng lađ möơt trong nhûông nhu cíìu cú baên cuêa con ngûúđi Khoa hoơc dinh dûúông giuâp chuâng ta hiïíu ặúơc con ngûúđi cíìn gò úê thûâc ùn vađ tûđ ăoâ xíy dûơng caâc chïị ăöơ ùn húơp lyâ cho tûđng lûâa tuöíi, tûđng traơng thaâi sinh lñ, bïơnh lñ

Chaâu beâ sú sinh sau khi ra ăúđi ăaô coâ phaên xaơ buâ Sûôa meơ lađ thûâc ùn ăíìu tiïn vađ coâ giaâ trõ hoađn chónh nhíịt ăöịi vúâi treê Ngađy nay

ngûúđi ta ăaô biïịt sûôa meơ coâ giaâ trõ ûu viïơt nhíịt so vúâi moơi thûâc ùn khaâc, moơi ặâa treê ăïìu cíìn ặúơc buâ meơ hoađn toađn cho ăïịn 4 thaâng Sau ăoâ tuyđ theo tûđng giai ăoaơn phaât triïín, cú thïí coâ nhu cíìu dinh dûúông khaâc nhau nïn cíìn coâ caâc chïị ăöơ ùn khaâc nhau Vïì giađ rùng ruơng tiïu hoaâ keâm, cíìn coâ chïị ăöơ ùn thñch húơp ăïí khöng bõ thiïịu dinh dûúông

Dinh dûúông húơp lyâ níng cao sûâc ăïì khaâng cuêa cú thïí ăöịi vúâi bïơnh tíơt Nhûông ặâa treê bõ suy dinh dûúông dïî mùưc caâc bïơnh óa chaêy, viïm nhiïîm ặúđng hö híịp vađ khi mùưc bïơnh thûúđng nùơng hún, coâ tyê lïơ tûê vong cao hún

ÚÊ caâc nûúâc ngheđo, keâm phaât triïín, caâc bïơnh do thiïịu dinh dûúông thûúđng ăi keđm vúâi caâc bïơnh nhiïîm khuíín - cođn phöí biïịn Thiïịu vitamin A gíy bïơnh khö mùưt díîn túâi muđ loađ, thiïịu vitamin D gíy bïơnh cođi xûúng, thiïịu vitamin B1 gíy bïơnh tï phuđ Thiïịu caâc vi khoaâng nhû thiïịu iöịt gíy bïơnh biïịu cöí vađ röịi loaơn phaât triïín trñ túơ, thiïịu sùưt gíy bïơnh thiïịu maâu dinh dûúông

Suy dinh dûúông treê em gíy nïn tònh traơng chíơm tùng trûúêng vađ phaât triïín (thíịp beâ, nheơ cín) cođn khaâ phöí biïịn úê nûúâc ta Ăoâ lađ

do chïị ăöơ ùn thiïịu protein vađ nùng lûúơng cuđng vúâi nhiïìu chíịt dinh dûúông khaâc

Nhađ nûúâc ta ăaô coâ chûúng trònh muơc tiïu phođng chöịng suy dinh dûúông treê em vađ thiïịu caâc vi chíịt dinh dûúông

Nhûng khöng phaêi chó cíìn ùn no ăuê, thoaê thñch lađ khöng cođn víịn ăïì dinh dûúông gò ăaâng lo nûôa Thûơc tïị cho thíịy thûđa ùn cuông nguy hiïím khöng keâm thiïịu ùn Thûđa ùn nghôa lađ ùn quaâ nhu cíìu - gíy tùng cín díîn túâi beâo phò Treê em thûđa cín khi lúân lïn dïî trúê thađnh ngûúđi beâo Nhûông ngûúđi beâo dïî mùưc caâc bïơnh maôn tñnh nhû tùng huýịt aâp, tiïíu ặúđng vađ nhiïìu bïơnh khaâc ÚÊ nûúâc ta hiïơn nay bïn caơnh caâc bïơnh do thiïịu dinh dûúông cođn phöí biïịn, ăaô bùưt ăíìu coâ sûơ gia tùng caâc bïơnh beâo chïơ, tùng huýịt aâp, tiïíu ặúđng Chùm soâc

y tïị cho caâc bïơnh nađy ríịt töịn keâm, do ăoâ cíìn thûơc hiïơn chiïịn lûúơc dûơ phođng trûúâc hïịt thöng qua chïị ăöơ ùn húơp lyâ

Cíìn quan tím chùm soâc ùn uöịng cho ngûúđi ăang öịm vò khi öịm thûúđng keâm ùn mađ caâc chíịt dinh dûúông phaêi ặúơc cung cíịp ăíìy ăuê Ngoađi ra, úê möơt söị loaơi bïơnh cíìn coâ chïị ăöơ ùn "kiïng" Vñ duơ, ngûúđi tùng huýịt aâp chïị ăöơ ùn cíìn ñt muöịi, úê bïơnh thíơn maôn tñnh chïị ăöơ

Îùn cíìn ñt ăaơm, úê ngûúđi xú múô ăöơng maơch chïị ăöơ Îùn cíìn ñt caâc chíịt beâo nguöìn ăöơng víơt Ăöịi vúâi nhiïìu loaơi bïơnh, aâp duơng möơt chïị ăöơ

ùn húơp lyâ lađ ăiïìu bùưt buöơc ăïí bïơnh ñt biïịn chûâng, ăúô phaêi duđng thuöịc

Möơt mùơt quan troơng khaâc cuêa dinh dûúông húơp lyâ lađ thûâc ùn cíìn ăaêm baêo vïơ sinh, thûâc ùn cíìn chïị biïịn saơch seô, khöng bõ öi thiu, khöng chûâa caâc chíịt coâ haơi cho cú thïí

Dinh dûúông húơp lyâ, húơp vïơ sinh cíìn ặúơc moơi ngûúđi thûơc hiïơn, trûúâc hïịt úê caâc höơ gia ằnh Ăoâ lađ möơt trong caâc chiïịn lûúơc dûơ phođng chuê ăöơng nhíịt nhùìm baêo vïơ vađ níng cao sûâc khoeê ăïí xíy dûơng gia ằnh haơnh phuâc, ăíịt nûúâc phöìn vinh

CHÏỊ ĂÖƠ ÙN TRONG BÏƠNH BEÂO PHÒ

Hiïơn nay tònh hònh thûđa cín vađ beâo phò ăang tùng lïn vúâi möơt töịc ăöơ baâo ăöơng khöng nhûông úê caâc nûúâc phaât triïín mađ úê caê caâc nûúâc ăang phaât triïín Ăíy thíơt sûơ lađ möịi ăe doaơ tiïìm íín trong tûúng lai ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín beâo phò töìn taơi song song vúâi thiïịu dinh dûúông, gùơp nhiïìu úê thađnh phöị ăang phaât triïín beâo phò töìn taơi song song vúâi thiïịu dinh dûúông, gùơp nhiïìu úê thađnh phöị hún

úê nöng thön ÚÊ Viïơt nam tyê lïơ thûđa cín vađ beâo phò khoaêng 4% úê Hađ nöơi (1995) vađ thađnh phöị Höì Chñ Minh (2000)10,7% úê lûâa tuöíi 15-49 vađ 21,9% úê lûâa tuöíi 40-49

Tyê lïơ beâo phò úê treê hoơc sinh tiïíu hoơc Hađ nöơi lađ 4,2% (1996), vađ 12,2% úê thađnh phöị Höì Chñ Minh (1997)

I Beâo phò lađ gò?

Beâo phò lađ möơt tònh traơng sûâc khoeê coâ nguýn nhín dinh dûúông Thûúđng thûúđng möơt ngûúđi trûúêng thađnh khoeê maơnh, dinh dûúông húơp lyâ, cín nùơng cuêa hoơ ặâng ýn hoùơc giao ăöơng trong giúâi haơn nhíịt ắnh Hiïơn nay Töí chûâc Y tïị thïị giúâi thûúđng duđng chó söị khöịi coâ theê (BMI) ăïí ăaânh giaâ tònh traơng gíy bïơnh cuêa cú thïí

Cín nùơng (kg) BMI = -

Chiïìu cao2 (m)

Ngûúđi ta coi chó söị BMI bònh thûúđng nïn coâ úê giúâi haơn 20-25, trïn 25 lađ thûđa cín vađ trïn 30 lađ beâo phò

Möơt ăiïìu cíìn chuâ yâ nûôa lađ vuđng chíịt múô tíơp trung Múô tíơp trung nhiïìu quanh vuđng eo lûng taơo nïn daâng ngûúđi "quaê taâo tađu" thûúđng ặúơc goơi lađ beâo kiïíu "trung tím", kiïíu phíìn trïn hay beâo kiïíu daâng ăađn öng vađ múô tíơp trung úê phíìn haâng taơo nïn voâc ngûúđi

"hònh quaê lï" hay cođn goơi lađ beâo phíìn thíịp hay kiïíu daâng ăađn bađ Vò víơy bïn caơnh theo doôi chó söị BMI nïn theo doôi thïm tyê söị vođng buơng/ vođng möng, khi tó söị nađy vûúơt quaâ 0,9 úê nam giúâi vađ 0,8 úê nûô giúâi thò caâc nguy cú tÎùng huýịt aâp, bïơnh tim maơch, bïơnh ăaâi ặúđng ăïìu tÎùng lïn roô rïơt

Beâo phò khöng töịt ăöịi vúâi sûâc khoeê, ngûúđi caâc beâo caâc nguy cú cađng nhiïìu Trûúâc hïịt, ngûúđi beâo phò dïî mùưc caâc bïơnh tÎùng huýịt aâp, bïơnh tim maơch do maơch vađnh, ăaâi ặúđng, hay bõ caâc röịi loaơi daơ dađy, ruöơt, soêi míơt

Beâo phò coâ caâc taâc haơi vađ nguy cú cuơ thïí lađ:

1 Míịt thoaêi maâi trong cuöơc söịng:

Ngûúđi beâo phò thûúđng coâ caêm giaâc bûêu böịi khoâ chõu vïì muđa heđ

do lúâp múô dađy ăaô trúê thađnh nhû möơt hïơ thöịng caâch nhiïơt Ngûúđi beâo phò cuông thûúđng xuýn caêm thíịy mïơt moêi chung toađn thín, hay nhûâc ăíìu tï buöịt úê hai chín lađm cho cuöơc söịng thiïịu thoaêi maâi

2 Giaêm hiïơu suíịt lao ăöơng:

Ngûúđi beâo phò lađm viïơc choâng mïơt nhíịt lađ úê möi trûúđng noâng Mùơt khaâc do khöịi lûúơng cú thïí quaâ naơng nïì nïn ăïí hoađn thađnh möơt ăöơng taâc, möơt cöng viïơc trong lao ăöơng, ngûúđi beâo phò míịt nhiïìu thò giúđ hún vađ míịt nhiïìu cöng sûâc hún Híơu quaê lađ hiïơu suíịt lao ăöơng giaêm roô rïơt so vúâi ngûúđi thûúđng

3 Keâm lanh lúơi:

Ngûúđi beâo phò thûúđng phaên ûâng chíơm chaơp hún ngûúđi bònh thûúđng trong sinh hoaơt cuông nhû trong lao ăöơng Híơu quaê lađ ríịt dïî

bõ tai naơn xe cöơ cuông nhû tai naơn lao ăöơng

4 Hai nguy cú roô rïơt úê ngûúđi beâo phò:

4.1 Tyê lïơ bïơnh tíơt cao:

Beâo phò lađ möơt trong caâc ýịu töị nguy cú chñnh cuêa caâc bïơnh maôn tñnh khöng líy nhû: Bïơnh maơch vađnh, ăaâi ặúđng khöng phuơ thuöơc insulin, soêi míơt

ÚÊ phuơ nûô maôn kinh, caâc nguy cú ung thû tuâi míơt, ung thû vuâ vađ tûê cung tùng lïn úê nhûông ngûúđi beâo phò, cođn úê nam giúâi beâo phò, bïơnh ung thû thíơn vađ tuýịn tiïìn liïơt hay gùơp hún

4.2 Tyê lïơ tûê vong cuông cao hún: nhíịt lađ trong caâc bïơnh kïí trïn Thûđa cín vađ beâo phò cođn lađm giaêm veê ăeơp cuêa moơi ngûúđi

II Nguýn nhín cuêa beâo phò:

Moơi ngûúđi ăïìu biïịt cú thïí giûô ặúơc cín nùơng öín ắnh lađ nhúđ traơng thaâi cín bùìng giûôa nùng lûúơng do thûâc ùn cung cíịp vađ nùng lûúơng tiïu hao cho lao ăöơng vađ caâc hoaơt ăöơng khaâc cuêa cú thïí Cín nùơng cú thïí tùng lïn coâ thïí do chïị ăöơ ùn dû thûđa vûúơt quaâ nhu cíìu hoùơc do nïịp söịng lađm viïơc tônh taơi ñt tiïu hao nùng lûúơng

Khi vađo cú thïí, caâc chíịt protein, lipit, gluxit ăïìu coâ thïí chuýín thađnh chíịt beâo dûơ trûô Vò víơy, khöng nïn coi ùn nhiïìu thõt, nhiïìu múô múâi gíy beâo mađ ùn quaâ thûđa chíịt böơt, ặúđng, ăöì ngoơt ăïìu coâ thïí gíy beâo Toâm laơi coâ thïí chia nguýn nhín vađ cú chïị sinh bïơnh cuêa beâo phò nhû sau:

1 Khííu phíìn ùn vađ thoâi quen ùn uöịng:

Nùng lûúơng (calo) ặa vađo cú thïí qua thûâc ùn thûâc uöịng ặúơc híịp thu vađ ặúơc oxy hoaâ ăïí taơo thađnh nhiïơt lûúơng Nùng lûúơng ùn quaâ nhu cíìu seô ặúơc dûơ trûô dûúâi daơng múô

Chïị ăöơ ùn giađu chíịt beâo (lipid) hoùơc ăíơm ăöơ nhiïơt ăöơ cao coâ liïn quan chùơt cheô vúâi gia tùng tó lïơ beâo phò Caâc thûâc ùn giađu chíịt beâo thûúđng ngon ngïn ngûúđi ta ùn quaâ thûđa mađ khöng biïịt Vò víơy, khííu phíìn nhiïìu múô, duđ söị lûúơng nhoê cuông coâ thïí gíy thûđa calo vađ tùng cín Khöng chó ùn nhiïìu múô, thõt mađ ùn nhiïìu chíịt böơt, ặúđng, ăöì ngoơt ăïìu coâ thïí gíy beâo Viïơc thñch ùn nhiïìu ặúđng, ùn nhiïìu moân sađo, raôn, nhûông thûâc ùn nhanh níịu sùĩn vađ miïîn cûúông ùn rau quaê lađ möơt ăùơc trûng cuêa treê beâo phò Thoâi quen ùn nhiïìu vađo bûôa töịi cuông lađ möơt ăiïím khaâc nhau giûôa ngûúđi beâo vađ khöng beâo

2 Hoaơt ăöơng thïí lûơc keâm:

Cuđng vúâi ýịu töị ùn uöịng, sûơ gia tùng tó lïơ beâo phò ăi song song vúâi sûơ giaêm hoaơt ăöơng thïí lûơc trong möơt löịi söịng tônh taơi hún, thúđi gian daânh cho xem tivi, ăoơc baâo, lađm viïơc bùìng maây tñnh, noâi chuýơn qua ăiïơn thoaơi nhiïìu hún

Kiïíu söịng tônh taơi cuông giûô vai trođ quan troơng trong beâo phò Nhûông ngûúđi hoaơt ăöơng thïí lûơc nhiïìu thûúđng ùn thûâc ùn giađu nùng lûúơng, khi hoơ thay ăöíi löịi söịng, hoaơt ăöơng nhûng víîn giûô thoâi quen

ùn nhiïìu cho nïn bõ beâo Ăiïìu nađy giaêi thñch beâo úê tuöíi trung niïn, hiïơn tûúơng beâo phò úê caâc víơn ăöơng viïn sau khi giaêi nghïơ vađ cöng nhín lao ăöơng chín tay coâ xu hûúâng beâo phò khi vïì hûu

3 Yïịu töị di truýìn:

Ăaâp ûâng sinh nhiïơt keâm coâ thïí do ýịu töị di truýìn Yïịu töị di truýìn coâ vai trođ nhíịt ắnh ăöịi vúâi nhûông treê beâo phò thûúđng coâ cha meơ beâo, tuy víơy nhòn trïn ăaâ söị cöơng ăöìng ýịu töị nađy khöng lúân

4 Yïịu töị kinh tïị xaô höơi:

ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín, tó lïơ ngûúđi beâo phò úê tíìng lúâp ngheđo thûúđng thíịp (thiïịu ùn, lao ăöơng chín tay nùơng, phûúng tiïơn ăi laơi khoâ khùn) vađ beâo phò thûúđng ặúơc coơi lađ möơt ăùơc ăiïím cuêa giađu coâ

ÚÊ caâc nûúâc ăaô phaât triïín khi thiïịu ùn khöng cođn phöí biïịn nûôa thò tó lïơ beâo phò laơi thûúđng cao úê tíìng lúâp ngheđ, ñt hoơc so vúâi úê caâc tíìng lúâp trïn

ÚÊ nhiïìu nûúâc, tyê lïơ ngûúđi beâo lïn túâi 30-40%, nhíịt lađ úê ăöơ tuöíi trung niïn vađ chöịng beâo phò trúê thađnh möơt muơc tiïu sûâc khoeê cöơng ăöìng quan troơng ÚÊ Viïơt nam, tyê lïơ ngûúđi beâo cođn thíịp nhûng coâ khuynh hûúâng gia tùng nhanh nhíịt lađ úê caâc ăö thõ Ăoâ lađ ăiïìu cíìn ặúơc chuâ yâ ăïí coâ caâc can thiïơp kõp thúđi

Thûơc hiïơn möơt chïị ăöơ ùn uöịng húơp lyâ vađ hoaơt ăöơng thïí lûơc ăuâng mûâc ăïí duy trò cín bùơng öín ắnh úê ngûúđi trûúêng thađnh, ăoâ lađ nguýn tùưc cíìn thiïịt ăïí traânh beâo phò Caâc biïơn phaâp cuơ thïí lađ: Chïị ăöơ ùn nùng lûúơng (calo) thíịp, cín ăöịi, ñt ăoâi, ñt ặúđng, ăuê ăaơm, vitamin, nhiïìu rau quaê

Luýơn tíơp úê möi trûúđng thoaâng

Xíy dûơng nïịp söịng nùng ăöơng, tùng cûúđng hoaơt ăöơng thïí lûơc

III Chïị ăöơ ùn cho ngûúđi beâo phò:

Giaêm nùng lûúơng cuêa khííu phíìn ùn tûđng bûúâc möơt, möîi tuíìn giaêm khoaêng 300 kcal so vúâi khííu phíìn ùn trûúâc ăoâ cho ăïịn khi ăaơt nùng lûúơng tûúng ûâng ăïịn mûâc BMI

BMI tûđ 25-29,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1500 kcal BMI tûđ 30-34,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1200 kcal BMI tûđ 35-39,9 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 1000 kcal BMI >=40 thò nùng lûúơng ặa vađo möơt ngađy lađ 800 kcal

Trong ăoâ tó lïơ nùng lûúơơng giûôa caâc chíịt lađ 15-16% protein, 13% lipid, 71-72% glucid

12-Ùn ñt chíịt beâo, böơt

Ăuê chíịt ăaơm, vitamin, muöịi khoaân Cíìn böí sung viïn ăa vitamin vađ vi lûúơng töíng húơp

Tùng cûúđng rau vađ hoa quaê

Muöịi, mò chñnh: 6g/ngađy Nïịu coâ tùng huýịt aâp thò chó cho 4g/ngađy

2-Taơo thoâi quen ùn uöịng theo ăuâng chïị ăöơ

PHOĐNG CHÖỊNG THIÏỊU VITAMIN A

Tíìm quan troơng:

Vitamin A ặúơc biïịt ăïịn tûđ ríịt líu nhûng cho ăïịn nay, thiïịu Vitamin A víîn ăang lađ möơt víịn ăïì sûâc khoeê cíìn ặúơc giaêi quýịt Nhiïìu chûâc phíơn quan troơng cuêa Vitamin A ăöịi vúâi cú thïí ăaô ặúơc khoa hoơc ngađy cađng lađm saâng toê Vitamin A lađ möơt trong 3 loaơi vi chíịt (Iöịt, Vitamin A, Sùưt) ăang ặúơc quan tím vò sûơ thiïịu huơt caâc vi chíịt nađy úê caâc nûúâc ăang phaât triïín ăaô vađ ăang trúê thađnh víịn ăïì coâ

yâ nghôa ăöịi vúâi sûâc khoeê cöơng ăöìng Theo thöịng kï cuêa Töí chûâc Y tïị thïị giúâi (WHO) trïn thïị giúâ coâ khoaêng 3 triïơu treê em bõ khö mùưt (töín thûúng mùưt do thiïịu Vitamin A díîn ăïịn muđ loađ) vađ coâ túâi 251 triïơu treê bõ thiïịu Vitamin A nhûng chûa túâi mûâc bõ khö mùưc (thiïịu Vitamin A cíơn lím sađng) ÚÊ Viïơt nam, trûúâc ăíy hađng nùm coâ khoaêng 5000 – 6000 treê em bõ muđ hoađn toađn do thiïịu Vitamin A Chó riïng taơi trûúđng treê em muđ Nguýîn Ăònh Chiïíu (Tp Höì Chñ Minh) trûúâc ăíy ăaô phaât hiïơn coâ hún möơt nûêa söị treê bõ muđ lađ do nguýn nhín thiïịu Vitamin A

Trong nhûông nÎùm vûđa qua, nhúđ triïín khai töịt chûúng trònh böí sung Vitamin A liïìu cao dûơ phođng trïn phaơm vi toađn quöịc mađ chuâng ta ăaô giaêi quýịt cú baên tònh traơng khö mùưt úê treê, khöng cođn möịi ăe doaơ muđ loađ cho treê em chuâng ta Tuy nhiïn thiïịu Vitamin A víîn cođn töìn taơi, mûâc Vitamin A trong maâu víîn dûúâi mûâc bònh thûúđng YÂ nghôa quan troơng cuêa víịn ăïì lađ úê chöî: thiïịu Vitamin A khöng chó gíy khö mùưt díîn túâi muđ loađ mađ noâ cođn lađm tùng nguy cú tûê vong, bïơnh tíơt vađ lađm giaêm sûơ tùng trûúêng cuêa treê Chñnh vò víơy tiïịp tuơc quan tím phođng chöịng thiïịu Vitamin A lađ thiïịt thûơc caêi thiïơn tònh traơng dinh dûúông vađ sûâc khoeê cho con em chuâng ta

Vai trođ cuêa vitamin A ăöịi vúâi cú thïí

Vitamin A lađ möơt vi chíịt coâ vai trođ quan troơng ăùơc biïơt ăöịi vúâi treê nhoê, göìm 4 vai trođ chñnh nhû sau:

Tùng trûúêng: Giuâp treê lúân lïn vađ phaât triïín bònh thûúđng Thiïịu Vitamin A treê seô chíơm lúân, cođi coơc

Thõ giaâc: Vitamin A coâ ai trođ trong quaâ trònh nhòn thíịy cuêa mùưt, biïíu hiïơn súâm cuêa thiïịu Vitamin A lađ giaêm khaê nùng nhòn thíịy luâc aânh saâng ýịu (quaâng gađ)

Baêo vïơ biïíu mö: Vitamin A baêo vïơ sûơ toađn veơn cuêa caâc biïíu mö, giaâc maơc mùưt, biïíu mö da, niïm maơc khñ quaên, ruöơt non vađ caâc tuýịn bađi tiïịt Khi thiïịt Vitamin A, biïíu mö vađ niïm maơc bõ töín thûúng Töín thûúng úê giaâc maơc mùưt díîn ăïịn híơu quaê muđ loađ

Miïîn dõch: Vitamin A tùng cûúđng khaê nùng miïîn dõch cuêa cú thïí Thiïịu Vitamin A lađm giaêm sûâc ăïì khaâng vúâi bïơnh tíơt, dïî bõ nhiïîm truđng nùơng ăùơc biïơt lađ Súêi, Tiïu chaêy vađ viïm ặúđng Hö híịp díîn túâi tùng nguy cú tûê vong úê treê nhoê

Múâi ăíy ngûúđi ta cođn phaât hiïơn Vitamin A coâ khaê nùng lađm tùng sûâc ăïì khaâng vúâi caâc bïơnh nhiïîm khuíín, uöịn vaân, lao, súêi, phođng ngûđa ung thû

Nguýn nhín thiïịu vitamin A

Coâ thïí líịy Vitamin A tûđ thûâc ùn vađ ặúơc dûơ trûô chuê ýịu úê gan Thiïịu Vitamin A chó xaêy ra khi lûúơng Vitamin A ùn vađo khöng ăuê vađ Vitamin A dûơ trûô bõ hïịt Caâc nguýn nhín gíy thiïịu Vitamin A göìm:

Do ùn uöịng thiïịu Vitamin A: Cú thïí khöng tûơ töíng húơp ặúơc Vitamin A mađ phaêi líịy tûđ thûâc ùn, do víơy nguýn nhín chñnh gíy thiïịu Vitamin A lađ do chïị ăöơ ùn ngheđo Vitamin A vađ Caroten (tiïìn Vitamin A) Nïịu bûôa ùn ăuê Vitamin A nhûng laơi thiïịu ăaơm vađ díìu múô cuông lađm giaêm khaê nùng híịp thu vađ chuýín hoaâ Vitamin A úê treê ăang buâ thò nguöìn Vitamin A lađ sûôa meơ, nïịu trong thúđi kyđ nađy meơ ùn thiïịu Vitamin A seô aênh hûúêng trûơc tiïịp ăïịn ặâa treê

Nhiïîm truđng: Treê bõ nhiïîm truđng ăùơc biïơt lađ lïn súêi, viïm ặúđng hö híịp, tiïu chaêy vađ caê nhiïîm giun ăuôa cuông gíy thiïịu Vitamin A

Suy dinh dûúông thûúđng keâo theo thiïịu Vitamin A vò cú thïí thiïịu ăaơm ăïí chuýín hoaâ Vitamin A

Nhiïîm truđng vađ suy dinh dûúông lađm haơn chïị híịp thu, chuýín hoaâ Vitamin A ăöìng thúđi lađm tùng nhu cíìu sûê duơng Vitamin A, ngûúơc laơi thiïịu Vitamin A seô lađm tùng nguy cú bõ nhiïîm truđng vađ suy dinh dûúông, nhû víơy seô taơo thađnh möơt vođng luíín quíín lađm bïơnh thïm tríìm troơng díîn ăïịn nguy cú tûê vong cao

Ăöịi tûúơng dïî bõ thiïịu vitamin A

Treê em dûúâi 3 tuöíi dïî bõ thiïịu Vitamin A do treê ăang lúân nhanh cíìn nhiïìu Vitamin A, úê tuöíi nađy do chïị ăöơ nuöi dûúông thay ăöíi (giai ăoaơn ùn böí sung, cai sûôa) vađ dïî mùưc caâc bïơnh nhiïîm truđng nïn coâ nguy cú thiïịu Vitamin A

Treê dûúâi 5 tuöíi bõ mùưc caâc bïơnh súêi, viïm ặúđng hö híịp cíịp, tiïu chaêy keâo dađi vađo suy dinh dûúông nùơng coâ nguy cú thiïịu Vitamin A

Bađ meơ ăang cho con buâ nhíịt lađ trong nùm ăíìu, nïịu ùn uöịng thiïịu Vitamin A thò trong sûôa seô thiïịu Vitamin A díîn ăïịn thiïịu Vitamin A úê con Treê khöng ặúơc buâ meơ thò nguy cú thiïịu Vitamin

A cađng cao

Phođng chöịng thiïịu vitamin A nhû thïị nađo?

Baêo ăaêm ùn uöịng ăíìy ăuê:

Thúđi kyđ mang thai vađ cho con buâ bađ meơ cíìn ùn ăuê chíịt, chuâ yâ thûâc ùn giađu Vitamin A, caroten, ăaơm, díìu múô Cho treê buâ meơ ăuê thúđi gian vađ chuâ yâ tiïm chuêng phođng bïơnh cho treê

Baêo ăaêm nuöi dûúông treê tûđ khi ùn böí sung, bûôa ùn cíìn coâ ăíìy ăuê chíịt dinh dûúông vađ Vitamin A Cíìn sûê duơng nhiïìu loaơi thûơc phíím khaâc nhau cho phong phuâ vađ ăa daơng, chïị biïịn híịp díîn húơp khííu võ seô goâp phíìn lađm tùng híịp thu Chuâ yâ caâc loaơi thûơc phíím giaêu Vitamin A vađ caroten nhû: Gan, trûâng, sûôa, caâ, rau laâ xanh thíîm, caâc loaơi quaê coâ mađu vađng, da cam Bûôa ùn cíìn cín ăöịi vađ coâ ăuê chíịt ăaơm vađ díìu múô giuâp tùng híịp thu vađ chuýín hoaâ Vitamin

A

Böí sung Vitamin A dûơ phođng: Chûúng trònh Vitamin A triïín khai phín phöịi viïn nang Vitamin A liïìu cao dûơ phođng trïn phaơm

vi toađn quöịc cho tíịt caê caâc ăöịi tûúơng nhû sau:

Treê em tûđ 6-36 thaâng tuöíi Möîi nùm uöịng hai lađn, möîi líìn ặúơc uöịng 200.000 ăún võ quöịc tïị (treê tûđ 6-11 thaâng tuöíi chó uöịng 100.000 ăún võ)

Caâc bađ meơ trong vođng thaâng ăíìu sau ăeê cíìn ặúơc uöịng möơt liïìu Vitamin A (200.000 ăún võ)

Ngoaêi ra, treê dûúâi 5 tuöíi bõ mùưc caâc bïơnh súêi, viïm hö híịp cíịp, tiïu chaêy keâo dađi, suy dinh dûúông nùơng úê cöơng ăöìng cuông nhû trong bïơnh viïơn, treê nhoê dûúâi 6 thaâng tuöíi khöng ặúơc buâ meơ cuông ăïìu ặúơc uöịng möơt liïìu Vitamin A

Sûê duơng caâc thûơc phíím coâ tùng cûúđng vi chíịt dinh dûúông: Muöịi Iöịt (Iöịt ặúơc tröơn vađo muöịi ùn ăïí phođng chöịng caâc röịi loaơi do thiïịu Iöịt) Sùưt ặúơc tröơn vađo nûúâc mùưm ăïí phođng chöịng thiïịu maâu dinh dûúông Vitamin A cuông ặúơc tröơn vađo möơt söị thûơc phíím nhû ặúđng, myđ ùn liïìn, baânh keơo ăïí phođng chöịng thiïịu Vitamin A Hiïơn nay chuâng ta ăang nghiïn cûâu ặa caâc vi chíịt dinh dûúông vađo thûơc phíím Trong nhûông nùm khöng xa thò giaêi phaâp nađy lađ quan troơng ăïí giaêi quýịt thiïịu Vitamin A úê nûúâc ta

Giaâo duơc dinh dûúông: Song song vúâi caâc giaêi phaâp noâi trïn cíìn ăííy maơnh cöng taâc giaâo duơc dinh dûúông túâi moơi ngûúđi dín ăïí biïịt caâch sûê duơng caâc nguöìn thûơc phíím giađu vitamin A sùĩn coâ ặa vađo bûôa ùn hađng ngađy cuêa gia ằnh vađ cuêa treê nhoê

DINH DÛÚÔNG TRONG BÏƠNH TÙNG HUÝỊT AÂP

Theo Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi (WHO) vađ Höơi tùng huýịt aâp quöịc tïị (1993) thò tùng huýịt aâp ặúơc qui ắnh nhû sau:

Tùng huýịt aâp:

- Huýịt aâp tím thu (HA töịi ăa): ³ 140 mmHg

- Huýịt aâp tím chûúng (HA töịi thiïíu): ³ 90 mmHg

Huýịt aâp bònh thûúđng:< 140/90 mmHg

Yïịu töị nguy cú chñnh cuêa tai biïịn maơch naôo lađ tùng huýịt aâp Caâc nghiïn cûâu ăïìu thíịy mûâc huýịt aâp tÎùng lïn song song vúâi nguy

cú caâc bïơnh tim do maơch vađnh vađ tai biïịn maơch naôo

Chïị ăöơ ùn coâ thïí taâc ăöơng ăïịn huýịt aâp ăöơng maơch qua nhiïìu khíu, ăùơc biïơt lađ: Natri, kali, canxi, múô ăöơng víơt, ặúđng vađ chíịt xú Trong caâc nguýn nhín gíy tùng huýịt aâp, trûúâc hïịt ngûúđi ta thûúđng kïí ăïịn lûúơng muöịi ùn (muöịi Natri) trong khííu phíìn

Bïn caơnh muöịi ùn cođn coâ möơt söị muöịi khaâc cuông coâ vai trođ ăöịi vúâi tùng huýịt aâp Gíìn ăíy ngûúđi ta nhíịn maơnh vai trođ cuêa tyê söị K/Na trong khííu phíìn vađ cho rùìng chïị ăöơ ùn giađu Kali coâ lúơi cho ngûúđi tùng huýịt aâp Tùng lûúơng Canxi trong khííu phíìn ùn coâ aênh hûúêng lađm giaêm huýịt aâp Sûôa vađ caâc chïị phíím tûđ sûôa lađ nguöìn canxi töịt, caâc thûâc ùn nguöìn göịc thûơc víơt nhû lûúng thûơc, khoai cuê, ăíơu ăöî vađ caâc loaơi rau quaê coâ nhiïìu Kali Thïm vađo ăoâ, khííu phíìn

ùn nhiïìu chíịt baôo hoađ, khííu phíìn ùn nhiïìu múô ăöơng víơt cuông díîn ăïịn tùng huýịt aâp

Nhû víơy bïn caơnh muöịi ùn (muöịi Natri), nhiïìu thađnh phíìn khaâc trong chïị ăöơ ùn cuông coâ aênh hûúêng ăïịn tùng huýịt aâp, ngoađi

ra möơt söị ýịu töị khaâc ặúơc ăïì cíơp túâi lađ beâo phò vađ rûúơu Tyê lïơ tùng huýịt aâp úê ngûúđi beâo phò cao hún hùỉn úê ngûúđi khöng coâ beâo phò ăaô trúê thađnh möơt víịn ăïì cíìn quan tím trong chùm soâc sûâc khoeê cöơng ăöìng Cú chïị tùng huýịt aâp do beđo phò coâ thïí do: Tùng thïí tñch tuíìn hoađn, tùng cung lûúơng tim, sûâc khaâng ngoaơi vi tùng Nhû víơy trong dûơ phođng vađ ăiïìu trõ tùng huýịt aâp phaêi kïịt húơp chïị ăöơ ùn chöịng beâo phò vò beâo phò coâ liïn quan chùơt cheô vađ lađ möơt ýịu töị gíy tùng huýịt aâp

Uưëng nhiïìu rûúåu thị huyïët ấp tỴùng lïn khưng phuå thuưåc cên nùång hóåc tuưíi tấc úã ngûúâi tùng huyïët ấp, bỗ rûúåu thị huyïët ấp têm thu (huyïët ấp tưëi àa) giẫm tûâ 4-8 mmHg, huyïët ấp têm chûúng (huyïët ấp tưëi thiïíu) giẫm đt hún

Mưåt chïë àưå ùn hẩn chïë muưëi, giẫm nùng lûúång vâ rûúåu cố thïí àuã àïí lâm giẫm ấp úã phêìn lúán àưëi tûúång cố tùng huyïët ấp nhể úã nhûäng ngûúâi tùng huyïët ấp nùång chïë àưå ùn uưëng nối trïn giuáp giẫm búát liïìu lûúång cấc thuưëc hẩ ấp cêìn thiïët Bïn cẩnh àố chïë àưå ùn nïn giâu Canxi, Kali, thay thïë cấc chêët bếo cuãa thõt bùçng cấ vâ dêìu thûåc vêåt

ÚÃ Viïåt nam, vâo nhûäng nùm 60, tyã lïå tùng huyïët ấp chĩ vâo khoẫng 1% dên sưë nhûng hiïån nay, theo sưë liïåu cuãa Viïån Tim Mẩch

tĩ lïå nây cao hún 10%, nhû vêåy tùng huyïët ấp àậ trúã thânh mưåt vêën àïì sûác khoễ cưång àưìng quan trổng

Nguyïn tùỉc xêy dûång chïë àưå ù trong àiïìu trõ bïånh tùng huyïët ấp

Đt Natri, giâu Kali, lúåi niïåu, giẫm bếo, giẫm kđch thđch, tùng an thêìn

1 Đt Natri, giâu Kali, àuã canxi:

Hẩn chïë muưëi ùn (Natri clorua), giẫm mị chđnh (natri glutamat) Hẩn chïë muưëi ùn vâ mị chđnh dûúái 6g/ngây – Cố phuâ, suy tim, cho đt hún (2-4 g/ngây)

Nhiïìu rau quẫ àïí cố nhiïìu kali, trûâ khi thiïíu niïåu

Bỗ thûác ùn muưëi mùån nhû câ, dûa muưëi, mùỉm tưm, mùỉm tếp

2 Hẩn chïë cấc thûác ùn cố tấc duång kđch thđch thêìn kinh:

Bỗ rûúåu, câ phï, nûúác chê àùåc

Tùng sûã duång cấc thûác ùn, thûác uưëng cố tấc duång an thêìn, hẩ ấp, thưng tiïíu: canh vưng, hẩt sen, ngố sen, chê sen vưng, hoa hoê, nûúác ngư luưåc

3 Phên bưë tyã lïå thânh phêìn thûác ùn, thûác uưëng húåp lyá:

Àẩm (protein): giûäa mûác 0,8 – 1,0 g/kg cên nùång/ngây Chuá yá duâng nhiïìu protein thûåc vêåt nhû àêåu àưỵ Nïëu cố suy thêån, giẫm nhiïìu hún (0,4 – 0,6 g/kg cên nùång/ ngây)