Do đó, khi đến với truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, người đọc sẽ được dẫn dắt vào thế giới nội tâm đầy tinh tế của nhân vật Liên với những cảm xúc mong manh, mơ hồ trong cuộc sống thường ngày.
Trang 1Thạch Lam xuất hiện trên văn đàn Việt Nam 30 – 45 như một cơn gió đầu mùa đầy tinh khiết và nhẹ nhàng Mỗi truyện ngắn của ông như một bài thơ trữ tình với giọng điệu chân thành, điềm đạm, sự nhạy cảm trước những biến thái của cảnh vật và lòng
người Do đó, khi đến với truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, người đọc sẽ được dẫn dắt vào thế
giới nội tâm đầy tinh tế của nhân vật Liên với những cảm xúc mong manh, mơ hồ trong cuộc sống thường ngày
Dù là thành viên của nhóm Tự lực văn đoàn song tư tưởng thẩm mĩ của Thạch
Lam lại có sự khác biệt Trong khi các thành viên khác hướng ngòi bút về tầng lớp quý tộc, những con người được xem là “lá ngọc cành vàng” thì văn chương của Thạch Lam lại hướng đến những con người nhỏ bé, gặp nhiều bất hạnh trong xã hội Tuy vậy, những sáng tác của Thạch Lam lại không nghiêng về miêu tả thế giới hiện thực mà có sự hòa quyện giữa hai yếu tố hiện thực và lãng mạn Vì vậy, có người nói rằng: nếu như ví văn học Việt Nam giai đoạn 30 – 45 như một phiên chợ văn chương thì các tác phẩm của Thạch Lam là thức quà đặc biệt Thạch Lam có sở trường về truyện ngắn, cái độc đáo trong thế giới truyện ngắn Thạch Lam là tiếp cận và khám phá thế giới nội tâm con người sâu sắc, đầy tinh tế Và truyện ngắn “Hai đứa trẻ” là một trong những truyện ngắn như thế của ông Thông qua những cung bậc tâm trạng nhân vật Liên, Thạch Lam như được sống lại với chuỗi kỉ niệm đẹp thời thơ ấu bên người chị tần tảo nơi phố huyện Cẩm Giàng nghèo xơ xác
Liên là một nhân vật đặc biệt trong truyện ngắn đầy chất thơ, chất lãng mạn này Nhân vật Liên được xây dựng như một nhân vật trữ tình cảm nhận thế giới Dường như Thạch Lam đã hóa thân vào nhân vật để thể hiện suy nghĩ, cảm xúc của mình trước cảnh
và người Tâm trạng của nhân vật chịu sự tác động của thiên nhiên và cuộc sống con người nơi phố huyện
Truyện mở đầu bằng khung cảnh của một buổi chiều tàn nơi phố huyện với âm thanh của tiếng trống thu không vang xa gọi chiều Đó là âm thanh báo hiệu một ngày đã hết Dưới ngòi bút của Thạch Lam, bức tranh thiên nhiên nơi phố huyện hiện lên thật đẹp,
thật đơn sơ, mộc mạc Phương Tây “đỏ rực như lửa cháy” với sắc hồng của những đám mây “ánh lên như hòn than sắp tàn” thêm vào đó là “dãy tre làng trước mặt đen lại, cắt hình rõ rệt trên nền trời” Cảnh vật khiến người đọc có cảm giác dường như ánh sáng và
bóng tối đang giao tranh với nhau để chiếm lĩnh cho mình một không gian riêng và cuối cùng ánh sáng đành nhường chỗ cho bóng tối bủa vây Khung cảnh thiên nhiên của phố huyện lúc chiều tàn hiện lên thật bình dị, nên thơ nhưng cũng man mác buồn Và dường như nỗi buồn ấy đã thấm thía vào tâm hồn của cô bé Liên khiến cho tác giả cũng nhận ra
“Đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn” Miêu tả đôi mắt là cách Thạch Lam đưa Liên đến
gần hơn với người đọc Thông qua đôi mắt Liên, thế giới nội tâm của cô bé như mở rộng
ra khiến người đọc cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn cô bé, dù còn non nớt, ngây thơ nhưng
đã sớm có những rung động đầy tinh tế trước những khoảnh khắc tàn phai của cuộc đời
Điểm thêm đằng sau bức tranh thiên nhiên là bức tranh đời sống của con người Nơi chiếc chõng tre đã gần gãy, Liên quan sát thấy “chợ đã vãn từ lâu” Cảnh chợ tàn hiện lên thật thê lương qua đôi mắt ngây thơ của Liên Những thứ còn sót lại của phiên
chợ nghèo chỉ là “rác rưởi, vỏ bưởi vỏ thị, lá nhãn lá mía”, những thức hàng giản dị, quê
Trang 2mùa của miền quê nghèo Trong không gian ấy, Liên còn trông thấy những đứa trẻ con
nhà nghèo, chúng “ đi lại, lom khom” nhặt nhạnh những gì còn sót của những người bán
hàng để lại Hành động ấy những đứa trẻ khiến chị “động lòng thương” chúng nhưng chị
chẳng thể làm được gì, vì “chính chị cũng không có tiền để mà cho chúng nó” Không chỉ thương lũ trẻ nghèo Liên còn cảm nhận được cái hương vị của miền đất này “Một mùi âm
ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn với mùi cát bụi quen thuộc quá, khiến chị em Liên tưởng là mùi riêng của đất, của quê hương này” Cảm nhận ấy cho thấy Liên có sự gắn
bó thân thiết với miền đất này Và dường như thông qua cảm nhận của Liên, nhà văn Thạch Lam đã kín đáo gửi gắm vào cô bé lòng yêu quê hương, đất nước của mình dù miền quê ấy có nghèo nàn, xơ xác, tiêu điều.Qua đó, người đọc thấy được, nhân vật của Thạch Lam thường ít nói nhưng suy tư nhiều và ẩn sau những dòng suy nghĩ tha thiết về cuộc sống đó chính là vẻ đẹp của tình người, của tình cảm yêu thương rất mực chân thành
Với ngôn ngữ và giọng điệu trữ tình, Thạch Lam đã miêu tả một cách chân thực những cung bậc tình cảm của nhân vật Liên Đó là một nỗi buồn khe khẽ, vẩn vơ, mơ hồ của một cô bé trước cảnh chiều tàn nơi phố huyện Một lòng thương người vô tận khi chứng kiến những mảnh đời nghèo khổ, cơ cực đang loay hoay trong bóng đêm Tất cả những điều đó đã làm nổi bật lên một thế giới tâm hồn trẻ thơ đầy nhạy cảm, tinh tế, giàu lòng trắc ẩn và yêu thương con người Đặc biệt, Liên còn tìm thấy nơi phố huyện này những
vẻ đẹp bình dị mà giàu chất thơ Qua cách cảm nhận một đêm mùa hạ trong trẻo, êm ả
“trời bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ êm như nhung và thoảng qua gió mát” Dưới ánh
nhìn của Liên, con phố huyện hiện đang hiện ra dưới vẻ đẹp của bầu trời đêm thăm thẳm với hàng ngàn ngôi sao đang chiếu sáng lấp lánh Vậy cũng đủ cho thấy tình yêu quê hương trong Liên như dòng nhựa sống luôn đầy ắp trong tâm hồn Có lẽ, bắt nguồn từ đó
mà trong Liên luôn có sự xót thương những kiếp người nghèo khổ nơi phố huyện
Liên không chỉ động lòng trước những đứa trẻ con nhà nghèo mà chị còn thương hết thẩy những con người với cuộc sống bấp bênh, cơ cực, le lói như ngọn đèn trước gió nơi phố huyện này Đó chính là mẹ con chị Tí, bà cụ Thi điên, bác phở Siêu và gia đình bác Xẩm Liên nhìn thấy và thấu hiểu mọi nỗi vất vả, đói khổ của họ nhưng so với họ, gia đình chị cũng chẳng khấm khá gì hơn Thế nên, trong lòng Liên trào dâng một lòng thương vô hạn, một nỗi niềm xót xa không gì tả xiết Liên thương mẹ con chị Tí ngày “đi
mò cua bắt tép”, đêm lại dọn hàng đến tận khuya mà chẳng kiếm thêm được bao nhiêu Qua cách miêu tả tỉ mỉ hàng nước, cách Liên ân cần hỏi thăm khi thấy mẹ con chị Tí dọn hàng muộn người đọc cũng phần nào cảm nhận được lòng yêu thương, sự quan tâm chân thành của Liên đối với chị Tí Tình cảm của Liên không chỉ dành riêng cho mẹ con chị Tí
mà còn san sẻ cho bà cụ Thi điên, bác phở Siêu và gia đình bác xẩm Liên dành một chút lòng cho bà cụ Thi điên qua cút rượu ti đầy hằng ngày; dành ánh mắt xót thương, cảm thông đối với gánh phở xa xỉ, ế ẩm của bác Siêu và dành tình yêu thương trước những tiếng đàn bầu bật trong yên lặng của vợ chồng bác Xẩm Có thể nói trái tim Liên đã hòa chung nhịp đập với con người ở phố huyện – một nhịp đập sâu lắng, nhẹ nhàng mà đầy xót xa Ngoài ra, Liên cũng rất ân cần với em trai mình Chị thương và chu đáo hết lòng với em Chi tiết Liên quạt cho em trong lúc thức đợi chuyến tàu qua đêm đã thể hiện điều
đó Vì thế, có thể nói cô bé Liên sinh ra đời để yêu thương, san sẻ với những kiếp người
Trang 3nghèo khổ nơi phố huyện tăm tối Nhịp sống ở phố huyện cứ lặp đi lặp lại, quẩn quanh như thế Thật đơn điệu và tẻ nhạt Những cảnh đời bế tắc cùng những con người lay lắt,
luôn “mong đợi một cái gì tươi sáng hơn cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ”
dường như đều được Liên thu vào tầm mắt mình Với trái tim đa cảm, giàu lòng thương người, những cảm nhận tinh tế, sâu sắc về cuộc đời mờ nhạt, tù túng nơi cái ao đời chật hẹp như dần được nhen nhóm trong lòng Liên Tình người trong Liên không ồn ào mà rất dịu nhẹ, trong sáng, lắng đọng trên từng trang sách Chính cái nhìn nhân hậu, niềm xót thương ấy đã làm nên tình người cao đẹp, đậm chất nhân văn cho tác phẩm “Hai đứa trẻ” Như vậy những kiếp người trong đêm tối, từ bóng tối đi ra rồi lại đi lần vào bóng tối hiện lên qua cái nhìn, sự cảm nhận của nhân vật Liên hay là của chính Thạch Lam? Đúng như
Thế Lữ từng nhận xét: “Sự thực của tâm hồn mà Thạch Lam diễn trong văn chương phức tạp, nhiều hình vẻ nhưng bao giờ cũng đằm thắm, cũng nhân hậu, cũng nghẹn ngào chút
lệ thầm kín của tình thương”.
Những ngày tháng tươi đẹp, hạnh phúc ở Hà Nội trở thành quá khứ khi thầy Liên mất việc Và nơi chào đón gia đình Liên không đâu khác ngoài con phố huyện Cẩm Giàng nghèo xơ xác Nơi đây hai chị em Liên được mẹ giao cho trông nom một quán tập hoá nhỏ xíu Ban ngày bán hàng, ban đêm đóng cửa cài then lại cẩn thận Chập tối, mẹ ghé qua thăm, dặn các con phải thức đến lúc xe lửa đi qua mới được ngủ Có lẽ vì thế nên hai chị em Liên đã dần quen với con người và cảnh vật trong phố huyện, đã hoà nhập vào
cuộc sống nơi này một cách tự nhiên Và trước hết là quen với bóng tối “Đêm tối đối với Liên quen lắm, chị không sợ nó nữa Tối hết cả con đường thăm thẳm ra sông, con đường qua chợ về nhà, các ngõ vào làng lại càng sẫm đen hơn nữa” Trong cảm nhận
của Liên, bóng tối vô cùng dày đặc, nó đang bao lấy cả phố huyện này Bằng cách sử dụng thủ pháp đối lập, Thạch Lam đã làm nổi bật sự khác biệt giữa ánh sáng và bóng tối Nếu như bóng tối là một con quái vật khổng lồ đang nuốt chửng cả phố huyện này vào trong dạ dày đen ngòm của nó thì ánh sáng lại xuất hiện với tần số cực kì thấp Đó chỉ là
“hột sáng”, “khe ánh sáng”, “đốm sáng”, “vệt sáng”… tất cả đều hiện lên thật bé nhỏ, tội nghiệp “mất đi rồi lại hiện ra trong đêm tối” Nhưng trước cảnh sống tăm tối đó, chị
em Liên vẫn luôn khát khao về một cuộc sống mới tốt đẹp hơn, tươi sáng hơn Liên quen dần với bóng tối song lại không cam chịu sống mãi trong đó Ánh mắt chị luôn thiết tha kiếm tìm những nguồn sáng Có lúc Liên lại ngước lên bầu trời đêm thăm thẳm để nhìn
ngắm “hàng ngàn ngôi sao đang ganh nhau lấp lánh”, có lúc chị lại tìm về với ngọn đèn
gần gũi ấm áp xung quanh: đèn sáng dây trong hiệu khách; vầng sáng nhỏ trên chõng hàng của chị Tí, thậm chí chị nâng niu cả những hột sáng bé nhỏ Tâm hồn Liên như một mầm cây hướng dương khoẻ khoắn, luôn hướng mình về phía ánh sáng Và với trực giác,
sự nhạy cảm của người nghệ sĩ giàu lòng thương yêu, Thạch Lam đã để nhân vật của mình đi tìm lấy những động lực giúp họ vươn lên ngay trong đời sống cơ cực của mình Liên đã tìm thấy cuộc sống mình luôn mong chờ trong hình ảnh đoàn tàu đêm nơi phố huyện Thế nên, đêm nào chị em Liên đều cố thức để nhìn ngắm chuyến tàu ấy
Trang 4Đối với những người buôn bán thì đoàn tàu đêm đó là đoàn tàu mưu sinh, là niềm mong mỏi bán thêm chút đỉnh hàng hoá để gỡ gạc cho ngày mai Thế nên, tất cả đều thao thức, đợi chờ như thể một phép màu sẽ đến Nhưng đối với hai đứa trẻ, chúng thức chờ
đợi chuyến tàu vì một lý do khác “Cũng như mọi đêm, Liên không trông mong còn ai đến mua nữa… Liên và em cố thức là vì cơ khác, vì muốn được nhìn chuyến tàu đó là sự hoạt động cuối cùng của đêm khuya” Như vậy, Liên cố thức không phải để bán thêm vài
món hàng mà chị thức đợi tàu để nhìn ngắm một nguồn sáng rực rỡ, một cuộc sống nhộn nhịp, náo động Bởi lẽ đối với hai chị em, “hoạt động cuối cùng của đêm khuya” ấy là niềm vui duy nhất sau những chuỗi ngày dài chán chường, tẻ nhạt và tràn ngập bóng đêm Tâm trạng chờ tàu của chị em Liên được Thạch Lam diễn tả với thái độ đầy trân trọng, nâng niu Đó là niềm mong mỏi đến khắc hoải, cho dù buồn ngủ díu cả mắt nhưng Liên và An vẫn cố gượng dậy để không lỡ mất chuyến tàu Ngay cả khi không thể chống chọi lại với cơn buồn ngủ, cậu bé vẫn không quên dặn chị “Tàu đến chị đánh thức em dậy nhé” Chuyến tàu đêm đã trở thành hình ảnh rất đỗi quen thuộc với chị em Liên Hình ảnh
đó dường như in đậm vào tâm trí hai đứa trẻ và trở thành liều thuốc tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống của chúng Niềm khao khát, háo hức mong được nhìn thấy con tàu đêm thể hiện rõ ràng trong từng câu văn Người đọc cứ ngỡ như đây là đêm cuối cùng con tàu chạy qua phố huyện này cho nên bằng mọi giá, An và Liên phải thức dậy để nhìn ngắm nó
Thế rồi, giây phút mà hai chị em Liên chờ đợi đã đến Thoáng trong tiếng gió xa xôi là tiếng đoàn tàu vụt đến Rồi tiếng reo thảng thốt, mừng rỡ của bác Siêu “Đèn ghi đã
ra kia rồi!”.“Liên cũng trông thấy ngọn lửa xanh biếc, sát mặt đất, như ma trơi Rồi tiếng còi xe lửa ở đâu vang lại, trong đêm khuya kéo dài ra theo gió xa xôi” Đó là lúc mà Liên vội vã đánh thức em “Dậy đi An, tàu đến rồi!” Lời giục giã gấp rút, hối thúc như thể nếu
An không dậy thì sẽ không bao giờ còn được nhìn thấy đoàn tàu nữa Thạch Lam không dùng từ ngữ nào để diễn tả sự háo hức của hai chị em mà cái háo hức ấy vẫn cứ hiện lên thật sống động và giàu chất nhân văn Tiếp đến là tiếng dồn dập, tiếng xe rít mạnh vào ghi, kèm theo một làn khói bừng sáng trắng đằng xa khiến tâm hồn của hai đứa trẻ như bị hút sâu vào toa tàu sáng trưng Thế rồi con tàu rầm rộ đi tới với các toa đèn sáng trưng, chiếu sáng cả một góc đường Trên “những toa hạng sang trọng lố nhố những người, đồng và kền lấp lánh, và các cửa kính sáng” Ánh sáng rực rỡ như chiếu sáng cuộc đời
An và Liên trong phút chốc, mở ra trước hai đứa trẻ một chút thế giới mới Sức sống mãnh liệt nơi tâm hồn Liên, niềm khao khát về tương lai như được đánh thức bởi ánh sáng của con tàu trong giây phút đó Cuối cùng là cảnh đoàn tàu đi xa dần, mất hút vào màn đêm, để lại những đốm than đỏ bay tứ tung trên đường sắt Hai chị em đứng nhìn theo đoàn tàu cho đến khi nó chỉ còn là “cái chấm nhỏ của chiếc đèn xanh treo trên toa sau cùng, xa xa mãi rồi khuất sau rặng tre” Chuyến tàu đêm sáng rực, vui vẻ và huyên náo, đầy hấp dẫn nhưng chỉ thoáng qua trong chốc lát rồi phố huyện lại trở về với trạng thái mênh mang, yên lặng và đầy bóng tối Thạch Lam lại một lần nữa sử dụng rất tài tình biện pháp đối lập để làm nổi bật sự tương phản giữa một bên là đoàn tàu đêm náo nhiệt, đầy ánh sáng và một bên là sự im lặng, mênh mông của đêm tối nơi phố huyện Và dường như điều đó đã để lại trong lòng hai đứa trẻ một nỗi buồn càng thêm thấm thía lẫn sự khát khao, nuối tiếc khôn nguôi Đối với hai chị em Liên, đoàn tàu đêm là đoàn tàu của một
Trang 5Hà Nội sáng rực và lấp lánh, nó nhắc chúng nhớ về những kỉ niệm đẹp ở nơi mà hai chị từng sống thời thơ ấu êm ấm và sung sướng Đó là một cuộc sống hoàn toàn khác xa với cuộc sống phố huyện buồn tẻ và nghèo nàn này “Liên nhớ lại khi ở Hà Nội chị được hưởng những thức quà ngon, lạ - bấy giờ mẹ Liên nhiều tiền – được đi chơi ở Bờ Hồ, uống những cốc nước lạnh xa đỏ” Không những thế, đoàn tàu đó còn là hình ảnh của tương lai tươi sáng, rạng rỡ; là nơi mà những người nghèo khổ nơi phố huyện Cẩm Giàng này được hưởng một thế giới giàu sang, nhộn nhịp, đầy âm thanh và ánh sáng Vẻ đẹp của đoàn tàu; niềm hân hoan, háo hức lẫn nỗi tiếc nuối của hai đứa trẻ khi ngắm đoàn tàu không chỉ khiến người đọc một thoáng vui mà còn gợi nên thật nhiều bâng khuâng, thương cảm Người đọc như cùng Thạch Lam đồng cảm với những kiếp người nhỏ bé vô danh không biết bao giờ mới chạm được ánh sáng và hạnh phúc Chính vì thế, thông qua cảnh chờ tàu của hai đứa trẻ, Thạch Lam đã nhóm lên ngọn lửa hi vọng trong lòng những tâm hồn đang lụi tàn về một ngày mai tươi sáng và rạng rỡ hơn
Nét độc đáo trong thế giới nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam là tiếp cận và khám phá thế giới nội tâm con người Trong truyện “Hai đứa trẻ”, tác giả đã hết sức tài tình và tinh tế khi miêu tả diễn biến tâm trạng của nhân vật Liên gắn liền với thế giới ngoại cảnh: cảnh chiều thì người buồn man mác; đêm xuống thì người đợi chờ, khắc khoải; đoàn tàu
đi qua lại để trong lòng người nỗi buồn và sự tiếc nuối Cách miêu tả này góp phần quan trọng tạo nên không khí cho tác phẩm Bên cạnh đó việc sử dụng biện pháp đối lập giữa các hình ảnh êm đềm, thi vị của thiên nhiên và cái nghèo nàn lam lũ nơi phố huyện; giữa ánh sáng và bóng tối; giữa cái huyên náo chốc lát và cái im lặng mênh mông cũng góp phần làm bật lên tâm trạng của nhân vật Cuối cùng là giọng văn nhẹ nhàng, khách quan nhưng ẩn chứa một tấm lòng nhân ái, niềm trân trọng của Thạch Lam với từng mong ước nhỏ nhoi của những con người bất hạnh bị bỏ quên nơi gác xép của chuyến tàu thời gian
vô định
Bằng một truyện ngắn trữ tình có cốt truyện đơn giản, Thạch Lam đã thể hiện một cách nhẹ nhàng mà thấm thía niềm xót thương đối với những kiếp người sống cơ cực, quẩn quanh, tăm tối ở phố huyện nghèo trước Cách mạng Đồng thời ông cũng biểu lộ sự trân trọng ước mơ đổi đời tuy còn mơ hồ của họ Nói như nhà văn Nguyễn Tuân thì:
“Truyện “Hai đứa trẻ" có một hương vị thật là man mác Nó gợi một nỗi niềm về quả vãng, đổng thời cũng dóng lên một cái gì còn ở trong tương lai… Nơi cái thế giới quan của một đôi trẻ ở một phố quê, hình ảnh đoàn tàu và tiếng còi tàu đã thành một thói quen của cảm xúc và của ước vọng” Chính những suy nghĩ, xúc cảm chân thành của nhà văn đối với những mảnh đời khốn khó đã khiến bao thế hệ người đọc xúc động, thấm thía hơn giá trị nhân văn mà tác phẩm mang lại