William shakespeare

Số ít tài liệu về cuộc sống của ông tại đây đã được tìm thấy, được suy đoán là về các vấn đề thể chất, tình dục, tín ngưỡng, tôn giáo, và được cho là do những người khác có quan hệ gần g

William Shakespeare (phiên âm tiếng Việt: Uy-li-am Sếch-xpia, sinh năm 1564 (làm lễ rửa tội ngày 26 tháng 4,[Ghi chú 1] ngày sinh 23/4/1564), mất ngày 23 tháng 4, 1616, theo lịch Julian) là một nhà văn và nhà viết kịch Anh, được coi là nhà văn vĩ đại nhất của Anh và là nhà viết kịch đi trước thời đại.[1] Ông cũng được vinh danh là nhà thơ tiêu biểu của nước Anh và là "Nhà thơ của Avon" (Avon là quê của Shakespeare, viết tắt của Stratford-upon-Avon).[2][Ghi chú 2] Những tác phẩm của ông, bao gồm cả những tác phẩm hợp tác, bao gồm 38 vở kịch,[Ghi chú 3] 154 bản sonnet, 2 bản thơ tường thuật dài,

và vài bài thơ ngắn Những vở kịch của ông đã được dịch ra thành rất nhiều ngôn ngữ lớn

và được trình diễn nhiều hơn bất kì nhà viết kịch nào.[3]

Shakespeare được sinh ra và sinh trưởng tại Stratford-upon-Avon Vào năm 18 tuổi, ông kết hôn với Anne Hathaway và có ba người con, đó là Susanna Hall và cặp đôi song sinh, Hamnet Shakespeare và Judith Quiney Trong những năm từ 1585-1592, sự nghiệp của ông thành công vang dội tại thủ đô Luân Đôn với vai trò là một diễn viên, nhà văn và đôi lúc là người sở hữu của một công ty kịch Lord Chamberlain's Men, với tên gọi sau đó là King's Men Ông quay về quê Stratford để nghỉ hưu vào năm 1613, lúc ông 49 tuổi, sau

đó 3 năm ông qua đời tại đấy Số ít tài liệu về cuộc sống của ông tại đây đã được tìm thấy, được suy đoán là về các vấn đề thể chất, tình dục, tín ngưỡng, tôn giáo, và được cho là do những người khác có quan hệ gần gũi với ông ghi chép lại.[4]

Hầu hết các tác phẩm nổi tiếng nhất của ông được ông sáng tác trong giai đoạn từ 1589 đến 1613.[5][Ghi chú 4] Những vở kịch đầu tiên của ông chủ yếu là hài kịch và kịch lịch

sử, những thể loại này được ông tăng lên sự tinh tế của nghệ thuật vào cuối thế kỉ XVI Sau đó, ông sáng tác chủ yếu là bi kịch đến năm 1608, bao gồm các tác phẩm Hamlet, Vua Lear, Othello và Macbeth, gồm một vài tác phẩm nổi tiếng nhất của ông bằng tiếng Anh Trong giai đoạn cuối cùng của sự nghiệp sáng tác, ông sáng tác những vở kịch buồn (tragicomedies), hay còn gọi là lãng mạn, và hợp tác với một số nhà viết kịch khác

Nhiều vở kịch của ông được tái bản nhiều lần với các chất lượng khác nhau và một cách chính xác trong suốt cuộc đời của ông Năm 1623, hai đồng nghiệp cũ của Shakespeare, cũng làm việc trên sân khấu kịch, xuất bản First Folio, một tập hợp tất cả các vở kịch được coi là của ông Nhưng đến nay, chỉ có hai trong tổng số đó được công nhận là của Shakespeare

Căn nhà của John Shakespeare, thân phụ của William Shakespeare tại Avon Đây được tin là nơi sinh của nhà văn

Stratford-upon-William Shakespeare là con trai của John Shakespeare, một người thợ làm găng tay và ủy viên hội đồng địa phương đến từ Snitterfield và Mary Arden, con gái của một chủ đất

giàu có.[6] Ông được sinh ra tại Stratford-upon-Avon và được rửa tội vào ngày 26 tháng

4 năm 1564 tại đó Ngày sinh thật sự của ông vẫn chưa rõ, nhưng những báo cáo ban đầu

là ngày 23 tháng 4 năm 1564, ngày của thánh George (St George's Day).[7] Ông là con thứ ba trong tổng số tám người con của gia đình Shakespeare và là người con duy nhất còn sống sót.[8]

Mặc dù không còn những ghi chép về quãng đời đầu tiên của ông, nhưng các nhà nghiên cứu về tiểu sử của ông đồng ý rằng Shakespeare được giáo dục tại trường King's New ở Stratford,[9] một ngôi trường miễn học phí thành lập năm 1553,[10] cách nhà ông

khoảng một phần tư dặm Vào thời Nữ hoàng Elizabeth, các trường dạy ngữ pháp có chất lượng không đồng nhất nhưng có một khuôn mẫu chương trình được quy định bởi luật pháp áp dụng trên toàn nước Anh,[11] và trường cũng cung cấp chương trình giáo dục chuyên sâu về ngữ pháp tiếng Latinh và những tác giả cổ điển trong tiếng Latinh

Năm 18 tuổi, Shakespeare kết hôn với một cô gái 26 tuổi, Anne Hathaway Giáo hội của Worcester đồng ý cho phép tổ chức lễ cưới vào ngày 27 tháng 11, 1582 Sáu tháng sau khi kết hôn, Anne sinh được một người con gái, Susanna, được rửa tội vào ngày 26 tháng

5 năm 1583.[12] Cặp song sinh một trai Hamnet và một gái Judith được sinh ra hai năm sau đó và được rửa tội vào ngày 2 tháng 2 năm 1585.[13] Hamnet mất vì một nguyên nhân không rõ vào năm 11 tuổi và được mai táng vào ngày 11 tháng 8 năm 1596.[14] Sau khi cặp song sinh ra đời, Shakespeare rời quê

Đến Luân Đôn[sửa | sửa mã nguồn]

Vào năm 1585, ông rời quê lên Luân Đôn đang lúc kịch trường ở chốn kinh kỳ trong thời

Lúc ở kinh thành Luân Đôn, ông được Bá tước Southampton giúp đỡ Dưới mái nhà của

bá tước, có một người Ý lưu vong là Giovani Florio Ông Giovani Florio đã giúp

Shakespeare hiểu biết thêm về văn học Phục Hưng của Ý và Pháp Cuộc sống đang êm đềm thì xảy ra biến cố Đó là vụ án Essex và Southampton (1601) Essex bị kết tội gây loạn chống triều đình Elizabeth I Shakespeare cũng bị tình nghi có liên quan vì vở kịch Richard III được diễn ra một hôm trước đó Essex bị chặt đầu, Southampton bị tù chung thân, còn Shakespeare trốn biệt[cần dẫn nguồn]

Vào năm 1603, Elizabeth I qua đời, Quốc vương nước Scotland là James VI lên nối ngôi

và trở thành Quốc vương James I của nước Anh; khi đó Bá tước Southampton được trả tự

do và trọng dụng Shakespeare xuất hiện trở lại với đoàn kịch của mình và được triều đình hậu đãi

Vào năm 1612, Shakespeare rời kinh đô Luân Đôn sau 1/4 thế kỷ hoạt động sân khấu và trở về Stratford để sống những năm cuối đời Ông mất ngày 23 tháng 4 năm 1616 Hiện nay, ở Stratford-upon-Avon quê hương ông, người ta thành lập Công ty kịch nghệ

Shakespeare Hoàng gia.[15]

Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Chữ ký của Shakespeare trong tờ di chúc

Trong đời mình, Shakespeare viết hơn 40 vở kịch, tất cả đều dưới dạng thơ, và được chia thành 3 loại:

Hài kịch[sửa | sửa mã nguồn]

Thơ

Kịch thất lạc

Tầm ảnh hưởng[sửa | sửa mã nguồn]

Cống hiến của Shakepeare in đậm dấu ấn lên kịch nghệ và văn chương các thế hệ sau Ví như ông đã phát triển kịch nghệ cả về xây dựng nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ và thể loại Cho tới trước vở Romeo và Juliet, lãng mạn không được xem là đề tài giá trị đối với

bi kịch Độc thoại đã từng được sử dụng chủ yếu để truyền đạt thông tin về nhân vật và

sự kiện nhưng Shakespeare đã sử dụng nó để khám phá tâm trí nhân vật Tác phẩm của Shakepeare ảnh hưởng sâu sắc tới thi ca thế hệ sau Rõ ràng, ông vĩ đại hơn hẳn các nhà viết kịch lớn của Pháp trước thời ông như Racine hay Molière.[16] Những nhà thơ trường phái lãng mạn đã nỗ lực để làm sống lại kịch thơ Shakespeare, dù đạt được rất ít thành công Nhà phê bình Gorge Steiner phát biểu rằng tất cả các vở kịch thơ từ Coleridge đến Tennyson chỉ là những "phiên bản mờ nhạt viết dựa trên các chủ đề của Shakespeare" Tuy nhiên, vào thế kỷ 18, đại văn hào nước Pháp là Voltaire (FranÇois-Marie Arouet,

1694 - 1778) - khi phân tích về kịch nghệ của Shakespeare cũng như những nhà soạn kịch nổi tiếng khác - đã phê phán ông, theo đó ông chỉ đáng được tôn vinh tại Anh:[17]

“ Ông ta là một tên man rợ giỏi tưởng tượng; ông ta viết vài tác phẩm được ca tụng, nhưng những tuyệt tác của ông ta không thể được trình diễn ở một nơi nào ngoại trừ Luân Đôn và Canada Đó không phải là dấu hiệu tốt đối với nền văn học của một quốc gia, vì những tuyệt tác của quốc gia ấy chỉ được trình diễn thành công trên mỗi chính quốc mà thôi Không có bất kỳ một tuyệt tác nào của Shakespeare đã được trình diễn ở nước

ngoài ”— Voltaire

Voltaire cũng bảo Shakespeare là "quái vật" tuy nhiên, bảo đại văn hào Pháp không bao giờ biết khen ngợi ông thì thật sai lầm Voltaire luôn luôn cho rằng, ông là một nhà soạn kịch "có bản chất cao đẹp, mặc dù tởm lợm".[17] Thời đó, Quốc vương Friedrich II (tức Friedrich Đại Đế, 1712 - 1786) - vị đại anh quân của nước Phổ và cũng chính là bạn thân của Voltaire[18] chỉ có thể đọc Shakespeare bằng các bản dịch tiếng Pháp Vào năm

1780, xuất bản tác phẩm "De la littérature allemande" Qua đó, ông phê phán "các tác phẩm ghê tởm" của Shakespeare:[19][20]

“ Những trò hề nực cười, chỉ diễn được trên vùng đất hoang vu Canada, vi phạm những quy tắc của kịch nghệ ”— Friedrich II Đại Đế[21]

Vị Quốc vương này chỉ trích Shakespeare còn thậm tệ hơn cả Voltaire: "Làm sao đống tác phẩm quái đản nửa đê tiện nửa cao thượng, nửa bi thảm nửa hài hước, lại thu hút ai

được?"[22] Song, Shakespeare đã ảnh hưởng lên những nhà viết tiểu thuyết Thomas Hardy, William Faukner và Charles Dickens Dickens thường trích dẫn Shakespeare, có thể rút ra 25 trong số các tựa tác phẩm của ông là lấy từ các tác phẩm của Shakespeare Ngay từ thế kỷ 18, dù bị một đại anh quân nước Phổ và một đại văn hào nước Pháp phê phán dữ dội, trớ trêu thay, Shakespeare lại truyền cảm nền văn hóa nghệ - thuật khắp châu Âu, và trớ trêu hơn nữa - ảnh hưởng sâu đậm nhất đối với nền văn nghệ Đức, nhà thơ Johann Gottfried Herder đã tán dương tài năng viết kịch của ông "như thần thánh".[23] Như doanh nhân nước Đức Ludwig Reiners (1896 - 1957) viết vào năm 1952, các đại văn hào Đức thời Friedrich II Đại Đế đã "bắt chước những vở kịch tồi tệ, nhảm nhí và chán ngắt của Shakespeare".[24] Trước tình cảnh đó, Quốc vương Friedrich II Đại Đế - với thái độ công kích nền văn hóa Đức (kể cả tác phẩm duy nhất mà ông biết của đại thi hào Goethe chịu ảnh hưởng của Shakespeare[22]) - lại phải viết:[25]

“ Có thể thông cảm cho Shakespeare vì ông ta sống trong cái thời đại chẳng mấy phát triển của nền văn hóa Anh Tuy nhiên, những người đương thời của Trẫm và Các Khanh mà lại tiếp bước những sai lầm của ông ta thì thật không thể tha thứ được - Trẫm lấy một ví dụ là tác phẩm "Götz von Berlichingen" của cậu Goethe - một sự bắt chước kinh tởm đối với những vở kịch Anh dở ẹc kia ' ”

Giới thiệu về William Shakespeare

William Shakespeare (1504 - 1616) là một trong số những nhà văn hóa vĩ đại nhất của loài người Từ lâu, sáng tác của ông đã vượt ra ngoài phạm vi nước Anh để trở thành tài sản chung của thế giới, cái gia tài quý báu nhất mà nghệ thuật kịch thế giới để lại cho chúng ta để tiếp thu và phát triển Tính thời sự của gia tài ấy không mảy may giảm đi mà trái lại tăng lên cùng theo năm tháng Chỉ riêng trong nửa đầu thế kỷ XX, số công trình viết về ông đã nhiều hơn số công trình của ba thế kỷ trước cộng lại

Bí quyết tạo thành tính bất tử, tính thời sự và tính toàn nhân loại của cái gia tài ấy chính

là ở điểm ông đã trung thành nói lên những nguyện vọng, những ước mơ, những hoài bão thầm kín nhất của nhân dân Anh và từ chỗ phản ảnh trung thành tính nhân dân của một nước cụ thể, ông cũng đồng thời phản ảnh một cái gì cũng bất tử như nhân dân, đó là nhân loại

I - Thời đại

Hoạt động văn học của Shakespeare gắn liền với cả một trào lưu tư tưởng và nghệ thuật

vĩ đại đã lôi cuốn châu Âu từ giữa thế kỷ XIV, gọi là thời Văn nghệ Phục hưng Đó là một thời đại đầy những mâu thuẫn gay gắt trong xã hội

Do sự phát triển của các đô thị, thị trường thế giới mở rộng nhờ việc phát hiện ra châu

Mỹ và con đường biển sang Ấn Độ, những mầm mống tư bản chủ nghĩa đang hình thành trong lòng xã hội phong kiến châu âu lớn lên nhanh chóng phá vỡ cái vỏ phong kiến bấy lâu kìm hãm nó Tầng lớp thị dân đang lớn lên nhanh chóng chống lại nền văn hoá phong kiến - nhà thờ đang cản trở sự hình thành của nó như một giai cấp tự nó và vì nó Nó phải phá vỡ chế độ cát cứ phong kiến hàng rào thuế khoá chống lại sự thống nhất thị trường nội địa để tạo lập những dân tộc Nó phải đạp tan thần học đã trói buộc tư tưởng để xây dựng những khoa học giúp nó chinh phục thế giới: đồng thời nó phải xây dựng một văn hoá riêng, một hệ tư tưởng riêng để đáp ứng những lạc thú thế gian chung cho mọi người chống lại thứ tư tưởng an bần, khổ hạnh, chịu kiếp tôi đòi của nhà thờ Thiên Chúa giáo.Trong cái đà này xuất hiện những người khổng lồ về văn hoá Như Enghen viết trong Biện chứng pháp của tự nhiên: "Đó là bước ngoặt tiến bộ vĩ đại nhất mà nhân loại xưa nay mới thấy Một thời đại cần đến những người khổng lồ về mặt tư tưởng, về nhiệt tình

và tính cách, khổng lồ về tài năng mọi mặt, và về sự hiểu biết sâu rộng của họ" Một loạt người khổng lồ xuất hiện: Đantê (Dante) ở Italia, Xecvantét (Cervantes) ở Tây Ban Nha Rabơle (Rabelais) ở Pháp Họ xây dựng lên nền nghệ thuật mới nhằm giải phóng con người thoát khỏi những ràng buộc của tôn giáo và hệ tư tưởng phong kiến Nội dung của

nó là tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa, tinh thần tự do dân chủ, hình thức của nó là ngôn ngữ dân tộc đã đạt đến trình độ nghệ thuật mẫu mực.

Nhưng Thời đại Phục hưng cũng đồng thời là thời đại tích luỹ nguyên thuỷ của tư bản, thời đại nông dân phá sản, bị bóc lột cùng cực và nổi lên bạo động, thời đại mở đầu sự thống trị nghiệt ngã của đồng tiền Hai mâu thuẫn này trong bản thân cuộc sống đều được

ít nhiều phản ảnh trong các tác phẩm văn học làm thành tính nhân dân sâu sắc của chúng Nhưng có thể nói không ở đâu mà hai mặt này thể hiện sâu sắc bằng ở Shakespeare, ở đấy chúng làm thành một mâu thuẫn đau đớn trong từng tác phẩm, khiến cho tác phẩm càng có sức thu hút lạ thường Người đọc khó lòng phân biệt đây là tiếng cười hay tiếng khóc, là sân khấu hay cuộc đời Điều này cũng có cái nguyên nhân khách quan của nó.Thực vậy, không ở đâu mà mặt vinh quang và mặt đen tối của thời tích luỹ nguyên thuỷ của tư bản lại cụ thể cho bằng ở quê hương nhà thơ Với thế kỷ XVI, nước Anh đã bước vào một bước ngoặt về mọi mặt: kinh tế, xã hội, văn hoá, biến thành "nước điển hình của tích luỹ nguyên thuỷ của tư bản", như lời nhận định của Marx

Những nền móng của chế độ phong kiến đang tan rã ở Anh Sau thế kỷ XVI, nước Anh

đã rời khỏi con đường sản xuất nông nghiệp tự túc để chuyển sang nền kinh tế thị trường, sản xuất để bán Đối tượng xuất cảng chính là len Bọn đại địa chủ cướp đất nông dân, biến đất cày thành đồng cỏ mênh mông để chăn cừu Nông dân mất hết nhà cửa, ruộng vườn, trở thành dân lang thang Tômat Morơ (Thomas Moore), nhà tư tưởng nổi tiếng thế

kỷ XVI trong quyển Nước lý tưởng viết: "Tại tất cả mọi nơi, cừu là con vật rất hiền lành

và sống kham khổ, thế mà ở đây, nó đã trở thành hung tợn và tham lam đến nỗi ăn thịt cả người, làm cho nông thôn, nhà cửa và làng mạc vắng tanh" Riêng dưới thời Henry VIII (1509-1547), cha của nữ hoàng Elizabet (1558-1603) 72.000 nông dân "lang thang" bị giết Những người nông dân này đã thành "tự do" ở chỗ thoát ly khỏi mọi ràng buộc phong kiến và mất mọi tài sản Họ kéo nhau vào các xí nghiệp, công trường và biến thành những người vô sản Quảng đại nông dân đã nhiều lần nổi dậy Đặc biệt, nổi bật là cuộc khởi nghĩa nông dân năm 1607 đã lôi cuốn một phần nhân dân quan trong miền trung nước Anh Nhưng các cuộc khởi nghĩa đều bị đàn áp và nước Anh thời Shakespeare bị bao phủ bởi những thớt chặt đầu và những giá treo cổ" (Môrôzốp) Về thái độ trắng trợn của bọn quý tộc đối với nông dân, ta có thể tìm thấy trong Côriôlanut (viết năm 1608) lời

tố cáo đanh thép: "Họ chẳng bao giờ cần đến chúng tôi cả Họ để chúng tôi chết đói trong khi kho của họ đầy nứt đố đổ vách, họ ban hành những luật lệ để bênh vực bọn cho vay nặng lãi, ngày ngày thu hồi những sắc lệnh bất lợi cho bọn giàu có và ban hành những luật lệ gắt gao để kìm hãm trói buộc đàn áp dân nghèo Nếu chiến tranh không nuốt sống chúng tôi thì họ cũng sẽ nuốt chúng tôi Đấy tình yêu của họ đối với chúng tôi là như thế đấy" (Hồi I, Cảnh 1)

Tầng lớp quý tộc đi theo con đường tư sản hoá và giai cấp tư sản ra sức ủng hộ nhà vua thống nhất quốc gia chống lại bọn phong kiến phân quyền thực hiện thống nhất thị trường nội địa đồng thời chống lại Tây Ban Nha lúc bấy giờ mạnh nhất thế giới về hải quân để giành lấy chủ quyền ngoại thương Trong một thời gian ngắn nước Anh đã đứng đầu thế giới về thương nghiệp và hải quân Trận đại thắng Acmađa năm1588 của Anh đánh tan hạm đội Tây Ban Nha mở đường cho việc buôn bán đại quy mô, kỷ nguyên xâm lược thuộc địa cũng là lúc phát triển mạnh mẽ tinh thần yêu nước, cũng như triết học và văn học nghệ thuật.

Những thay đổi về kinh tế và xã hội là cơ sở thuận tiện để tiếp thu và phát triển những tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa thời Phục hưng Vô số tác phẩm Pháp, Italia, Tây Ban Nha được dịch sang tiếng Anh Nước Anh trước đây còn lạc hậu đã đuổi kịp các nước tiên tiến

và đứng đầu châu âu về triết học Franxit Bâycân (Francis Bacon), nhà duy vật vĩ đại mở đầu sự đoạn tuyệt với thần học, kêu gọi sự xây dựng khoa học thực nghiệm dựa trên khảo sát thực tế, đã để lại một ảnh hưởng sâu sắc tới toàn bộ tác phẩm của Shakespeare Hàng loạt nhà thơ trữ tình phát triển, kịch đang phát triển rầm rộ

Nhưng cũng chính ở Anh, sự bần cùng hoá của nông dân diễn ra sâu sắc hơn ở đâu hết

Để tích luỹ tư bản, bọn thống trị đã làm đủ mọi cách: cướp đoạt, cho vay nặng lãi, xâm lược thuộc địa Như Mác viết: "Lịch sử của sự tước đoạt này được viết trong sử sách của nhân loại bằng tiếng nói của lửa và máu Sự tước đoạt những người sản xuất trực tiếp được tiến hành với sự dã man tàn nhẫn nhất, dưới áp lực của những dục vọng hèn hạ nhất, bẩn thỉu nhất, vụn vặt nhất và điên cuồng nhất”

Và sau khi làm nhiệm vụ tố cáo những bất công của chế độ phong kiến, giai cấp tư sản đã phơi bày bộ mặt thực của mình: "Tại mọi nơi nó nắm được quyền thống trị, giai cấp tư sản đã đập nát mọi quan hệ phong kiến, gia trưởng thi vị Nó đã xé toang không thương tiếc những dây xích sặc sỡ đã từng buộc chặt con người vào "các đấng quân chủ trời cho" của họ, mà không để lại gì giữa người với người một liên hệ nào khác ngoài cái quyền lợi trần truồng "tiền trao cháo múc" một cách tàn nhẫn Trong làn nước băng giá của sự tính toán ích kỷ, nó đã dập tắt mối rung cảm thiêng liêng hiệp sĩ của sự rung cảm ngây ngất của tôn giáo, lòng nhiệt tình có tính chất hiệp sĩ, tính đa cảm phi-lit-tanh Tóm lại, nó đã thay thế sự bóc lột bị che đậy bởi những ảo tưởng tôn giáo và chính trị bằng sự bóc lột công khai, trơ trẽn, trắng trợn và súc vật"

Một loạt người xuất hiện, quỷ quyệt, tàn nhẫn, vô liêm sỉ, những Sailôc, Iago, Etmun, Măcbet ra đời, điển hình cho cái thời đại mà theo Mác, "mới sinh ra đã toát tất cả máu và bùn ở mọi lỗ chân lông"

Shakespeare là con người của cái bước ngoặt lịch sử vĩ đại và đau thương ấy Con người

ấy sống như thế nào và nhìn cuộc sống như thế nào?

II - Con người

Cuộc đời của Shakespeare không phải như người ta thường nói không được biết đến Trái lại, ngay vào thời ông còn sống, những gương mặt văn học lớn nhất của thời đại đã nhắc đến và thán phục ông: Mintân (Milton), Đraiđân (Dryden), Pâupơ (Pope) Các vở kịch của ông vẫn tiếp tục trình diễn suốt thế kỷ XVII, XVIII Nhưng phải đến nửa thế kỷ XVIII, nhất là từ giai đoạn của chủ nghĩa lãng mạn trở đi, ông mới trở thành con người của cả châu Âu và cả thế giới Danh tiếng ông không nhạt đi mà tăng lên với thời gian Chỉ tính nửa đầu thế kỷ XX, số công trình nghiên cứu về ông và các tác phẩm của ông đã nhiều hơn ba thế kỷ trước cộng lại Tên ông trở thành đối tượng của một ngành học mới, ngành Shakespeare học tồn tại ở Anh, Pháp, Đức và Liên Xô cũ

Ông sinh ngày 23 tháng 4 năm 1564 ở thành phố Xtratfo trên sông Âyvân, thuộc quận Ioocsơ miền Trung nước Anh Đó là một thành phố nhỏ chung quanh là ruộng và đồng cỏ xanh Cậu bé William lớn lên giữa khung cảnh thiên nhiên thanh tú, làm quen với con sông đẹp, những câu chuyện và những bài hát dân gian, những điều sẽ để lại một ấn tượng tươi mát trong các tác phẩm của tác giả Cha ông - Giôn là một thương gia khá giả, làm nghề bán len, bán tất tay đã từng giữ nhiều chức và cả chức thị trưởng thành phố Lúc lên bốn, cậu đã có thể thấy cha mặc lễ phục chủ toạ những chợ phiên Ông thị trưởng này rất khuyến khích việc diễn kịch ở thành phố mình Trong số tám đứa con ông, Etmun, sinh sau William 16 năm trở thành diễn viên và chết năm 46 tuổi Cách đấy 30 cây số là thành phố Coventri nổi tiếng về những vở kịch tôn giáo hằng năm Năm 1575, nữ hoàng Elizabet đến ở lâu đài Keni nước cách đấy 2 giờ đi bộ, trong 19 ngày liền Đó là những ngày tráng lệ Người ta đua nhau diễn kịch Chắc chắn cậu bé 11 tuổi, con ông thị trưởng không vắng mặt tại các cuộc trình diễn này

Lên bảy, cậu vào học trường thành phố, gọi chung là "trường ngữ pháp", thuộc loại nổi tiếng lúc bấy giờ Việc học tập trung vào tiếng Latinh Nhưng ở các lớp trên không dạy tiếng Anh Trong vở hài kịch Những người vợ vui vẻ ở Windsor (Uynxo), Hồi IV, cảnh 1

có nhắc lại cảnh một thầy giáo dạy tiếng Latinh cho cậu học trò Uyliam, chắc hẳn là xuất phát từ chính thể nghiệm của ông Trong trường hợp này người ta dạy tiếng Latinh, tập dịch từ tiếng Latinh sang tiếng Anh và học các quy tắc từ chương học Trình độ học tuy chưa cao nhưng nó cũng đã giúp cậu bé quen với thơ tình ái của Ôvit, Hôrat, kịch của Plautut Tơsenxơ những điều thấy rất rõ trong các tác phẩm đầu tiên của ông Ngoài ra, ông còn biết thêm tiếng Pháp và tiếng Italia mặc dầu các sinh ngữ không được dạy trong trường

Những ngày rảnh, gia đình đi dạo ngắm cảnh nông thôn tươi mát bao quanh Những ngày chủ nhật thế nào cả gia đình cũng đến nhà thờ thành phố nghe giảng kinh Phúc âm

Nhưng có một điều rất lạ khiến ông khác mọi nhà văn hoá thời Phục hưng đó là trong toàn bộ sự nghiệp văn học đồ sộ của ông, gần như vắng mặt ảnh hưởng của kinh Phúc âm trong khi ảnh hưởng này rất sâu sắc ở mọi nhà văn, nhà thơ Anh

Vào khoảng 15 tuổi ông thôi học, không được tiếp tục vào trường Đại học Câu chuyện của Giôn Aubrây viết vào năm 1681 nói Shakespeare đã từng là một thầy giáo nông thôn Năm 1582, Shakespeare lấy một người vợ hơn mình 8 tuổi và sinh con gái đầu Gia đình cha mẹ đã sa sút nhanh chóng và cuộc sống của gia đình Shakespeare càng chật vật vì sau

ba năm kết hôn đã có ba con

Năm 1585, Shakespeare đi bộ đến Luân Đôn trong khi các vở kịch của Lili, Maclô, Grim

và Kít đang chinh phục thủ đô Krixtôfơ Maclô (1564-1593) là người sáng lập bi kịch Anh thời Phục hưng với những vở kịch thấm nhuần tinh thần dân chủ, tự do và vô thần (Tacmeclan, Fauxtơ) đặc biệt với vở Người Do Thái ở đảo Mantơ trong đó người Do Thái Barabat có thể sánh với Sailôc trong Chàng thương nhân thành Vơnidơ: Ông sẽ cấp cho Shakespeare tư tưởng nhân đạo và những hình ảnh nhân vật đồ sộ từ Sailôc đến Măcbet, Lia, Côriôlanut Giôn Lili (1554-1604) với những vở hài kịch độc đáo, tế nhị, mang tính huyền thoại như Người đàn bà trên mặt trăng, Enđimiôn, Miđat và những bài hát nhí nhảnh, yêu đời, báo trước những vở kịch rộn ràng như Giấc mộng đêm hè, Lắm tiếng mà chẳng có gì Rôbớc Grin (1558-1592) với những vở như Giắc IV đã miêu tả nhân dân rất sinh động, nội dung phong phú, tuy bi đát nhưng bao giờ cũng kết thúc vui vẻ, đã để lại một ảnh hưởng rất rõ trong Periklét, Ximbơlin, Cơn bão Và cuối cùng Tomat Kit (1558-1594) đã là một bậc thầy trong nghệ thuật trình bày một hành động chặt chẽ, căng thẳng

và không ngừng phát triển nhanh chóng, đặc biệt trong vở Hămlet của ông

Đến Luân Đôn trong những ngày huy hoàng nhất của kịch trường Anh, Shakespeare đã tìm thấy một thế giới những tình cảm mới mẻ, những đề tài, những nhân vật và toàn bộ

kỹ thuật của kịch trường Phục hưng Quan trọng hơn, ông đã nắm được con người xem kịch Lúc này ở Luân Đôn có hai loại sân khấu dành cho hai loại khán giả khác nhau Bên cạnh sân khấu dành cho các khán giả "thượng lưu" (quý tộc, tư sản giàu); còn có sân khấu dành cho khán giả bình dân gồm thợ thủ công, thuỷ thủ, nông dân tại các làng gần Luân Đôn, đầy tớ các nhà quyền quý, học sinh và sinh viên Đặc biệt các khán giả không biết chữ tìm ở kịch hình ảnh cuộc đời và thể hiện mơ ước của mình Lớp khán giả này yêu cầu kịch phải nói lên những điều họ ấp ủ, phải vạch trần những tật xấu, nêu lên sự

thắng lợi của tư tưởng nhân đạo, chống lại tư tưởng khổ hạnh giả dối của phong kiến và nhà thờ, khẳng định giá trị yêu ghét của quần chúng và sức mạnh của quần chúng.

Shakespeare sẽ không viết cho tầng lớp quý tộc, tầng lớp được gọi là "thượng lưu" vốn tìm ở nghệ thuật một sự tiêu khiển và do đó thiên về mặt kiểu cách, ngôn ngữ cầu kỳ, tình cảm giả dối, hình thức gò bó Ông nói với nhân dân Kịch của ông khác mọi nhà viết kịch đương thời mang tính phê phán, để qua đó rút ra một suy nghĩ triết học Ông đưa ra một

"tấm gương trước cuộc sống" (Hămlet, Hồi III, cảnh 3), để chính người xem rút ra những suy nghĩ liên quan tới cách lựa chọn "nên sống như thế nào?" Đây là điểm khu biệt một thiên tài với một nhà văn bình thường Thiên tài không minh hoạ cuộc sống mà lý giải lại cuộc sống theo cách lý giải mới của mình nhiều người chưa vươn tới được Đây mới là điểm mới Shakespeare đem đến cho kịch trường Anh cũng như kịch trường thế giới và khiến ông làm bá chủ kịch trường thế giới mấy trăm năm nay Cái mới trong kịch

Shakespeare mà ít người chú ý đến đó là kịch ông không chỉ là nơi đối lập của những hoàn cảnh, những phong tục, những mưu mô, những tình thế tức là những chủ đề tạo nên các loại kịch khác nhau mà ta vẫn biết Kịch ông là nơi va chạm của tư tưởng với tư tưởng, những kẻ đại biểu cho các tư tưởng tham lam, bóc lột, lừa dối của giai cấp tư sản trình bày cái lý bênh vực các cách làm của mình hết sức thoải mái, đắc ý và tự do như những nhà tư tưởng mới chống lại những nhân vật tích cực khẳng định quan điểm nhân dân xuất phát từ chính truyền thống đạo đức quen thuộc Như nhiều nhà tội phạm học nhận xét, bọn tội phạm hầu như bao giờ cũng khoe khoang tư tưởng của mình và nói chuyện triết học, các nhân vật tiêu cực của Shakespeare là những người như vậy, và dù cho thất bại, chết, họ vẫn cứ là họ, không thay đổi, không chấp nhận đạo đức của quần chúng và tự cho mình là sáng suốt hơn Đồng thời, họ cũng có những lý do đáng kể để bênh vực, chứ không phải chỉ tham lam đơn thuần, ích kỷ đơn thuần: những quan điểm

cố hữu về chủng tộc, địa vị, ngôi thứ, tài năng vân vân Họ muốn khẳng định những giá trị cá nhân mới Chính đó mới là cơ sở của lối Shakespeare hoá Đây là bí quyết làm ta cảm thấy không phải Shakespeare sao lại cuộc đời, mà hình như cuộc đời sao lại kịch Shakespeare, bởi vì trong xã hội trước mắt những nhân vật thua trong kịch lại thắng trong đời, những nhân vật tích cực dù có thắng là do một điều ngẫu nhiên, không phải do bản thân quy luật của cuộc sống Đối với lớp người muốn thay đổi xã hội để xây dựng xã hội cho người lao động, kịch Shakespeare khẳng định rõ ràng không tài nào thắng cái xấu trong xã hội bằng những đổi mới lẻ tẻ, nhất là bằng lòng tốt, cái tâm sẵn có, mà phải xây dựng lại xã hội theo những nguyên lý mới trên con đường đang tìm kiếm, con đường xã hội chủ nghĩa Nếu không, thì cái xấu vẫn cứ thắng, nhân dân vẫn cứ bị lừa dối, bị chà đạp, và sự thắng lợi sẽ chỉ là chốc lát, mong manh Dĩ nhiên, Shakespeare không đủ sức cấp cho ta câu trả lời Câu trả lời là thuộc thế kỷ XXI

Nhưng Shakespeare còn phải chịu đựng nhiều thử thách, sống cuộc đời lận đận, khó khăn trước khi thực hiện được mơ ước của mình và điều đó là tất yếu, bởi vì nhà tư tưởng gia của thời đại không thể là sản phẩm tự phát của thời đại mà phải là kết tinh những suy nghĩ, băn khoăn của thời đại Thiên tài nào cũng phải chịu đựng một sự trả giá khắc nghiệt, đau đớn Theo những công trình khảo sát công phu về đời ông, ông đã phải làm mọi công việc hèn kém tại rạp hát trước khi viết kịch: giữ ngựa cho khách xem, soát vé, nhắc vở, rồi đóng những vai phụ chẳng hạn vai hồn ma của cha Hămlet, nhưng trước đó

là những vai phụ trong các vở kịch của người khác Ben Giônxơn nhắc đến diễn viên Shakespeare trong vở Mỗi người theo tính khi mình diễn năm 1598 Ông nhanh chóng trở thành thành thạo với mọi hoạt động trong kịch trường và trở thành người quản lý Nhà hát chính của Luân Đôn vào năm 1597 Năm 1599, ông là một thành viên của nghiệp đoàn xây dựng nhà hát Globus (Địa cầu) Kinh nghiệm thực tiễn về sân khấu là điều không thể thiếu trong việc đào tạo một kịch tác gia toàn diện

Nhưng Shakespeare không chỉ là con người của sân khấu Cũng như mọi nhà văn hoá thời Phục hưng, ông cố gắng làm một học giả Những năm sống ở Luân đôn là những năm học tập cần mẫn Qua những tác phẩm, dù là các bài thơ Xon-nê hay các vở kịch, ta thấy rõ ông khá thạo tiếng Pháp, tiếng Italia là những nước đi trước nước Anh trong phong trào Phục hưng, đã đọc Xecvantét Rabơle, nhất là chịu ảnh hưởng tư tưởng hoài nghi của Môngtenhơ (biểu lộ rất rõ trong Hămlet), đã cố gắng nhiều để học luật, vạn vật, lịch sử của Hôlinset, nhất là văn học dân gian Đành rằng đây đó có một vài chi tiết

không đúng chỗ, một tên người, tên đất dùng sai, một số điển tích hiểu không đúng, những điều mà mọi người tự học không có ai hướng dẫn đều mắc, điều mà một học giả uyên bác như Bâycân nhất định không phạm Nhưng cái thao trường mênh mông bao gồm Hy-lạp, La-mã, đến Xcốt-lân, Đan-mạch, từ cổ đại đến cận đại cũng đủ nói lên tinh thần nghiêm túc, khổ học của tác giả và đủ để xoá tan những câu chuyện hoang đường về chàng Shakespeare dốt nát của trưởng ngữ pháp ngày xưa "chỉ học một ít chữ Latinh và càng ít chữ Hy-Lạp hơn" theo lời của Ben Giônxơn

Hình như tác phẩm viết đầu tiên còn lại của ông không phải là một vở kịch mà là một tập thơ, gồm 154 bài thơ xon-nê và một vài bài thơ khác Ví thử Shakespeare không viết kịch thì chỉ riêng các bài thơ trữ tình của ông cũng đủ khiến ông trở thành nhà thơ lớn nhất nước Anh đương thời và một trong những nhà thơ lớn của châu Âu thời bấy giờ Nhưng đối với hậu thế thơ trữ tình của ông phải chịu một số phận không may vì nó bị che mờ bởi những vở kịch quá vĩ đại mà đã gọi là một người có văn hoá ở châu Âu không ai được phép bỏ qua Trong bài giới thiệu này, tôi bắt buộc phải cải chính điều oan uổng ấy trong phần nói riêng về thơ trữ tình của ông

Đoàn kịch Shakespeare gia nhập đầu tiên là đoàn kịch của hầu tước Xtrangiơ Ông không phải là một diễn viên nổi tiếng Trái lại, sớm nổi tiếng là một kịch tác gia vô địch Lời nhắc đến Shakespeare đầu tiên được in ra là vào năm 1592 trong một bài văn châm biếm

in trong tác phẩm của Robơc Grin ngay sau khi ông này mất Nó nói đến một "con quạ mới phất" (An upstart crow) "hình như có khả năng buông ra một bài thơ không vần như người giỏi nhất trong các anh" và là người duy nhất lay chuyển - sân khấu trong một nước" Nguyên văn đoạn này là "the only shake - scene", rõ ràng nhại tên Shakespeare Đây rõ ràng là một lời nói bực tức của một kẻ ghen tài, nhưng bất lực: chữ "mới phất", và

"con quạ" muốn khẳng định danh tiếng của đối thủ sẽ mong manh Mặc dầu thế, Grin vẫn khuyên các bạn viết kịch nên giải nghệ đi thôi bởi vì mọi cố gắng đối chọi đều sẽ vô ích.Những vở kịch đầu tiên được giữ lại là hai vở hài kịch Hai chàng quý tộc thành Vêrôn.,

Sự thuần dưỡng người đàn bà đanh đá vào cuối những năm 1580 Hoạt động sân khấu của Shakespeare bị đình lại trong hai năm (1592-1594) vì nạn dịch ở Luân Đôn Lợi dụng hoàn cảnh này, Shakespeare viết hai tập thơ trữ tình là Vênut và Ađônit và Lukrexơ đều

để tặng hầu tước xứ Xaothămtân là Henri Raiôthêtxli, một vị Mạnh Thường Quân về nghệ thuật Hình ảnh Raiôthêxli chính là điển hình của chàng thanh niên mã thượng, đẹp trai, của các chàng Fecđinăng, Bătxaniô, Flôrizen, Bairôn trong các vở kịch sau này Shakespeare được gọi là "chàng Shakespeare với cái lưỡi bằng mật ong" và được sánh ngang hàng với Ôvit của Lamã Nó chứng tỏ Shakespeare đã tiếp thu được toàn bộ tinh hoa của văn hoá Italia

Có thể nói từ 1591 trở đi, suốt mười mấy năm liền các vở kịch của Shakespeare đã tuyệt đối làm bá chủ kịch trường Anh Đó là thời gian sáng tác sôi nổi, cứ mỗi năm viết hai vở kịch Shakespeare viết cùng một lúc cho nhiều đoàn kịch khác nhau, đã thế còn đạo diễn, lãnh đạo đoàn kịch của mình ở rạp hát Globus lớn nhất Luân đôn Và ông đã hoàn tất sự nghiệp vĩ đại nhất của kịch trường thế giới gồm 37 vở kịch (theo những công trình khảo sát nghiêm túc nhất), hầu hết là kiệt tác

Năm 1613, ông rời khỏi kịch trường Nguyên nhân của việc này không phải vì nguồn thơ

đã cạn, mà vì thị hiếu triều đình đã thay đổi: vua Jăc I chi thích loại kịch kiểu cách, quý tộc Sân khấu xưa tương đối tự do, nay bị kiểm soát gắt gao Nhà pháp sư của ngôn ngữ rời khỏi kịch trường trở về cuộc sống yên lặng ở quê hương cho đến khi chết (ngày 22 tháng 4 năm 1618), trùng với ngày sinh

Theo Stanlcy Wells khi viết lời giới thiệu cho Toàn tập đồ sồ của Shakespeare (Clarenton Press - Oxford, 1986) mà tôi đã kiếm được khi sang Pháp năm 1988 thì "cuộc đời của Shakespeare ít nhất cũng có đầy đủ tư liệu như hầu hết những người đương thời không thuộc vào những gia đình lớn; chúng ta biết về ông còn nhiều hơn các nhà viết kịch khác

đương thời trừ Ben Giôn-xôn "Trong quyển sách này có đủ các giấy tờ, chúc thư, các chi tiết về gia đình, con cái, nhưng tôi không tiện đưa vào vì không cần thiết Tôi bắt buộc phải dẫn chuyện trên đây vì câu chuyện được bàn tán không dứt mấy thế kỷ nay:

Shakespeare là ai?

Vào thế kỷ XVII, địa vị người viết kịch rất thấp, viết kịch không phải là một nghề Mặc dầu các vở của Shakespeare được mọi người hoan nghênh, nhưng mấy ai quan tâm đến tác giả, tìm hiểu cuộc đời ông ta Vĩ đại như Môlie, kịch tác giả duy nhất của Pháp có thể sánh với Shakespeare mà chết còn không được xức dầu thánh theo quy tắc nhà thờ,

không được chôn trong nghĩa địa của nhà thờ thì người đời không hiểu cuộc đời của Shakespeare hỏi có gì lạ? Còn xét ở ngay các vở kịch thì tác giả hoàn toàn hy sinh cho tác phẩm không hề một lời nhắc đến cá nhân mình Các bài thơ trữ tình chỉ nói đến một tình yêu không toại nguyện, không có chi tiết cá nhân về tác giả Tình trạng này rất thuận tiện cho các lý thuyết muốn phủ nhận sự tồn tại thực tế của diễn viên, nhà đạo diễn và kịch tác gia mang tên Shakespeare

Nhiều học giả cho rằng một sự nghiệp phi thường như thế lẽ nào lại không phải do một quý tộc đương thời, học vấn bao la thiên kinh vạn quyển làm ra? Lẽ nào nó lại là sự nghiệp của một anh chàng học trường ngữ pháp, chưa bước chân vào đại học ngày nào và

là con một thương nhân phá sản? Thế là những câu chuyện thoá mạ Shakespeare ra đời, khẳng định con người mang tên Shakespeare kia học hành dốt nát, vì ăn cắp mà bỏ trốn đến Luân Đôn để tránh truy nã, và sau đó vào một rạp hát Các vở kịch dù có xuất bản mang tên Shakespeare đều do một học giả quý tộc, học vấn uyên thâm viết ra nhưng để tránh tai tiếng, nên cho Shakespeare mượn tên Sau khi phủ nhận vai trò đích thực của Shakespeare, dĩ nhiên người ta phải tìm tác giả thực tế, và tác giả ấy dĩ nhiên phải là con người thông thái nhất nước Anh thời bấy giờ Người được chọn đầu tiên là nhà triết học Franxit Bâycân, rồi đến hầu tước Etuác đơ Vêrây, hầu tước Uylam Xtanli, Giônxân Hầu tước Ôcxfo v.v

Mọi "thuyết" này chẳng có một cơ sở khách quan nào hết Mọi người đồng thời quen biết Shakespeare đều chẳng ai mảy may hoài nghi về một anh chàng Shakespeare nào khác Lại có xu hướng cho rằng Shakespeare chỉ viết có một nửa số tác phẩm còn số nửa kia là

do người khác bởi vì theo họ có những đoạn không xứng với tài năng của Shakespeare Khoa khảo chứng học hiện đại đã bác bỏ lập luận này Người ta đã tìm được những bản viết tay của nhiều vở kịch không phải là bản sao mà chính là bản gốc với những sửa chữa của tác giả vào khoảng 1600 Tuy có nét chữ của người khác trong các phần chữa, nhưng toàn bộ là của một người

Nói chung, những mâu thuẫn trong một sự nghiệp đồ sộ là chuyện chung của mọi nhà văn hoá Không có nhà văn hoá lớn nào lại không có những cái gọi là "mâu thuẫn" trong cách suy nghĩ Ngay ở Mác cũng chẳng thiếu gì những mâu thuẫn như thế Con người suy nghĩ bằng đầu óc của mình thì có mâu thuẫn vì nhận thức là một quá trình phủ định

không ngừng Chỉ có con người nghĩ theo và nói theo mới không bao giờ mâu thuẫn bởi

vì họ chỉ chịu trách nhiệm về các thành công còn người khác chịu trách nhiệm về các sai sót Bởi vì một nhà tư tưởng một khi là phản ảnh của cả thời đại thì thế nào cũng là một

sự phát triển không ngừng qua nhiều mâu thuẫn Bởi vì chính cuộc sống chứa đựng mâu thuẫn, cho nên các mâu thuẫn của một sự nghiệp đồ sộ và mênh mông như sự nghiệp của Shakespeare chỉ càng chứng minh cái chân thực của một tài năng cũng mênh mông như cuộc sống và thời đại vậy

III Thơ trữ tình

Vì sự nghiệp của Shakespeare gồm cả thơ trữ tình và kịch, xuất hiện đan xen, cho nên chúng tôi nói trước đến thơ trữ tình của tác giả rồi sau đó mới nói đến kịch Phần thơ trữ tình đã làm tác giả nổi tiếng là nhà thơ lớn nhất nước Anh và được mọi người tôn trọng xem là con người có cái lưỡi mật ong sánh ngang những nhà thơ trữ tình lớn nhất châu

Âu và La mã Chỉ tiếc rằng phần này hết sức khó dịch, cho nên không thể sánh với các vở kịch về mặt phổ biến khắp thế giới

Thơ trữ tình của tác giả gồm trước hết tập 154 bài thơ xon-nê, rồi đến trường ca Người lữ hành say đắm, Venut và Ađônit, Việc hiếp dâm Lukrexơ Chỉ riêng phần trữ tình cũng đã

có thể làm thành một tập bề thế đủ để khẳng định giá trị nhà thơ lớn nhất nước Anh trước Mintôn Cũng như các vở kịch, các bài thơ trữ tình của Shakespeare đều xuất phát từ những môtíp quen thuộc, những đề tài có sẵn, không phải do tác giả nghĩ ra Cái mới là cách tác giả hoán cải nó, khiến nó mang đậm tính chất Anh Điều này chứng tỏ

Shakespeare có ý thức học tập thi ca cổ đại, chủ yếu là thơ La mã

Tập thơ Xon-nê gồm 154 bài xon-nê Thể thơ xon-nê là một thể thơ chặt chẽ về mọi mặt

có thể xem như thể thơ bát cú Đường luật đối với người Việt Nam Mỗi bài có 14 câu, trong đó ba khổ đầu là tứ tuyệt để kết thúc bằng một điệp khúc 2 câu thâu tóm ý chính của chủ đề Để thưởng thức thể xon-nê cần nắm nhưng yêu cầu của thể thơ này ở mọi nước dù ở La mã, Pháp, Anh, Đức hay Italia đều giống nhau

Trong 14 câu thơ làm thành một xon-nê 8 câu đầu có thể làm thành một khổ riêng bát cú,

đó là thể xon-nê của Italia đại biểu là Pêtrác và nếu ta dùng những chữ cái a, b, c để chỉ vần thì xon-nê của Italia (Petrác, Đantê ) hiệp vần theo khuôn: abbaabba cdecde Còn

thơ xon-nê của Shakespeare tiếp thu của Xpenxơ theo khuôn abab cdcd eef gg Cả 154 bài xon-nê đều theo một khổ như vậy chứng tỏ tác giả thành thạo về luật thơ như thế nào.Một khi hình thức đã tuân theo khuôn khổ chặt chẽ đến như vậy thì nội dung của thể xon-

nê, không chỉ ở Shakespeare mà ở toàn bộ thể loại dù ở nước nào, tác giả nào cũng thế, đều sẽ trình bày tình cảm theo một thế đối lập: Tuổi trẻ/ tuổi già, hạnh phúc/ đau khổ, vẻ đẹp lúc trẻ/ cảnh già nua xuất xí, bạn thân/ kẻ thù, cái mong manh của hạnh phúc/ cái chết và sự tan vỡ sẽ đến Có thể nói đây là một thứ nội dung của thể loại, hầu như ít có ngoại lệ

Tập xon-nê của Shakespeare đề tặng W.H, đây là chỉ Bá tước Southămtân, viết trong giai đoạn 1597 - 1598, và xuất bản lần đầu trong Tập thơ của Tomát Hoocpơ năm 1609 Nội dung nhắc nhở phải yêu, lấy vợ ngay khi còn trẻ bởi vì tuổi già sẽ đến, phải nắm ngay lấy hạnh phúc vì hạnh phúc vốn mong manh, và cuộc đời thay đổi Trong cái nội dung bị quy định bởi thể loại đã biểu lộ một sự phân tích tâm lý của kẻ si tình rất sâu sắc, báo trước tài phân tích tâm lý của kịch tác gia Nó xen với tình cảm của một người bạn trai nhớ một bạn trai khác và mong cho bạn mình hưởng hạnh phúc Nhưng vì bó hẹp vào thể loại cho nên người đọc không thể nào tìm được một cái gì cụ thể liên quan tới tác giả cũng như tới người tặng

Thể xon-nê này còn được dùng trong vài vở kịch của tác giả như Phi công đeo đuổi tình yêu, Rômêô và Giuliet

Lời than vãn của một chàng đang yêu, gồm 329 câu thơ viết thành 47 khổ mỗi khổ 7 câu cũng theo một nội dung như trên nhưng nói rõ hơn về mối tình say đắm không toại

nguyện của một chàng si

Vênut và Ađônit là xuất phát từ huyền thoại Hy Lạp; nữ thần tình yêu là Vênut say đắm

vẻ đẹp của chàng Ađônit tìm mọi cách chinh phục chàng, nhưng chàng lại bị một con lợn rừng húc chết Câu chuyện này được nhà thơ La Mã Ôvit kể lại trong 75 câu thơ

Shakespeare đã chuyển nó thành một trường ca dài 1194 câu thơ với nhiều thay đổi Trong tác phẩm này Ađônit là một thiếu niên chưa nghĩ đến tình yêu, không đáp lại tình yêu của Vênut như trong Ôvit mà tránh né tình của của nàng Để đỡ bị những quyến rũ của Vênut thôi thúc, chàng đi săn Vênut nghe tiếng đàn chó của Ađônit kêu thét và thấy một con lợn rừng lao đến húc người yêu Nàng đến thì người yêu đã đắm mình trong vũng máu Sau đó thân chàng tan thành nước và Vênut chỉ còn hái được bông hoa màu tím và màu đỏ mọc lên ở vũng nước Shakespeare mượn huyền thoại này để trình bày những cách tán tỉnh của Vênut đối với chàng trai ngây thơ, lời nàng khuyên Ađônit tránh

chuyện săn lợn rừng nguy hiểm, cũng như lời than của Vênut trước cái chết của người yêu.

Vụ hiếp dâm Lukrexơ viết vào năm 1594, cũng để tặng Bá tước xứ Xaothămtơn, cũng dựa trên Ôvit Chủ đề lần này thuộc lịch sử và mang tính bi đát Trong cuộc vây hãm thành Acđia, mấy người thủ lĩnh quý tộc ngồi khoe đức hạnh vợ mình, rồi phi ngựa về nhà để thử vợ Lukrexơ, vợ của Côlatainơ trung thành với chồng nhưng bị Tacquin say

mê tìm cách chiếm đoạt Không quyến dỗ nàng được, hắn hiếp nàng rồi trở về La mã Nàng tự sát để giữ trinh tiết Người chồng và cha nàng đau xót than tiếc, nhưng Btutut kêu gọi phải dùng võ lực để trả thù Những câu cuối bản trường ca báo trước việc đày Tacquin nhưng không nói đến việc thành lập chế độ cộng hoà

Trong trường ca này đã báo trước những tài năng sẽ bộc lộ của nhà kịch tác gia vĩ đại trong các đoạn miêu tả nội tâm xáo động của Tacquin khi đến phòng của Lukrexơ, lời than khóc xé ruột của Lukrexơ sau khi thất tiết, lời nàng nguyền rủa Tacquin

Các thơ trữ tình của Shakespeare tuy đã nêu cao tài nghệ thuật vô song của nhà thơ

nhưng dẫu sao cũng thiếu tính toàn nhân loại Nó hãy còn mang tính tập dượt và thiếu cái nhìn phê phán, dục con người tìm một cách lựa chọn để thoát khỏi những ngang trái mà cuộc đời thực tế đặt ra, không phải vì câu chuyện mà chính vì thực tế là phi lý Những tác giả toàn nhân loại như Etsin của Hy lạp, Gơt của Đức, Đỗ Phủ của Trung Hoa, Nguyễn

Du của Việt Nam hay Shakespeare của Anh đều khác mọi người ở điểm khẳng định dù kín đáo, một sự lựa chọn cho con người mọi thời đại để đấu tranh cho một xã hội hợp lý Shakespeare là Shakespeare không phải ở tài năng thi ca, cái đó nhiều người đạt được mà

ở tiếng gọi đòi thay đổi xã hội vì quyền lợi chính đáng của con người

IV Quá trình sáng tác các vở kịch

Người ta thường chia quá trình sáng tác kịch của Shakespeare thành ba giai đoạn: giai đoạn trước 1600, giai đoạn 1601-1608 và giai đoạn 1608-1612 Sự phân chia này không phải ngẫu nhiên mà phản ảnh hiện thực của xã hội Anh Trong lịch sử Anh, giai đoạn trước 1600 là giai đoạn những lực lượng tiến bộ trong nước (tư sản và tầng lớp quý tộc theo xu hướng tư sản gắn liền với thương nghiệp và công nghiệp) đoàn kết với nhà vua

để thống nhất đất nước, đập tan những thế lực phong kiến tìm cách duy trì sự chia cắt đất nước Bấy giờ có hai vấn đề đặt ra: sự hình thành nhà nước dân tộc tư sản và sự hưởng thụ những lạc thú của cuộc sống khi sản xuất được giải phóng khỏi những xiềng xích phong kiến bấy lâu kìm hãm nó

Chính trong giai đoạn này, Shakespeare đã viết toàn bộ (trừ Henri VIII viết năm 1613) các vở kịch lịch sử lấy tên gọi chung là các biên niên sử Anh: Henri VI (ba tập, tr.590 -

1591), Risac III (1592), Risac II (1504), Vua Giôn (1596), Henri I (hai tập, 1597), Henri

V (1958) Mọi vở này đều xoáy quanh chủ đề quá trình đấu tranh thắng lợi chống lại bọn lãnh chúa phong kiến, sự thành lập chính quyền quân chủ tập trung và sự hình thành dân tộc Đó là những vở kịch lạc quan, sổi nổi, đầy tính sử thi

Đặc điểm của giai đoạn này là niềm vui rộn ràng, lòng tin yêu vào cuộc sống, vào tương lai Nó thể hiện toàn vẹn nhất ở những vở hài kịch tươi vui, đầy sức sống làm thành

những vở hài kịch nổi tiếng nhất của tác giả: Hài kịch của những hiểu lầm (1589 - 1590) Hai chàng ở thành Veron (1953) Giấc mộng đêm hè (1595) Chàng thương nhân thành Vơni (1595), Những bà vợ vui vẻ ở Uynxo (1598), Lắm tiếng mà chẳng có gì (1599), Tuỳ theo ý muốn (1600) Cũng trong giai đoạn này, ông viết hai bi kịch: Rômêô và Giuliét (1595) và Giuliut Xêza (1599) Tuy kết thúc của Rômêô và Giuliét buồn thảm nhưng vẫn toát lên cái không khí phục hưng yêu đời, những cảnh cười sảng khoái

Trong giai đoạn này, một vấn đề thường được nêu lên: tại sao trong giai đoạn lịch sử trong đó nông dân bị bóc lột, đất đai bị mất, phải đi lang thang mà cuộc sống trong kịch Shakespeare lại tươi vui, rộn ràng như thế? Một nhà Shakespeare học Liên xô cũ là A Xtainơ cho rằng tiền đề để giải thích cơ sở lịch sử của các hài kịch của Shakespeare là thời mà Mác gọi là "thế kỷ hoàng kim" (thế kỷ XV) ở Anh Vào cuối thế kỷ XIV ở Anh,

sự lệ thuộc trung cổ của nông dân trong thực tế đã mất Tối đại bộ phận nông dân lúc này

đã là những nông dân tự do, có nền kinh tế của mình Con người nông dân tự do, không biết đến sự lệ thuộc nông nô, nhận thức được giá trị của mình, đã hình thành Thế kỷ XV

là thế kỷ nước Anh tiền tư bản, gọi là "nước Anh xanh tươi" (Green England), đối lập với

"nước Anh đen" (Black England) của thời Đickenx Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đã gây nên những đau khổ, đã tước đoạt ruộng đất của nông dân, nhưng vẫn không làm họ quên được cái thời đại hoàng kim Những kỷ niệm này vẫn sống trong những bài hát, những bài dân ca, những câu đố, những câu tục ngữ trong văn học truyền miệng của nhân dân mà các vở kịch của Shakespeare đã giữ lại một phần quan trọng Các vở kịch của ông biểu lộ một xu thế chung của văn học châu Âu thế kỷ XVI Lúc này cá nhân hãy còn được quan niệm như là một cái gì đồng nhất và duy nhất, không có phát triển và không biến đổi trong quá trình phát triển Xmirnov gọi đó là "cá nhân theo quan điểm hình học" cứng rắn "như một nguyên tử của Đêmôkrit” Quan điểm này cũng được thể hiện ở

Bôcatxơ, Pêtrac tại Italia, ở Klemăng Marô, Rôngxa tại Pháp, Maclô tại Anh Cơ sở của quan niệm này là quan điểm cho rằng bản chất tự nhiên của con người bao giờ cũng tốt,

ta chỉ cần theo nó Rabơle (Pháp) bảo mọi ham thích tự nhiên của con người bao giờ cũng chính đáng và người ta tin tưởng "ngây thơ" và "không tưởng" rằng trong xã hội không

có đối kháng, cái đẹp, cái thiện sẽ thắng "dễ dàng", chỉ cần kêu gọi, giáo dục là con người

sẽ vứt bỏ mọi ích kỷ và cuộc sống sẽ tươi đẹp thôi Mãi đến thế kỷ XVIII Rutxô ở Pháp

còn chịu ảnh hưởng này một phần, và thuyết "tính thiện" của Mạnh tử ở Trung Quốc cũng có nhiều điểm "không tưởng" như thế Đó là không nói đến "các nhà xã hội không tưởng" thế kỷ XIX Cơ sở tư tưởng này khiến các hài kịch của Shakespeare mang tính vui tươi không tưởng nhưng không phải vì thế mà mất sức hấp dẫn đối với đời sau, bởi vì con người khó lòng thoát khỏi cái không tưởng về một xã hội sắp đến, trong đó cái thiện sẽ thắng dễ dàng, chỉ cần một đổi mới nào đó, một cuộc vận động chẳng hạn, như lịch sử cách mạng Việt Nam trước 1975 là một bằng chứng không thể chối cãi.

Nhưng thời đại "nước Anh vui vẻ" (Merry England) quá ngắn ngủi Từ 1601 đến 1608, tức là dưới triều vua Jắc I, sự đoàn kết tạm thời giữa quý tộc và tư sản đã tan rã hẳn Khẩu hiệu thống nhất quốc gia mà nhà vua và tư sản sử dụng lập tức tách đôi ra, mỗi bên đều theo đuổi mục đích riêng của mình Những mầm mống của cuộc cách mạng tư sản (1642-1648) đang thai nghén Nếu nhà vua và triều đình ông ta chấp nhận đầu hàng giai cấp tư sản thì giai cấp này sẽ chia cho họ một số tiền to lớn, và sẽ được hưởng cái tiếng

"trị vì nhưng không cai trị", tức là không có quyền gì, chỉ là vật trang trí Còn không giai cấp tư sản sẽ chặt cổ ông vua bằng một cuộc cách mạng Chuyện chặt đầu vua sẽ đến vào năm 1649 chờ đợi thiên tài của Mintôn (sinh năm 1606) Vấn đề đặt ra cho một nghệ sĩ thiên tài không những là có can đảm dám chọn, mà còn phải chọn đúng và dứt khoát Và Shakespeare đã làm thế

Trung thành với lý tưởng nhân đạo chủ nghĩa, Shakespeare đã đoạt tuyệt với những ảo tưởng phong kiến Nhưng một điều còn vĩ đại hơn khiến ông trở thành nhà thơ lớn nhất thời Phục hưng đó là ông có gan nhận thức rằng thời Phục hưng đã chết Sự tích lũy nguyên thủy của chủ nghĩa tư bản đã đẻ ra những mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và quần chúng nghèo khổ và "giấc mơ thời Phục hưng" đã chết Ông đã có gan nhìn thẳng vào thực tế, nêu lên sự tan rã đau đớn của các ảo mộng của con người trước sức mạnh của đồng tiền Nhưng không phải vì thế mà chủ nghĩa nhân đạo biến thành chủ nghĩa yếm thế, bi quan Như một nhà Shakespeare học khác là Anixt viết, ông không phải là "một nhà nhân đạo chủ nghĩa kiểu thư phòng" (danh từ của Enghen), mà là con người của quần chúng Điều này tuyệt đối không dẫn tới sự đầu hàng của chủ nghĩa nhân đạo mà tới "một cách võ trang lại" của chủ nghĩa nhân đạo, để khắc phục cái nhìn phiến diện, cứng nhắc trước đây vào thế giới và con người đang phát triển sâu thêm, rộng thêm, thấm nhuần tính phê phán Với cái nhìn ấy, cá nhân hiện ra phức tạp và đa dạng, đầy mâu thuẫn và sinh động Đó là lúc Môngtenhơ ở Pháp trong Tạp bút phát hiện ra "cái tôi" đầy mâu thuẫn, khó hiểu, mở đầu cho nền văn học cận đại Con người bắt đầu nhận thức rằng riêng lý trí,

lẽ phải thôi, không đủ để làm chủ thực tế, xã hội, hạnh phúc không thể đạt được dễ dàng

mà phải trải qua những hoài nghi đau đớn, những tìm tòi trong đó có những lệch lạc qua một quá trình vận lộn không ngừng với chính mình

Trong hoàn cảnh ấy, Shakespeare đã dũng cảm đưa ra một cách thể hiện nhân vật hết sức mới mẻ Xuất hiện những con người đa diện, băn khoăn suy nghĩ tìm hạnh phúc cho mình qua những hành động diễn biến nhanh như một cơn lốc Thế là sau khi kết thúc văn học Phục hưng với những hài kịch, Shakespeare đã mở đầu nền văn học cận đại bằng những bi kịch làm chủ kịch trường thế giới đã bốn trăm năm nay và sang thế kỷ mới cũng chưa có ai thay thế được Hămlet (1601), Ôthenlô (1604), Măcbet (1605), Vua Lia

(1607) Chưa bao giờ ý nghĩa cuộc sống, hạnh phúc con người được đặt ra gay gắt hơn

và bắt người ta suy nghĩ hơn Ngay trong giai đoạn này, các vở hài kịch cũng đượm vẻ chua chát, bắt người ta suy nghĩ: Cái gì kết thúc tốt là cái ấy tốt (1602), Trôilut và

Kretxida (1602)

Từ 1608 trở đi, thế lực quân chủ tạm thời thắng thế Trên sân khấu lối kịch kiểu cách, đáp ứng thị hiếu của quý tộc đã lấn át những vở kịch của ông Lớp tư sản lúc này không muốn tìm võ khí ở kịch mà ở giáo lý Thanh chân (puritanism) chống lại kịch, bởi vì để lôi cuốn quần chúng thì tôn giáo là võ khí có tác dụng rộng lớn nhất Trong hoàn cảnh ấy, tuy nội dung của kịch vẫn là sự phê phán đầy suy nghĩ và sâu sắc về cuộc sống, nhưng câu

chuyện đã bị đẩy lùi vào xứ sở không tưởng của huyền thoại: Pêriklét (1609), Ximbơlin (1610), Câu chuyện mùa đông (1610), Cơn bão (1611)

Tư tưởng chủ đạo nào đã đem đến sự thay đổi ấy? Phải chăng như Xmirnôv nói đó là

"một biện pháp để tồn tại?" Trong khi không thay đổi về thế giới quan, về tư tưởng, phải chăng tác giả phải khoác cho nó bộ áo hài kịch không tưởng kiểu Fletsơ? Hay như Anixt nói, đây là biểu hiện tinh thần lạc quan, tin tưởng vào những giải pháp thoả đáng trong một tương lai xa xôi, trong khi cuộc sống trước mắt không thể nào giải quyết được Dù sao ta vẫn thấy tác giả cố tìm một cái kết "đại đoàn viên" cho một câu chuyện mà theo cái lôgíc khách quan lại phải kết thúc như Ôtenlô hay Hămlet

Nhưng dù cho quá trình sáng tác này có gồm nhiều giai đoạn khác nhau như vậy, trước sau chúng ta cũng chỉ có một Shakespeare duy nhất Con người kết thúc thời Phục hưng trong việc ca ngợi quyền tự do lựa chọn của con người để đạt được hạnh phúc của mình cũng đồng thời là người mở đầu thời cận đại trong việc bênh vực con người chống lại những tội ác mà đồng tiền gây nên trong cái xã hội vừa mới hình thành là xã hội tư bản.1) Những vở biên niên sử

Người ta thường gọi những vở kịch lịch sử của Shakespeare trước 1600 là nhữhng biên niên sử (chronicles) Đó là vì toàn bộ các vở này làm thành một biên niên sử sinh động và phong phú của nước Anh Riêng tên gọi của chúng cũng chứng minh tác giả cố tình đưa lên sân khấu toàn bộ quá trình hình thành dân tộc Anh qua các triều đại từ Vua Giôn

(1199-1216), Risac II (1377-1399), Henri IV (1399-1412), Henri V (1413-1422), Henri

VI (1422-1461), Risac III (1483-1485), và Henri VIII (1509-1547)

Phần lớn các vở kịch này đều dựa vào Biên niên sử của Anh Airơlân và Xcôtlân xuất bản năm 1577 của Hôlinset, lúc tác giả này hãy còn sống ở ngay cạnh Xtratfo

Shakespeare theo Hôlinset rất sát ngay cả khi chuyển văn xuôi của Hôlinset sang văn vần Ngoài ra, các vở kịch Vua Lia, Ximbơlin, Măcbet cũng đều lấy ở đấy

Vở biên niên sử nổi tiếng nhất là vở Henri IV Toàn bộ vở kịch xây dựng trên sự đối lập, một bên là nhà vua luôn luôn lo tìm những mưu mô chống lại bọn lãnh chúa phong kiến

và một bên là thái tử vô tư lự (sau này là Henri V) lo chơi bời với một lũ vô lại trong đó nổi bật nhất là gã Fanxtáp Cuối cùng, thái tử hối hận và trước khi Henri IV chết, thái tử hứa từ bỏ tất cả bọn bạn bè du đãng để làm một ông vua hiền Lời hứa này được thực hiện đẹp đẽ Henri V lên ngôi đuổi bọn Fanxtáp và trở thành một ông vua mẫu mực Nổi bật nhất trong vở kịch là gã Fanxtáp nhát gan, tham lam, trơ trẽn nhưng hết sức láu mép,

và vui nhộn hết chỗ nói Nhân vật này đã nổi tiếng khắp thế giới và trở thành một danh từ chung

Hai vấn đề quán triệt toàn bộ các biên niên sử và các vở kịch lấy ở sử La mã như Giuliut Xêza, Antôni và Klêôpat, Côriôlan là cách đánh giá chế độ quân chủ tập trung và phương pháp xây dựng bối cảnh lịch sử mà Enghen gọi là "bối cảnh Fanxtáp"

Shakespeare tán thành thống nhất quốc gia vào một chính quyền trung ương vững chắc Ông mạt sát bọn lãnh chúa phong kiến hiếu chiến, hung bạo, tham lam, muốn duy trì tình trạng chia cắt đất đai để bảo vệ quyền lợi ích kỷ của mình và nhận thấy tình trạng hỗn loạn, vô chính phủ (âm mưu, ám sát, chiến tranh) là tai hoạ đối với nhân dân Trong hoàn cảnh đương thời, ông chỉ có thể nghĩ đến một chế độ quân chủ tập trung do một ông vua hiền cai trị Nhưng ông thấy rõ vua chúa nước Anh còn xa mới là những ông vua hiền, cho nên cái nhìn của ông đối với chế độ quân chủ đồng thời mang tính phê phán: Giôn là một tên hèn mạt, giả dối, Henri IV là người nhu nhược, Henri VIII khôn ngoan, giảo hoạt, biết che đậy tính chất bạo quân dưới một mặt nạ công lý Ông vua lý tưởng theo ông, phải như Henri V, vui vẻ, bình dân, thân mật với quần chúng, dân chủ với binh sĩ, biết dựa vào sức mạnh của dân mà thực hiện nhiệm vụ lịch sử Chính vì vậy ông chống lại chế độ quân chủ tập trung khi thấy nó đi ngược lại nguyện vọng của quần chúng, kết quả sân khấu của ông lại là diễn đàn của quần chúng nhân dân chống lại quý tộc

Xét về mặt nghệ thuật, "lần đầu tiên trong thi ca thế giới, Shakespeare đưa ra những mẫu mực của chủ nghĩa lịch sử, bằng cách xây dựng những hành động không phải trên thần thoại và truyền thuyết, mà đây là cái chủ nghĩa lịch sử dầy thi vị, nêu bật quá khứ trong

những bức tranh và những hình tượng đầy kịch tính, bằng cách nắm đúng từng thời đại và đưa ra một sự đánh giá chính trị và đạo đức của những động lực lịch sử" (Bách khoa toàn thư Liên xô, mục Shakespeare) Đóng góp to lớn của ông về mặt này không chỉ ở điểm ông đã hoàn toàn thoát khỏi quan niệm thần bí, xem lịch sử như là sự thể hiện ý chí của Thượng đế, điều mà một vài học giả thời Phục hưng như Makiaven đã đạt được Ông là người đầu tiên ở phương Tây (tôi nói ở Phương Tây, bởi vì quan niệm này đã có từ lâu ở Trung Quốc) thấy được sự thống nhất của cá nhân với số phận của dân tộc, người đầu tiên nêu lên sinh hoạt xã hội của quần chúng bình dân (dân nghèo thành thị, nông dân, thương nhân, binh sĩ) để cho họ nói thẳng ý kiến của họ đúng như bản chất của họ trong thực tế Tóm lại một chữ, ông đưa họ lên sân khấu, trực tiếp tham gia hoạt động chính trị của thời đại và cắt nghĩa sự thành công hay thất bại của nhà vua là ở chỗ nhà vua được họ ủng hộ hay bị họ chống lại Lúc cần, ông đưa cả lãnh tụ nông dân lên sân khấu (Henri VI) Đặc biệt, ông biết rút ra từ nhân dân tinh thần của thời đại Sự tái tạo quá khứ của ông thường được so sánh với phương pháp khôi phục lịch sử của Oantơ Xcôt Nhưng đây không phải là biện pháp sử dụng khảo cổ học để phục chế các chi tiết bên ngoài (quần áo, cách ăn, hình dáng các nhân vật), của các nhà tiểu thuyết lịch sử gọi là "màu sắc thời đại" Trái lại, đây là cách đi sâu vào lịch sử, dựng lên cái bản chất đúng đắn của thời đại, nhất là hình ảnh những người nông dân tự hào, những người bình dân La mã để bộc lộ những mâu thuẫn trong xã hội Chính vì vậy, mặc dầu có những chi tiết trái với lịch sử (thời gian, địa điểm, biến cố), Shakespeare vẫn xứng đáng với lời ca ngợi của Hende khi thấy trong sáng tác của Shakespeare "nhân loại, thế giới, lịch sử" và của Hainơ "Con người Anh vĩ đại không chỉ là một nhà thơ mà còn là một sử gia Không những

Shakespeare hiểu các biến cố lịch sử của tổ quốc mình mà ông còn hiểu các sự việc mà các nhà biên niên sử thời cổ đại cho chúng ta biết Và chúng ta thực sự ngạc nhiên thấy rằng ở trong những vở kịch của ông, ông miêu tả quá khứ của La mã với những màu sắc trung thành nhất"

2) Các vở hài kịch

Shakespeare viết đủ mọi loại hài kịch Có những hài kịch vui tươi rộn ràng từ đầu chí cuối như Hai chàng thành Vêrôn, Giấc mộng đêm hè, Phí công đeo đuổi tình yêu, Đêm thứ mười hai Những bà vợ vui vẻ ở Uynxo; có những hài kịch trong đó cái vui xen lẫn cái buồn, cái bi như trong Chàng thương nhân thành Vơni, Trôilút và Krenxiđa, Timôn người Aten

Cơ sở các hài kịch của Shakespeare đã được Enghen nêu rõ bằng những đánh giá xuất sắc:

"ồ! Thi ca trong các tỉnh của nước Anh mới thi vị làm sao! Thường thường anh cảm thấy như là sống trong những golden days of merry England (Những ngày hoàng kim của nước Anh vui vẻ) P.N) và kìa anh thấy Shakespeare với khẩu súng trên vai, đi nhẹ nhàng trong những bụi rậm để theo một con thú săn, hay là anh sẽ ngạc nhiên tại sao trên đồng

cỏ xanh này lại không diễn ra trong thực tế một trong những vở kịch thần thiên của ông

ta Bởi vì hành động vở kịch dù có diễn ra ở Italia, ở Pháp hay ở Nava thì về căn bản, trước mắt chúng ta, bao giờ cũng là cía merry England, tỏ quốc của những người thương nhân độc đáo, của những thầy học làm ra vẻ thông minh, của những người đàn bà đáng yêu và kỳ lạ, anh có thể thấy rằng những hành động kia chỉ có thể xảy ra dưới bầu trời nước Anh Chỉ trong một vở hài kịch như Giấc mộng đêm hè người ta mới thấy khí hậu miền Nam châu Âu cũng như người ta cảm thấy điều đó trong Rômêô và Giuliet"

Khung cảnh quen thuộc là "nước Anh xanh tươi" với những đồng cỏ, những cánh rừng, với những con người sống để mà yêu, bất chấp uy quyền cha mẹ, như trong Giấc mộng đêm hè, Tuỳ theo ý muốn Tình yêu của họ tuy bị trắc trở nhưng cuối cùng họ đều được toại nguyện Chính vì vậy các hài kịch của ông rất phong phú tính trữ tình và hài kịch ông

là ngày hội tưng bừng cuả thời Phục hưng Thực vậy, đây là những kiểu mẫu trước không

có đã đành, mà sau này cũng không ai bắt chước được

Lý do là vì cái giây phút vui vẻ kia quá ngắn ngủi trong lịch sử loài người Xã hội tư bản

đã bóp nghẹt cái vui, bắt nhân loại hàng thế kỷ phải đau khổ, quằn quại Hài kịch từ nay

sẽ đi một con đường khác, con đường của Môlie: cái vui không nằm trong cuộc đời mà trong thái độ châm biến chế nhạo cuộc đời Xem hài kịch Môlie ta cười vỡ bụng Nhưng đây là cười những lăng nhăng, nhảm nhí, những cái rởm và tật xấu của xã hội Ta cười những cái trơ trẽn trong cuộc sống, chứ bản thân anh chàng đạo đức giả, các tiểu thư sính chữ, con người hà tiện, kẻ ghét đời có gì là vui đâu Môliê có thể xem là vô địch trong việc tạo ra những cảnh ngộ, những tâm lý, những câu nói buồn cười Nhưng tìm đâu thấy cái không khí tươi vui của Đêm thứ mười hai, tìm đâu thấy những con người như Maria, Viôla, Tôbi? Đó là vì khi Môlie ra đời thì Shakespeare đã chết được sáu năm và nụ cười Shakespeare, nếu có thể bắt gặp ở Rabơle, ở Bôcátxơ, thì sau đó đã thuộc về dĩ vãng và chỉ có thể quay lại với một xã hội khác thay thế xã hội tư bản

Bên cạnh việc ca ngợi sự đắc thắng của tư tưởng nhân đạo, việc chế nhạo cảnh tan rã của chế độ phong kiến phân quyền cũng là một chủ đề của hài kịch Không phải ngẫu nhiên

mà nhân vật Fanxtáp lại xuất hiện hai lần làm nhân vật chính của biên niên sử Henri V và

vở hài kịch Những bà vợ vui vẻ ở Uynxo Fanxtap là hiện thân sự đổ vỡ của mọi giá trị phong kiến Y là một người quý tộc, nhưng đã vứt bỏ mọi cái mà phong kiến gọi là đạo đức, chỉ lo ăn chơi, rượu chè, mê gái, kiếm tiền và khoe các tật xấu của mình một cách công khai, khoái trá Trong Những bà vợ vui vẻ ở Uynxo, y muốn vẽ cùng một lúc cả hai

người đàn bà đẹp là bà Fagiơ và bà York để xoay tiền Hai bà này mặc dầu có hai ông chồng hay ghen vẫn thấy rằng họ có quyền bông đùa, miễn là vẫn chung thuỷ với chồng Kết quả, anh chàng quý tộc, kỵ sĩ, hiện thân của chế độ phong kiến trong những ngày tàn lụi, bị hành hạ đủ thứ, bị bỏ vào sọt quần áo bẩn thỉu, rồi quẳng xuống sông, bị mọi người giả làm tiên trêu cho một mẻ.

Thế kỷ XVI của Anh không những tạo nên được một Shakespeare là tác giả duy nhất của loài người vĩ đại cả về hài kịch lẫn bị kịch Nó còn tạo nên cơ sở cho những vở kịch của ông ở đấy cái bi xen lẫn cái hài Sự tan vỡ của thế giới hài kịch biểu lộ trong Chàng thương nhân thành Vơni, Timôn người Aten và trong Rômêô và Giuliét Trong phần này chỉ nói vở thứ nhất vì nó chủ yếu là hài kịch Trong vở kịch này ta bắt gặp những chàng thương nhân yêu đời, coi tiền như rác, trên đời chỉ biết có tình yêu và tình bạn Antôniô, một thương nhân triệu phú thành Vơni vì muốn giúp bạn là Batxaniô, mà phải vay tiền lão Sailốc, một người Do Thái với một điều khoản kỳ quặc: nếu đến hạn không trả được thì hắn sẽ được quyền lóc một cân thịt của chàng Không may, chàng không kịp trả nợ và

có tin đoàn tàu của chàng bị đắm Trong cơn nguy khốn này, Porxia, người yêu của

Batxôniô cải trang nam giới, làm trạng sư để bênh vực Antôniô Vở kịch kết thúc bằng sự đắc thắng của chủ nghĩa nhân đạo; Sailốc bị kết án giết công dân Vơni và bị tịch thu gia sản Đồng thời, đoàn tàu chở hàng của Antôniô không phải bị đắm mà đã trở về Hình ảnh lão Sailốc tay cầm con dao đòi xẻo thịt người lương thiện đã làm cho vở kịch mang màu sắc bi đát Trong Tư bản Mác gọi Sailốc là điển hình của xã hội tư bản và mọi xã hội

3) Các bi kịch

Shakespeare đã để lại cho loài người một loạt bi kịch vĩ đại nhất về trình độ tư tưởng sâu sắc, kịch tính căng thẳng của hành động, tính hiện thực của nhân vật, phản ánh được cơn khủng hoảng sâu sắc của thời đại Trước hết đây là cơn khủng hoảng của ý thức hệ trung

cổ phong kiến trước sự tấn công của tư tưởng nhân đạo của nhân dân Nhưng khi thế lực phong kiến chấm dứt ở thế kỷ XVII thì cũng là lúc chủ nghĩa nhân đạo lâm vào bi kịch

Lý tưởng giải phóng cá nhân để hưởng thụ một cuộc sống sung túc mà sức sản xuất đủ

sức cấp cho nó, đã bị cuộc chạy đua điên cuồng theo lợi nhuận bóp méo, chà đạp Chủ nghĩa nhân đạo không phải vì thế mà chết, nhưng nó biểu hiện thành một cuộc đấu tranh quyết liệt trước hết trong nội tâm để rồi sẽ nổ ra thành cuộc đấu tranh thực tế vào thế kỷ XX.

Rômêô và Giuliét mặc dầu viết vào năm 1595 với cái kết thúc buồn thảm hãy còn là một

vở kịch với lòng tin say sưa vào tính toàn thắng của chủ nghĩa nhân đạo Lần đầu tiên trong văn học nhân loại xuất hiện tình yêu mộc mạc, chân thực ngây ngất của tuổi trẻ Hình ảnh đôi lứa Rômêô và Giuliét kiên quyết bảo vệ tình yêu của mình, bất chấp mối thù đời đời của hai gia đình trung cổ, trân trọng gìn giữ từng khoảnh khắc của giờ hội ngộ, sẵn sàng hy sinh tất cả để giữ trọn lời thề thuỷ chung là một thành tựu tuyệt vời của văn hoá Phục Hưng Nhân vật Mơkiuxiô, hiện thân của tư tưởng sống vui, thoải mái là

"gương mẫu của chàng thanh niên mã thượng của thời đại" (Puskin) Tu sĩ Lôrân là một nhà tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa thời Phục hưng khoác áo thầy tu, hết sức xa lạ với thiên chúa giáo, điều mà nhà thơ công giáo Pháp Pôn Klôpđen (Claudel) của Pháp đã thấy cực

kỳ sâu sắc "Ông này hình như chưa đọc Kinh Thánh bao giờ" Tôi đã mất ba tháng trời để kiểm tra toàn tập của Shakespeare và phải chịu nhận xét ấy là đúng Như tôi biết, không một nhà thơ, nhà văn nào của Châu âu thoát khỏi Kinh Thánh Nhưng tại sao trong toàn tập Shakespeare lại không thấy đâu vết này? Toàn bộ vở kịch của ông nói lên lòng tin tưởng vào cái mới, vào tương lai, một lòng tin tha thiết vào hạnh phúc chính đúng của con người bất chấp mọi thành kiến Cái chết của Rômêô và Giuliét ở Hồi cuối không giảm yếu niềm tin tắt thắng của chủ nghĩa nhân đạo

Nhưng với Hămlet (1601) tình hình đã khác Từ đây ta bắt gặp con người hoang mang trước cảnh tan vỡ những giá trị làm thành đức tin trước kia Chủ nghĩa nhân đạo đã nứt rạn tuy chưa phải là tan vỡ ấn tượng tóat ra từ tác phẩm là thời đại đảo điên "trật khớp": (out of joint), trong đó con người lâm vào cảnh hoang mang Cha Hoàng tử Hămlet bị em ruột mình bỏ thuốc độc vào tai mà chết chuyện này và yêu cầu chàng trả thù Nhưng chàng là cong thời Phục hưng không tin những lời của hồn ma, nên sai bọn diễn kịch diễn một tấn kịch giống như cái chết của cha mình để kiểm tra thái độ của chú Quả nhiên chú chàng hoảng sợ khẳng định lời của hồn ma Điều này kiến cho chàng hoang mang Trong khi thấy "con người là một kiệt tác cao quý làm sao!" (Hồi II.cảnh 2) Hămlét vẫn không tìm ra ý nghĩa của cuộc sống Tình vợ chồng ư? Đố là sự lừa lọc Tình yêu ư? Đó là sự giả dối Ngay cả sống hay không nên sống, đó cũng là vấn đề Bao tin tưởng ngày xưa đều tan vỡ: "Trời hỡi trời! Bao nhiêu lạc thú trên đời này đối với ta sao mà chán chường, nhạt nhẽo và vô vị đến thế! Cả thế giới là một ngục thất mà Đan Mạch lại là cái ngục thất ghê tởm nhất! "

Lần đầu tiên trên sân khấu loài người, ta bắt gặp một con người phức tạp đến mức kỳ ảo, một tâm tư đau thương bị xâu xé giữa những tình cảm trái ngược, ta gặp con người luôn luôn muốn nhận thức và đánh giá lại mọi vấn đề của cuộc sống, luôn luôn cố gắng hành động có ý thức, muốn đấu tranh cho một cuộc sống tốt đẹp hơn, công bằng hơn Như Bêlinxki nói "Mỗi lời nói của Hămlét là một mũi tên tẩm thuốc độc" Hămlét mở đầu cho cả một nền văn học mang tính phê phán cuộc sống, tìm cách hành động cho xứng đáng với giá trị chân chính của con người, trong một hoàn cảnh bế tắc "hèn hạ và phát ngấy lên được" Không phải vô cớ mà các nhà triết học hiện sinh thế kỷ XX xem Hămlét

là người hiện sinh đầu tiên về cái phi lý của cuộc sống và tìm một kiểu sống hợp với quan điểm mình Có thể nói cho đến nay khó lòng có tác phẩm văn học nào được bàn đến nhiều hơn và có tính triết học mạnh hơn Tôi thuộc lớp người mê Shakespeare và thuộc

vở kịch, đã xem ba cuốn phim về Hămlét và xem trình diễn ở Paris, nhưng phải nói đây

là vở kịch không thể nào diễn hết cái hay của nó được

Ôtenlô (1604) tiếp tục Hămlét trong việc nêu lên sự tan vỡ của hạnh phúc con người khi con người trở thành nạn nhân của sự dối trá, lừa bịp Ôtenlô là một con người mới, con người nhân đạo chủ nghĩa "con người cao thượng nhất xưa nay do bàn tay con người tạo ra" (Xuynbơcnơ) Đexđêmôna cũng là một con người thời Phục hưng yêu đời, cởi mở, chân thành Nhưng vì họ quá tin vào những hành vi dối trá của một tên hèn mạt là lagô nên đã bị lợi dụng và đã phá vỡ mất hạnh phúc của mình Cái cao thượng của tâm hồn đã

bị cái ty tiện của nhân cách thao túng, lagô là tiêu biểu cho tâm lý gian trá, ty tiện của những kẻ hám lợi thời tích luỹ nguyên thủy của tư bản Tấn kịch là sự tan vỡ của chủ nghĩa nhân đạo bị cuộc đời thực tại đầy mưu mô, xảo trá lợi dụng

Quá trình tan rã của các quan hệ phong kiến gia trưởng được thể hiện mạnh mẽ nhất trong Vua Lia (1605) Lia là hình ảnh điển hình của thứ vua phong kiến trung cổ, kiêu ngạo, hách dịch, xem quốc gia là tài sản riêng của mình Ông có ba cô con gái nhưng chỉ chia gia tài cho hai cô con gái đầu là Gônơrin và Rêgan vì họ biết nịnh hót, mà hắt hủi cô gái út Corđêlia, chỉ biết nói sự thực của lòng mình nên chẳng cho cô gì hết Và sự trừng phạt đã đến Lia bị đuổi ra khỏi nhà, đi lang thang trong đêm mưa bão Bừng tỉnh, ông nhận ra được cái bất ông, vô lý của trật tự phong kiến, cuộc đời nhân dân đau khổ như thế nào, và ông đã thay đổi Không khí bị kịch được tạo nên bởi một loại người gian trá, tàn nhẫn chẳng kém gì lagô trong Ôtenlô (Gônơrin, Rêgan, Etmun) của thời tích luỹ nguyên thuỷ, không từ một thủ đoạn nào (đuổi cha, giết anh, thông dâm ) để đạt được mục đích.Đến Măcbet (1606), Shakespeare lại quay trở lại chủ đề quen thuộc là vấn đề vương quyền, nhưng trong tình hình mới, ông đã nhận thức nó khác trước Măcbet là một nhân vật về cơ bản giống như Risac III đã lên ngôi bằng mọi tội ác, nhưng không chỉ là tên ác quỷ khát máu Nó lên án một chế độ sống bằng ám sát, giết hại lẫn nhau, trong cảnh nhốn

nháo, đâu đâu cũng là kẻ thù, trong sự căm phẫn của nhân dân Trong bầu không khí rùng rợn này, chính những kẻ tàn ác cũng run sợ, nhưng càng run sợ càng lao vào tội ác, chính

nó bộc lộ được tâm lý của bọn bạo chúa

Sự kết án chế độ độc tài được thể hiện trong Côriôlan (1608), viết sau vụ bạo động nông dân năm 1607, bảo trước cuộc Cách mạng Anh năm 1842 -1849 Toàn bộ vở kịch diễn ra trong cuộc đấu tranh trực diện giữa quần chúng và quý tộc Nó vạch rỗ những âm mưu lừa gạt, lấy chiến tranh để hoà hoãn các mâu thuẫn trong nước, và khi mọi mưu mô đều thất bại thì quý tộc bắt tay với giặc "với sự hung dữ của quỷ sứ" Nó đánh dấu một sự chín muồi về tư tưởng

Nhìn bên ngoài các vở bi kịch từ Hămlet đến Côriôlan mang màu sắc bi quan Nhưng là một nhà văn hiện thực Shakespeare nắm được tấn bi kịch của cuộc sống trước mắt biểu hiện ở chỗ mọi cái gì làm thành ý nghĩa cuộc sống đều bị chà đạp tàn nhẫn Ai còn ôm ấp những tư tưởng ngây thơ của chủ nghĩa nhân đạo (Hămlet, Ôtenlô, Đexđêmôna,

Corđêlia ) đều bị chà đạp tàn nhẫn Nhưng thực ra, Shakespeare không phải là một nhà

tư tưởng bi quan Ông không tin các thế lực đen tối sẽ thắng mãi mãi Ông chống lại thái

độ xem cuộc sống là phi lý Trung thành với tư tưởng nhân đạo của nhân dân lao động, ông đòi hỏi mọi tên bạo quân (Xêza, Klauđiut, Côriôlan, Măcbet) đều phải đền tội, mọi tên giáo hoạt, tàn nhẫn (lagô, vợ Măcbét, Gônơrin, Rêgan, Etmun) đều phải bị trừng phạt xứng đáng, ai bị lừa dối (Ôtenlô, vua Lia) phải hối hận về sai lầm của mình Ông đòi hỏi

vở kịch phải đem đến một thay đổi trong cuộc đời của quần chúng: Hămlet chết đi an lòng vì người thay thế mình Fortinbrat sẽ là một vị minh quân

Từ 1610 trở đi, các vở kịch của ông trong khi phê phán hiện thực đã khoác một bộ áp huyền thoại Câu chuyện mùa đông (1610) chẳng hạn, hiền lành như một cổ tích Có một ông vua hết sức yêu vợ (Lêôntet) nhưng hay ghen làm hoàng hậu (Hecmion) phải oán giận mà chết Có một cô công chúa (Perđia) bị vua vứt bỏ ở một nơi xa vắng rồi lớn lên trong gia đình một ngươì chăn cừu Cố nhiên phải có một hoàng tử (Flôrizen) lạc đến nơi này và yêu cô gái chăn cừu hơn yêu ngai vàng Và cuối cùng là đại đoàn viên: Cô công chúa trở về với người cah hối hận và nhà vua vui mừng khi nghe tin vợ không phải là chết mà vẫn còn sống Trong câu chuyện này có một người chồng kiểu Ôtênlô, một chàng thanh niên kiểu Rômêô, một cô thiếu nữ kiểu Giuliét, nhưng mọi căng thẳng đã dịu đi đượm vẻ mơ màng

Các học giả thường nói đến Cơn bão (1613) như một thứ di chúc Shakespeare để lại đời sau Trong vở kịch này, một công tước (Prôxpêrô) vì ham nghiên cứu pháp luật nên bị em trai (Antôniô) thông đồng với vua thành Náp cướp mất vương quốc, bỏ trên một chiếc thuyền lênh đênh trên biển cả dạt vào một hoang đảo Nhờ biết pháp luật, ông đã gây nên

một cơn bão đưa vua Náp Antôniô và con trai y là Fecđinăng đến hoang đảo Cơn bão qua, Antôniô và vua Náp hối hận, Prôxpêrô trở về làm công tước xứ Milan sau khi đã bẻ gãy gậy thần.

Phải chăng đay là nơi kỳ thác tâm sự? Pháp sư Shakespeare, sau khi gây nên bão táp cũng như bao cảnh thần tiên trong kịch trường, đến đây cũng bẻ gẫy gậy thần rút về Xtratfo và lặng lẽ chết Chỉ khác một điều: cơn bão của Pháp sư Prôxpêrô chỉ kéo dài một ngày, rồi sau đó mọi việc lại như cũ Riêng cơn bão của pháp sư Shakespeare gây nên trong tư tưởng và văn hoá thế giới thì khác Nó kéo dài bốn thế kỷ nay và sẽ kéo dài mãi hễ còn cón kịch, có người tìm hiểu ý nghĩa cuộc sống Những hình tượng ông sáng tạo, những tư tưởng ông gợi mở, phương pháp nghệ thuật ông mở đầu vẫn sống mãi trong lòng người

và ngày càng lan rộng

V Tư tưởng

Vấn đề lập trường tư tưởng của Shakespeare đã gây nên nhiều cuộc tranh cãi mấy thế kỷ nay vẫn chưa thống nhất Như Anixt nhận xét, người thì cho ông là quân chủ, người thì cho ông là cộng hoà, người cho ông có khuynh hướng tôn giáo, người cho ông có tư tưởng thần bí hay trung cổ, người lại cho ông tiếp tục hệ tư tưởng trung cổ, có người trái lại cho ông là nhà nhân đạo chủ nghĩa thời Phục hưng với mọi hạn chế của thế giới quan

về lập trường tư tưởng của họ Còn một nghệ sĩ hiện thực có chủ trương khác Anh ta để cho từng nhân vật bộc lộ tư tưởng mình hết sức tự do, thoải mái và hành động theo như

họ muốn Tác giả không bao giờ mượn nhân vật để làm phát ngôn nhân cho tư tưởng mình Chính tư tưởng tác giả biểu lộ trong các quan hệ giữa các tư tưởng đối lập được thể hiện bởi sự diễn biến của các biến cố và bởi hành vi của các nhân vật Muốn tìm tư tưởng của một nghệ sĩ hiện thực phải nhìn trong quan hệ đối lập giữa Shakespeare với các nhà văn nhà thơ lớn trước ông, không phải ở trong các sự kiện cá biệt Nếu xétvề mặt quan hệ thì Shakespeare là nhà văn nhân đạo chủ nghĩa lớn nhất của thời Phục hưng và người giúp chúng ta hiểu chủ nghĩa nhân đạo nhất, không phải ở những lời nói suông mà ở chỗ

ý thức được điều vất vả không thể lẩn tránh khi chúng ta muốn thực hiện nó trong xã hội của mình, để đừng bị những giả dối bên ngoài lừa bịp