SỔ TAY KIẾN THỨC HÓA HỌC

SỔ TAY KIẾN THỨC hóa học

 Cấu tạo nguyên tử :

1 Hạt nhân mang điện tích dơng Trong hạt nhân có hạt proton (p) và hạt nơtron (n).

2 Lớp vỏ gồm các electron (e) quay xung quanh hạt nhân.

 Hiện tợng các nguyên tử có cùng số hạt p trong nhân nhng số hạt n khác nhau gọi là hiện tợng đồng vị.

Ví dụ : 11H và 12H có tỉ lệ số nguyên tử là 5000 : 1.

 Có hai loại đơn chất : kim loại và phi kim.

Một số đơn chất lỡng tính nh Al, Zn,

Hình

– Dãy hoạt động hoá học của kim loại :

K Na Mg Al Zn Fe Pb H Ag Au

– Một số kim loại (ở hoá trị cao) tạo ra oxit axit : Mn2O7, CrO3,

– Chỉ những kim loại mạnh (K, Na, Ca, Ba) tác dụng với nớc tạo ra kiềm

– Công thức tổng quát : AxOy (A là kim loại hoặc phi kim).

– Tên gọi : Tên A + hoá trị của A (nếu A có nhiều hoá trị) + oxit.

Ví dụ : SO2 lu huỳnh (IV) oxit

Na2O natri oxit – Oxit lỡng tính : vừa tác dụng với dung dịch bazơ, vừa tác dụng với dung dịch axit

– Công thức tổng quát : HnX (X là gốc axit, n là hoá trị của X).

– Tên gọi : Axit không có oxi Tên nguyên tố + hiđric

Axit có oxi Tên nguyên tố + ic hoặc ơ

VÝ dô : HCl axit clohi®ric

– C«ng thøc tæng qu¸t : R(OH)n (R lµ kim lo¹i, n lµ ho¸ trÞ cña R).

Nhãm hi®roxit (–OH) ho¸ trÞ I.

– Tªn gäi : Tªn kim lo¹i + ho¸ trÞ (nÕu R cã nhiÒu ho¸ trÞ) + hi®roxit

VÝ dô : NaOH natri hi®roxit

Fe(OH)2 s¾t (II) hi®roxit – Baz¬ tan (dung dÞch kiÒm) : KOH, NaOH, Ba(OH)2, Ca(OH)2.

ChÊt chØ thÞ mµu cña lµ quú tÝm (chuyÓn mµu xanh) hoÆc dung dÞch phenolphtalein (chuyÓn mµu hång).

– Baz¬ kh«ng tan bÞ nhiÖt ph©n huû thµnh oxit vµ níc.

– Tªn gäi : Tªn kim lo¹i + ho¸ trÞ (nÕu R nhiÒu ho¸ trÞ) + tªn gèc axit

VÝ dô : FeCl3 s¾t (III) clorua

Ca(HCO3)2 canxi hi®roxit – Mét sè muèi bÞ nhiÖt ph©n huû cho s¶n phÈm khÝ :

o

t

KhÝ kh«ng mµu, kh«ng mïi, nhÑ nhÊt trong c¸c khÝ, tan rÊt

Ýt trong níc

TÝnh chÊt ho¸ häc O2 cã tÝnh oxi ho¸.

- T¸c dông víi kim lo¹i

øng dông Duy tr× sù ch¸y, sù h« hÊp Lµm nhiªu liÖu, chÊt khö

NhËn biÕt Lµm than hång bïng ch¸y Ch¸y cã ngän löa xanh mê,

- Điện phân nớc

- Chng phân đoạn không khí lỏng

Lu ý : Hiđro là khí cháy đợc, oxi là khí duy trì sự cháy nhng không phải là khí cháy đợc.

Tính chất hoá học - Tác dụng với một số kim loại → bazơ + H2

- Tác dụng với oxit bazơ → bazơ

- Tác dụng với oxit axit → axit

ứng dụng Rất cần cho đời sống sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nông

nghiệp, giao thông, xây dựng,…

Trạng thái tự nhiên 3/4 bề mặt Trái Đất đợc bao phủ bởi nớc, nhng tỉ lệ nớc ngọt rất

nhỏ, phân bố không đồng đều, nhiều nguồn nớc bị ô nhiễm

Điều chế - Nhiệt phân KMnO4, KClO3,…

PTHH :

- Điện phân nớc

- Chng phân đoạn không khí lỏng

* Nớc tinh khiết có pH = 7, có thể viết là HOH

Có thể xem HOH nh một axit (có nguyên tử H) hoặc một bazơ (có nhóm OH)

Tên thông thờn Vôi sống Khí sunfurơ

Nhận biết Tác dụng với nớc, phản ứng

toả nhiệt, tạo ra dd bazơ làm xanh quỳ tím

Tác dụng với nớc tạo ra dd axit làm đỏ quỳ tím

- Dd bão hoà hiđroclorua khoảng 37%

Chất lỏng sánh, không màu, nặng gấp hai lần nớc, không bay hơi, dễ tan trong nớc và toả rất nhiều nhiệt, có tính háo nớc

Tính chất hoá 1 Làm đỏ quỳ tím

học 2 Tác dụng với kim loại (trớc H) tạo thành muối và H2

3 Tác dụng với bazơ, oxit bazơ tạo thành muối và nớc

4 Tác dụng với muối tạo thành muối mới và axit mới

ứng dụng - Làm sạch kim loại trớc khi

hàn, sơn, mạ,…

- Điều chế các muối clorua, chế biến dợc phẩm, thực phẩm,…

Dùng trong công nghệ chế biến dầu mỏ, sản xuất phân bón, thuốc nhuộm, chất nổ, giấy, vải, chất dẻo,…

Dấu hiệu : Tạo kết tủa trắng

BaSO4

Bazơ

Chất

Đặc điểm

Tên thông thờng Xút ăn da Vôi tôi (chất rắn)

Nớc vôi trong (chất lỏng)

Công thức phân

tử

Tính chất vật lí - Chất rắn không màu, hút

ẩm mạnh, tan nhiều trong

n-Vôi tôi là chất rắn màu trắng, hoà

vào nớc đợc vôi sữa, lọ lấy dd

- Dd NaOH có tính nhờn, ăn mòn da

trong suốt đợc gọi là nớc vôi trong.

Tính chất hoá

học

1 Làm quỳ tím chuyển màu xanhLàm dd phenolphtalein chuyển màu đỏ

2 Tác dụng với axit, oxit axit tạo thành muối và nớc

3 Tác dụng với dd muối tạo thành muối mới và bazơ mới

ứng dụng - Dùng trong công nghệ sản

xuất xà phòng, tơ sợi tổng hợp, giấy, kim loại nhôm

- Dùng trong chế biến dầu mỏ

- Làm nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp hoá chất

Dùng trong xây dựng, khử chua

đất trồng trọt, khử độc, diệt khuẩn,

CaCO →CaO→Ca(OH)

- Làm xanh giấy quỳ tím

- Làm hồng dd phenolphtalein

Khi thổi hơi vào nớc vôi trong, dd

bị vẩn đục do tạo thành kết tủa CaCO3

pH pH biểu thị độ axit hoặc độ bazơ của dd

Tên thông thờng Muối ăn Diêm tiêu

Công thức phân

tử

Tính chất vật lí Chất kết tinh không màu,

nghiền nhỏ có màu trắng, vị mặn, dễ tan trong nớc, sát khuẩn

Chất rắn màu trắng, dễ tan trong nớc

Có tính chất hoá học chung của muối : tác dụng với axit, bazơ, muối,…

KNO3 có tính oxi hoá manh :

o t

- Chế tạo thuốc nổ đen, phân bón

- Làm chất bảo quản trong công nghiệp thực phẩm

Điều chế - Khai thác từ mỏ muối

- Khai thác từ nớc biển

- Trong tự nhiên có một lợng nhỏ KNO3

- Cho muối nitrat tác dụng với kiềm :

Dùng phản ứng oxi hoá của muối khan (tạo ra oxi, thử bằng than hồng thấy bùng cháy) :

2NaNO3(r) →to 2NaNO2+O2

Phân bón hoá học

Các chất hoá học đợc dùng làm phân bón phổ biến là :

- Phân đạm (chứa N) nh urê CO(NO2)2, amoni nitrat NH4NO3, amoni sunfat

tnc ?????oC

- Có các tính chất của kim loại : tác dụng phi kim, dd axit, dd muối

- Không tác dụng với H2SO4 đặc nguội và HNO3 đặc, nguội

- Có hoá trị III trong các hợp chất

- Tác dụng với kiềm :2Al+2NaOH+2H2O→2NaAlO2+3H2

- Có hoá trị II trong phản ứng với dd axit, dd muối, S hoặc phi kim trung bình, yếu

- Có hoá trị III trong phản ứng với Cl2, Br2,…

- Có hoá trị II và III trong phản ứng với O2

ứng dụng Đợc sử dụng rộng rãi trong đời sống

: đồ dùng gia đình, xây dựng, chế tạo máy bay, ô tô,…

Đợc sử dụng phổ biến là gang, thép (hợp kim của Fe với C và một số nguyên tố khác), dùng để chế tạo máy móc, thiết bị, nguyên liệu xây dựng,…

Điều chế 2Al

2O3 đpnc criolit

→ 4Al + 3O2 - Sản xuất gang : dùng khí

CO khử oxit sắt trong lò cao3CO to

→ 2Fe + 3CO2

- Sản xuất thép : oxi hoá một

số kim loại, phi kim để loại ra khỏi gang phần lớn nguyên tố

C, Si, Mn,…

2Fe + O2 →to 2FeOFeO + C →to Fe + CO

Nhận biết Là kim loại tan đợc trong kiềm, giải Là kim loại có tính nhiễm từ

Clo lµ phi kim m¹nh.

1 Ph¶n øng dÔ dµng víi hi®ro t¹o

ra khÝ hi®ro clorua

2 Ph¶n øng víi hÇu hÕt kim lo¹i

3 Kh«ng ph¶n øng trùc tiÕp víi oxi

3 T¸c dông víi níc, dd NaOH cho s¶n phÈm cã tÝnh oxi ho¸ m¹nh

- Than cốc làm chất khử trong

điều chế kim loại

Dùng làm chất khử trùng, tẩy trắng trong đời sống, trong công nghiệp, điều chế cao su, chất dẻo,

điều chế axit clohiđric,…

Điều chế Nớc ta có nhiều mỏ than đá trữ

Nhận biết Than vô định hình màu đen,

không tan trong nớc, dễ cháy tạo thành khí CO2

Khí màu vàng lục, làm giấy quỳ tím ẩm chuyển màu đỏ rồi mất màu

Thù hình : Những đơn chất khác nhau do một nguyên tố tạo nên gọi là các dạng thù hình của nguyên tố hoá học

Tính hấp phụ của một chất là khả năng giữ trên bề mặt của nó các chất khí, chất hơi, chất tan trong dung dịch (không có phản ứng hoá học xảy ra)

Than gỗ, than xơng mới điều chế (bằng cách đốt cháy gỗ, xơng trong điều kiện

thiếu không khí) có tính hấp phụ mạnh, gọi là than hoạt tính

Oxit của cacbon

Tính chất vật lí Chất khí không màu, không mùi, ít

tan trong nớc, rất độc, là khí cháy ợc

đ-Chất khí không màu, không mùi, nặng hơn không khí, khi

bị nén và làm lạnh thì biến thành tuyết cacbonic (nớc đá khô), không duy trì sự cháy

- Là oxit axit : tác dụng với

n-ớc, dd kiềm, oxit bazơ

- Dd H2CO3 là một axit yếu, kém bền :

CO2 + H2O →H2CO3

ứng dụng Làm nhiên liệu, chất khử, nguyên

liệu trong công nghiệp hoá học

Để chữa cháy, bảo quản thực phẩm, sản xuất nớc giải khát, xôđa, phân bón,…

Điều chế Thu khí CO từ lò luyện cốc

CO + O2 →to CO2

Sản phẩm của quá trình hô hấp, sự cháy,…

2HCl+CaCO3→

CaCl2+H2O+CO2

C + O2 →to CO2

Nhận biết - Khi đốt cháy có ngọn lửa màu

xanh, toả nhiều nhiệt, cho khí CO2

- CO khử bột CuO màu đen cho kim loại Cu màu đỏ

- Khí không duy trì sự cháy (đổ CO2 vào cốc có ngọn nên

đang cháy thì nến tắt)

- Làm đục nớc vôi trong

Muối cacbonat

Chất

Đặc điểm Muối cacbonat trung hoà

Muối cacbonat axit (Hiđrocacbonat)

Ví dụ Na2CO3, CaCO3,… NaHCO3, Ca(HCO3)2,…

Có tính chất hoá học của muối : tác dụng với axit, dd bazơ, dd muối, nhiều muối cacbonat bị nhiệt phân huỷ

o t

CaCO →CO +CaO 2NaHCO3→to Na CO2 3+H O CO2 + 2

Muối hiđrocacbonat tác dụng với kiềm tạo muối trung hoà :

NaHCO3 dùng làm dợc phẩm, hoá chất trong bình cứu hoả

Muối cacbonat tác dụng axit sinh ra khí CO2

Na2CO3+2HCl→2NaCl+H2O+CO2 NaHCO3+HCl→NaCl+H2O+CO2

 Đá vôi tan đợc trong nớc có hoà tan khí CO2 :

CTPT chung

Hiđrocacbon no

CnH2n+2

Hiđrocacbon không no

CnH2n

Hiđrocacbon không no

CnH2n–2

Hiđrocacbon thơm

CnH2n–6

CTCT / ……

Đặc điểm cấu

tạo

Chỉ có liên kết đơn Có liên kết đôi Có liên kết ba Có 3 liên kết đôi xen

kẽ 3 liên kết đơn trong vòng 6 cạnh

Tham gia phản ứng thế, phản ứng cộng nhng khó khăn :

C6H6+Br2 t ,Feo

→

C6H5Br+HBr

C6H6+3H2 o

ứng dụng Làm nhiên liệu, nguyên

liệu điều chế hiđro, bột

- Nhiên liệu để hàn cắt kim loại

- Nguyên liệu sản xuất chất dẻo, cao su,…

- Nguyên liệu sản xuất chất dẻo, phẩm nhuộm, thuốc trừ sâu,…

→CH4+Na2CO3

Sản phẩm chế biến dầu mỏ

→làm lạnh nhanh

C2H2+3H2

Sản phẩm chế biến nhựa than đá trong

lò cốc :3C2H2 C,to

Làm mất màu dd brom - Chất lỏng không

tan trong nớc, tan

đ-ợc trong rợu

- Hoà tan đợc cao

làm đỏ quỳ tím ẩm su, iôt, dầu ăn,…

Có nhóm –COOH

CCC

RRR

OOOO

O

O

CH2CH

n-ớc, hoà tan đợc nhiều chất

(iot, benzen, dầu ăn,…)

ts 78,3 oC

Chất lỏng, không màu, vị chua, tan vô hạn trong nớc

Dd axit axetic từ 2-5% dùng làm giấm ăn

Chất rắn hoặc lỏng, nhẹ hơn nớc, không tan trong nớc, tan trong benzen, dầu hoả, rợu,

2 Tác dụng với kim loại kiềm

cho khí hiđro, toả nhiều nhiệt,

bị oxi hoá chậm trong không

khí (bị chua) biến thành axit

Etyl axetatPhản ứng của rợu với axit sinh ra este gọi là phản ứng este

hoá

Chất béo bị thuỷ phân trong môi trờng axit hoặc kiềm :(RCOO)3C3H5 + H2O o

axit t

→

C3H5(OH)3 + 3RCOOH(RCOO)3C3H5 + 3NaOH to

C3H5(OH)3 + 3RCOONaPhản ứng này đợc gọi là phản ứng xà phòng hoá

ứng dụng Làm nhiên liệu, dung môi,

chế dợc phẩm, rợu, bia, điều

chế axit axetic, cao su và

nhiều chất khác

Pha giấm ăn, sản xuất chất dẻo, thuốc nhuộm, dợc phẩm, tơ sợi,…

- Là thành phần cơ bản trong khẩu phần ăn của con ngời, vật nuôi

- Điều chế glixerol và xà phòng

Điều chế - Từ tinh bột hoặc đờng :

2CH3COOH + Na2SO4

- Có trong mỡ động vật, dầu thực vật

- Cho axit béo kết hợp với glixerol :

Nhận biết Tác dụng với Na, cháy dễ

dàng và có mùi thơm của rợu

uống

Tính axit : làm đỏ quỳ tím, tác dụng với Zn, CaCO3,…

Không tan trong nớc nhng bị thuỷ phân trong dd axit hoặc kiềm nóng

Một số gluxit (chất đờng bột)

Là những polime thiên nhiên có phân tử khối rất lớn

Chất rắn màu trắng, không tan trong nớc nguội

Tan đợc trong nớc nóng tạo thành hồ tinh bột

Không tan trong nớc nóng

t

→ nC6H12O6

Hồ tinh bột tác dụng với dd iot màu nâu cho sản phẩm có màu xanh tím đặc tr-ng

- Làm lơng thực nuôi sống con ngời

- Làm nguyên liệu sản xuất đờng glucozơ và rợu etylic

- Sản xuất đồ gỗ, bông vải sợi, giấy, rợu etylic,…

- Làm vật liệu xây dựng

củ cải đờng, thốt nốt,

…

Có nhiều trong hạt lúa, hạt ngô, củ khoai, củ sắn, quả

bơ, chuối xanh,…

Có nhiều trong sợi bông, sợi đay, sợi lanh, tre, gỗ, nứa,…

Nhận biết Có phản ứng tráng

g-ơng

Có phản ứng tráng

g-ơng khi đun nóng trong dd axit

Tác dụng với iot cho màu xanh tím

Chỉ tan khi bị đung nóng trong dd axit

Một số polime (hợp chất cao phân tử)

Chất

Khái niệm Một loại vật liệu chế tạo từ

polime có tính dẻo

Tính dẻo : Khi ép chất dẻo

vào khuôn ở nhiệt độ thích

hợp sẽ thu đợc vật phẩm có

Là những polime thiên nhiên hay tổng hợp có cấu tạo mạch thẳng, có thể kéo dài thành sợi : sợi bông, sợi gai, sợi tơ tằm, tơ nilon,…

Là những polime thiên nhiên hay tổng hợp có tính đàn hồi

Tính đàn hồi : Tính bị biến

dạng dới tác dụng của lực và trở lại dạng ban đầu khi lực

hình dáng xác định đó thôi tác dụng.

Thành phần Chủ yếu là polime, ngoài ra

có thêm một số chất nh :

- Chất hoá dẻo : làm tăng

tính dẻo, gia công dễ dàng

- Chất độn : tăng độ bền cơ

học, tính chịu nớc, chịu nhiệt,

…

- Chất phụ gia : tạo màu, tạo

mùi, tăng độ bền với môi

tr-ờng (thtr-ờng gây độc hại)

Có hai loại tơ :

- Tơ thiên nhiên : có sẵn trong tự nhiên nh tơ tằm, sợi gai, sợi đay, sợi lanh,… đợc

xử lí thành sợi dệt

- Tơ hoá học : chế biến hoá

học từ polime thiên nhiên (tơ

visco, tơ axetat,…) hoặc tổng hợp từ các chất đơn giản nh tơ nilon, tơ capron,…

Có hai loại cao su :

- Cao su thiên nhiên : chế biến từ mủ cây cao su

- Cao su tổng hợp : chế biến

từ rợu etylic hoặc các sản phẩm chế hoá dầu mỏ.Ngời ta còn trộn thêm vào cao su các chất khác (lu huỳnh) để làm tăng tính đàn hồi (gọi là sự lu hoá cao su)

Ngoài tính chất cơ bản là tính

đàn hồi, cao su còn có những tính chất quý nh không thấm nớc, không thấm khí, chịu mài mòn cao, cách điện

ứng dụng Đợc sử dụng rộng r i trong tấtã

cả các lĩnh vực của đời sống

và sản xuất cho đến kĩ thuật

chính xác : thay thế kim loại,

Có tới hơn 5 vạn loại sản phẩm chế tạo từ cao su : lốp

xe, vỏ bọc dây điện, áo ma,

áo lặn, găng tay, đồ chơi, giày dép,…

 Mỗi mắt xích trong phân tử polime gọi là một monome, chúng liên kết với nhau thành mạch thẳng, mạch phân nhánh hoặc mạng không gian

 Các polime thờng có nhiệt độ nóng chảy không xác định, kém bền với nhiệt

Dầu mỏ và nhiên liệu

Chất

Khái niệm Tập trung thành những vùng lớn trong lòng

đất, do xác động vật bị vùi lấp qua hàng triệu

triệu năm tạo ra

Là các loại vật chất để cung cấp năng lợng

- Nhiên liệu rắn : than đá, gỗ,…

- Nhiên liệu lỏng : xăng, dầu, rợu etylic,…

- Nhiên liệu khí : khí đồng hành, khí lò cốc, khí tự nhiên, khí biogas,…

Thành phần Trong các mỏ dầu thờng có lớp trên là khí

mỏ dầu, khí đồng hành Lớp dầu mỏ phía dới

là hỗn hợp nhiều hiđrocacbon Ngoài ra, còn

lẫn nhiều chất khác nh các kim loại, phi kim,

axit hữu cơ, vô cơ,…

Chủ yếu là cacbon và các hợp chất dễ cháy của cacbon (hiđrocacbon, dẫn xuất của hiđrocacbon,…)

Tính chất Là chất lỏng sánh, màu nâu đen, không tan

trong nớc và nhẹ hơn nớc, có nhiệt độ sôi

không ổn định, dễ cháy, nổ

Đó là chất rắn, lỏng, khí,… dễ cháy nổ

- Nhiên liệu khí có năng suất toả nhiệt cao nhất, rồi đến nhiên liệu lỏng, dễ cháy hoàn toàn, ít gây độc hại môi trờng Nhiên liệu rắn cháy không hoàn toàn, năng suất toả nhiệt thấp, gây ô nhiễm môi trờng

ứng dụng ứng dụng chính là làm nhiên liệu cung cấp năng lợng cho sản xuất và đời sống

Làm nguyên liệu cho nhiều ngành công

nghiệp hoá học khác nh cao su, chất dẻo,

sợi dệt,

Là nguyên liệu cho nhiều ngành khác nh xây dựng, sản xuất giấy, đồ gỗ, công nghiệp hoá chất,…

Khai thác, chế

biến

Trữ lợng dầu của nớc ta còn khá lớn (khoảng

5-6 tỉ tấn quy đổi) Dầu mỏ của nớc ta thuộc

loại dầu sạch (ít kim loại nặng, lu huỳnh,

nitơ,…)

Tuy nhiên, việc chế biến dầu mỏ mới bắt đầu

đợc thiết lập nên nguồn lợi từ dầu mỏ còn rất

kém hiệu suất, hiện tại chủ yếu là xuất khẩu

dầu thô

Nớc ta có nhiều mỏ than đá rất lớn, chất lợng tốt Việc khai thác đ có từ hàng trăm năm ãnay

Nớc ta có nhiều rừng cung cấp gỗ, tre,… Tuy nhiên, nếu chỉ để làm nhiên liệu thì rất l ng ãphí

Các mỏ khí tự nhiên, khí mỏ dầu… cũng có nhiều, cung cấp một lợng lớn năng lợng cho

đời sống và sản xuất

 Chỉ số octan đặc trng cho tính chống kích nổ, biểu thị bằng tỉ lệ phần trăm về thể

tích giữa isooctan và hỗn hợp của isooctan với n-heptan Chỉ số octan càng cao thì

nhiên liệu càng đợc đánh giá tốt Quy ớc chỉ số octan cao nhất là 100, thấp nhất là 0