tiểu luận tìm hiểu thờ tự

Ti p bi n qua th t :

Do đ tài r ng nên ph n này chúng tôi s không th nói h t v ti p bi n v n hóa trung hoa- Vi t Nam qua th t Thay vƠo đó chúng tôi s đi c th vào nh ng tín ng ng mà chúng tôi cho r ng là nó th hi n y u t ti p xúc ti p bi n rõ ràng nh t:

Tín ng ng th bà Thiên H u:

Tín ng ng Thiên H u t i Trung Qu c tr i qua g n 1000 n m l ch s , t n t i trong m i dung hòa v i o giáo, Ph t giáo và quan h th a hi p v i Nho giáo, góp ph n t o nên

di n m o v n hóa Hoa Nam r t đ c s c (La Xuân Vinh 2006) Ng i Trung Qu c vƠ Ơi Loan th Thiên H u, coi bà là th y-h i th n, là n th n h m nh; n th n sinh sôi, n

th n khai s n v.v., thi tho ng đ ng nh t v i Quan âm trong Ph t giáo, Tơy v ng Thánh

m u trong o giáo, v i Lâm Th y phu nhơn, Kim Hoa phu nhơn trong tín ng ng th

M u vùng Hoa Nam

Tín ng ng Thiên H u du nh p vào Nam B Vi t Nam theo dòng di dân ng i Hoa vào th i Minh – Thanh, đ c bi t là cu i Minh – đ u Thanh t 1 vào kho ng th p

niên 1660, có kho ng 7000 ng i Hoa Nam do D ng Ng n ch và Tr n Th ng Xuyên (ng i Qu ng ông) d n đ u vƠo đ nh c t i ng Nai, Ng n (Ch L n) và

M Tho t th 2 do M c C u d n đ u khai phá đ t Hà Tiên, sau phát tri n d n xu ng bán đ o Cà Mau T cu i th k 17 cho đ n đ u th k 20, nhi u dòng di dơn ng i Hoa

ng i ti p t c đ n vùng Nam B , đ c bi t vào cu i th k 19, Vi t Nam làm thu c đ a

c a Pháp, các hi p c Pháp – Thanh n m 1885 vƠ 1886 đã m ra nhi u c h i đ ng i Hoa di dơn đ n Vi t Nam T đó tr đi, đ ng bƠo ng i Hoa đã chung s ng chan hòa cùng các c ng đ ng b n đ a g m Vi t, Khmer vƠ Ch m, cùng t o d ng v n hóa Nam B

Hi n t i toàn Nam B có kho ng 800.000 ng i dân t c Hoa (2009), phân thành 5 nhóm

h dân Qu ng ông, Tri u Châu, Phúc Ki n, H i Nam và Khách Gia (còn g i là H )

Ng i Qu ng ông t p trung ch y u Tp H Chí Minh, ông Nam B và m t s thành ph , th xã l n Tây Nam B ; ng i Tri u Chơu c trú nhi u nh t bán đ o Cà

Mau (Sóc Tr ng, B c Liêu, CƠ Mau); ng i Phúc Ki n vƠ ng i H i Nam sinh s ng r i rác kh p vùng mi n; ng i Khách Gia đ nh c r i rác Biên Hòa và khu v c hai bên sông Ti n, sông H u, nhi u nh t lƠ Long Xuyên Ban đ u c 5 h dân cùng ph i h p nhau

d ng các Th t ph c mi u (Cù lao Ph , Tp H Chí Minh, M Tho, V nh Long v.v.) ch

y u th Thiên H u, Quan Công, nh ng sau t ng nhóm tách riêng t xây c t các mi u cho riêng mình

T i ti u vùng Tây Nam B có hi n t ng ng i dân (k c ng i Hoa và ng i Vi t)

th Thiên H u gia đình, ch ng h n t i th xã V nh Châu (Sóc Tr ng), m t s c dân đ a ph ng ph i th Thiên H u Thánh m u cùng v i t tiên gia đình Ngoài ra, trong m t s c s tín ng ng th các v th n khác nh ng v n ph i th Thiên H u,

ch ng h n t i H i quán Ngh a An (đ ng Nguy n Trãi, F 11, Q 5, Tp H Chí Minh) ngoài th chính là Quan Công còn th Thiên H u

Xét theo chi u dài l ch s , tín ng ng Thiên H u có m t t i Nam B Vi t Nam đã 300

n m nay, song ch kho ng hai th p niên cu i th k 20 và nh ng n m đ u th k 21 này thì m i quan h giao l u v n hóa Hoa – Vi t th hi n qua t c th này m i phát tri n đ n

đ nh cao Su t th i Nguy n, th i Pháp thu c và th i ch ng M , tín ng ng Thiên H u

t n t i âm th m trong c ng đ ng ng i Hoa, tuy ng i Vi t có tham gia các ho t đ ng

cúng bái song không mang tính ch t h th ng K t sau khi đ t n c c i cách m c a,

n n kinh t th tr ng đã làm cu c s ng c dân Nam B đ i thay, ti n b thì ng i

Vi t t i đây b t đ u ti p nh n nhi u h n và tham gia nhi u h n vào các ho t đ ng tín ng ng th Thiên H u Vào các d p t t Xuân, R m tháng Giêng, L vía bà tháng

3, R m tháng 7, R m tháng 10 v.v., r t nhi u ng i Vi t theo nhi u tôn giáo khác nhau tham gia vi ng Bà hay “vay ti n” Bà Có th nói, hi n r t khó có th phân bi t

tách b ch s c thái Hoa và Vi t qua các ho t đ ng l h i b i s dung h p hài hòa sâu s c

gi a hai dòng v n hóa nƠy Qua b c đ u kh o c u, chúng tôi cho r ng hi n t ng tham gia ngày càng sâu s c h n c a c ng đ ng ng i Vi t trong tín ng ng Thiên H u t i Nam B b t ngu n t nhi u nguyên nhơn, trong đó có:

(1)Truy n th ng th n th n v n r t ph bi n trong v n hóa Vi t t o ti n đ đ ng i

Vi t d dàng ti p nh n t c th Thiên H u khi phù h p (gi ng nh tr ng h p tích h p

v n hoá Vi t-Ch m-Khmer trong các t c th Linh S n Thánh M u (BƠ en) vƠ BƠ Chúa

X t i Nam B );

(2)Qua g n 300 n m t n t i, ng i Vi t th ng ch ngh r ng Thiên H u là m t v phúc

th n, v thánh m u ban phát phúc lành, th nh v ng, sung túc h n lƠ m t v h i th n[9];

và do v y vi c ti p nh n t c th hoàn toàn phù h p v i nguy n v ng đ i s ng v n hóa tâm linh;

(3)Truy n th ng đa th n c a ng i Vi t cùng v i tính cách m - thoáng c a ng i Vi t Nam B đã giúp h s n sƠng đón nh n m t v n th n m i;

(4)M t b ph n ng i Hoa đô th lƠm th ng m i, d ch v tr nên giàu có, nhi u ng i

Vi t cho r ng Thiên H u Thánh m u đã ban phúc lƠnh y, do v y m t b ph n ng i Vi t

có xu h ng ti p nh n phong cách v n hóa tín ng ng c a ng i Hoa;

(5)Sau chi n tranh, v n hóa ng i Hoa h i nh p sâu r ng h n vƠo dòng v n hóa ch l u

c a ng i Vi t t i Nam B

(6)Có hi n t ng ng i Vi t ti p nh n Thiên H u qua l ng kính c a Ph t giáo, t c coi Thiên H u là/ho c t ng đ ng m t v Ph t bà hay B tát

Trong suy ngh c a ng i Hoa, Thiên H u Thánh m u là h i th n, v th n đã giúp t tiên

h v t bi n c gian nan đ đ n b n b m i an toàn T v trí m t v h i th n, Thiên H u

đã tr thành th n b o h cho c ng đ ng mình, mang đ y đ ý ngh a c a m t v B tát

Tuy nhiên, trong con m t c a ng i Vi t và ng i Khmer, Thiên H u tr c h t là

v phúc th n (Bebevolent Goddess), là m t Thánh M u linh thiêng nh các Thánh

M u khác trong truy n th ng nh Li u H nh, Bà Chúa Kho, Thiên Y Yana

Ponagar, Bà Chúa X v.v V i v trí m t phúc th n, Thiên H u đ c ng i Vi t

ti p nh n theo ng Ph t giáo Trong t t ng ng i Vi t, mi u th Thiên H u là

“nhà chùa” (Chùa Thiên H u), và Bà Thiên H u hi n linh nh Ph t B tát v y

Bên c nh đó lƠ hi n t ng m t b ph n ng i Vi t, Khmer trong khu v c ti p nh n và

th c hi n các nghi th c cúng t Thiên H u nh ng i Hoa([13]) Mi u Thiên H u

Gi ng Trôm (B n Tre) do c hính ng i Vi t l p ra đ th Bà Trong m t vài ngôi chùa ng i Vi t Nam B , bên c nh th Ph t, ng i ta đã b t đ u đ t ng u t ng

bà Thiên H u cùng th , ch ng h n chùa V nh Ph c An Sóc Tr ng Ngh a Nhu n h i quán, m t ngôi chùa ng i Vi t th Thành hoàng b n c nh, ng i ta còn

ph i th c Thiên H u Thánh M u và Quan Công (Nguy n c Hi p 2011) Chùa

T thành ph Th D u M t, t nh Bình D ng, v n là m t ngôi mi u th T ngh

c a ng i Vi t, ng i ta ph i th Thiên H u Thánh M u (Võ V n Hoàng 2009)

Trong b t kì ho t đ ng l h i nào di n ra các mi u Thiên H u, ng i Vi t đ u tham gia

v i t t c lòng cung kính, nhi t thành Và vì th , đ ph c v đông đ o các tín đ ng i Hoa vƠ ng i Vi t, nhi u mi u Thiên H u ng i ta t ch c t l và hát tu ng b ng

ti ng ph thông – ti ng Vi t (Võ V n HoƠng 2009) T i Tp H Chí Minh và ông Nam B , hi n t ng đi vi ng chùa Bà Thiên H u t i Bình D ng nh ng ngày đ u

n m m i âm l ch đã tr thành m t phong t c quan tr ng trong n m Trong nh ng ngày y, s thi n nam tín n ng i Vi t đ n vi ng chi m đ i đa s , m i ngày có đ n

hàng ngàn ng i, náo nhi t h n h n nh ng c s tín ng ng – tôn giáo c a chính

ng i Vi t

Kh o sát tín ng ng th Thiên H u à N ng:

Ng i Vi t n i đơy c ng ti p nh n tín ng ng th Bà Thiên H u nh m t tín ng ng c a

mình Ng i Vi t g i Bà Thiên H u là M , trong kh n l c ng kính c n hô là Thánh

M u thông linh v i Thánh M u, ng i Vi t c ng th theo cách th c c a ng i Hoa

Ví nh , khi có nhu c u đ c h trì, h c ng dâng Bà m t vòng h ng (hình nón chóp, cao kho ng 1m) và g n trong đó l i th nh c u xin Bà ch ng đ Vòng h ng này kho ng ba tháng sau m i t t N u đ t nguy n v ng, h đ n cúng t Bà, còn

ch a thì l i dâng h ng c u ti p Chùa Bà hi n có r t nhi u dãy h ng vòng c a

ng i Vi t l n ng i Hoa, dâng th p t c a gian ti n đi n đ n gian chánh đi n

Kh o c u nh ng l i kh n c u c a ng i dân Hoa,Vi t th hi n trong các vòng h ng s

th y muôn m t đ i th ng c a con ng i trong xã h i hi n đ i cùng nh ng c v ng nhân sinh c th , bình d Ng i thì: “…xin m Thánh M u và Ban h i đ ng ch v cho gia đình con bình an, s c kh e, cho công ty TNHH…lƠm n phát đ t, v n s nh ý”;

ng i l i: “… c u xin M u ban phúc, che ch cho con đ c đ u xuôi đuôi l t thu n

bu m xuôi gió c a quan pháp lý”; có ng i c u n i đ c yên, ng i trong nhà h t b nh

t t; ng i có xe ch khách thì “ c u cho xe ch y th ng l bình an”; ng i ch a có con trai “c u xin m cho con có đ a con trai đ n i dõi tông đ ng”; ng i mu n đ t chu n ngo i ng đ đi du h c “…c u xin m cho con c nguy n đ t đ c đi m Anh v n nh

c nguy n đ con có th sang Úc du h c…”; k h c trò c u: “… cho con h c hƠnh ch m

ch , xin cho đi đ u trên b c đ ng công danh…”; ng i s p khai tr ng c a hàng c u:

“… xin m Thánh M u cho con khai tr ng c a hƠng áo c i, lƠm n phát tƠi phát l c,

m i công vi c đ u hanh thông”

Tín ng ng th Thiên H u Ơ N ng (có th nhìn r ng ra là x Qu ng?) nh v y c ng

là m t bi u hi n c a quan h giao l u v n hóa t nhiên Vi t-Hoa, trên m t vùng lãnh th

do ng i Vi t làm ch th Hi n nay, không ch đi chùa, l M u, mà t i nhi u đi n t gia th M u à N ng, ngày vía Thiên H u c ng là m t ngày l tr ng c a c ng

đ ng ng i Vi t theo “c a thánh” Chính khát v ng th ng tr c trong t t ng

ng i dân v cu c s ng an lành, h ng th nh d i s ch che c a các Bà M , đã đ a

đ n vi c ti p nh n Thánh M u Thiên H u trong đi n M u c a ng i Vi t Khát

v ng thiêng liêng đó nói lên t duy c i m , sáng t o, hòa đ ng, xu t phát t môi

tr ng môi sinh đ a- chính tr , đ a-l ch s , đ a-v n hóa c a vùng đ t Qu ng

Sáng t o truy n th ng t m t bi u t ng t ng đ ng r i chuy n hóa bi u t ng thông

qua ti p nh n và tham d vào th M u có c i ngu n khác Vi t, đi u đó còn th hi n

t t ng nhân v n truy n th ng Vi t Ti p nh n và kính tín Thiên H u Thánh M u chính là tôn vinh m t ng i ph n có lòng hi u th o, đ c hy sinh vì gia đình và

c ng đ ng m t cách vô t Nét nhân cách này n m trong t t ng nhân v n truy n

th ng Vi t Nam

Tín ng ng th Quan công:

Tín ng ng này c a ng i Hoa đ c ng i Vi t ti p nh n và tr thành m t trong nh ng

v th n g n li n v i đ i s ng v n hoá tinh th n c a h trên m nh đ t Nam b c bi t, không ch có ng i Hoa mà ng i Vi t còn th nh Quan Công vào th trong nhà trên m t “trang” th n i cao trong nhà cùng v i các th n, ph t khác nh : C u Thiên Huy n N , Bà Chúa Ng c, Quan Am, Thích Ca,… Quan Công tr thành v

th n đ m ng cho nam gi i trong gia đình ng i Vi t Hình Quan Công đ c v theo

d ng tranh ki ng gi ng nh b t ng Quan Công trong mi u ho c Quan Công tay c m Thanh Long đao đ ng riêng, Quan Công xem án th v i nhi u kích c khác nhau Tùy vƠo đ tu i c a v gia ch mà b t ng Quan Công kh c trên tranh ki ng đ c thay đ i: Thanh Long đao h ng ra ngoài hay vào trong, v trí t h u c a Chơu X ng, Quan Bình Sau khi v gia ch m t hay vì m t lý do khác, b c tranh th Quan Công đ c mang

g i l i trong chùa, mi u g n nhà, th m chí là nh ng ngôi mi u nh trong xóm, p ven

đ ng đ h ng khói ti p t c Quan Công không ch là v th n thu c ph m vi gia đình mà còn là v th n mang tính ch t tính ng ng c ng đ ng c a ng i Vi t

Trong m t s ngôi đình c a ng i Vi t , ng i ta còn th nh ông vào th cùng ph i

h ng v i th n Thành hoàng và các th n thánh khác c a ng i Vi t v i bài v kh c

là “ Quan Thánh Quân” hay t ng c t, th m chí có th là m t ngôi mi u nh trong khuôn viên đình đình Bình Hòa- m t ngôi đình c c a B n Tre có ngôi mi u

th Quan Công khá l n trong khuôn viên HƠng n m, Ban Quí t đình t ch c cúng vía Quan Công mi u vào ngày 13/5 âm l ch M t s ngôi chùa c Nam b c ng th Quan Công trong chánh đi n v i t cách lƠ GiƠ Lam B Tát đ trì tam b o Ch ng h n S c

T Quan Am c t - ngôi chùa c Thành ph CƠ Mau trong chánh đi n có t ng th Quan Công ng i trên ngai m t mình v i m t ki u h i khác v i qui c truy n th ng: Râu

3 chòm, m t áo giáp tr xanh d ng, khuôn m t hi n t , phúc h u Càng đ c bi t h n, chùa An Ph c (huy n Châu Thành- t nh B n Tre) có ngôi mi u th Quan Công, b

t ng Quan Công đây đ c th hi n nh sau: Quan Công ng i trên ngai đ u đ i mão đ , râu m t chòm ng n, m c áo giáp tr màu xanh lá cây, khuôn m t hi n t , nhân h u, bên ph i là t ng Quan Bình m c áo th ng đ có đ m vàng(ki u áo

ng i Vi t), khuôn m t tr ng và tròn, tay c m n Hi p Thiên, bên trái là t ng Châu X ng tay c m Thanh Long đao Qua đi u này đã ch ng minh đ c: Ng i

Vi t đây đã ti p thu tín ng ng th Quan Công c a ng i Hoa vào trong nh ng thi t ch làng xã c a mình là đình và chùa H th cúng m t cách trang tr ng, th

hi n s khâm ph c, ng ng m m t nhân cách l n lao c a Quan Công và tin t ng

s phù h đ trì c a ông đ i v i ng i Vi t vùng đ t m i B t ng Quan Công chùa An Ph c có s th hi n mang tính “ cách đi u” và “ Vi t hóa” cho phù h p

v i th m m , nhân sinh quan, đ c tr ng c a con ng i Nam b : Nhân h u, hi n lành, m c m c, g n g i,….C ng có th vì lý do Ph t giáo Nam b ph n l n thu c

dòng thi n Lâm T t Trung Qu c truy n sang, cho nên có Già Lam B Tát đ c th trong các ngôi chùa c nƠy i u này hoàn toàn khác h n v i cách bƠi trí t ng th trong ngôi chùa mi n B c và t o nên đ c đi m c a chùa Vi t Nam b Riêng đ i v i c ng

đ ng ng dân xã Bình Th ng (huy n Bình i, t nh B n Tre) có ngôi mi u th Quan Công khá l n Dân gian g i là chùa Thanh Minh Ngôi mi u này tr c kia đ c

ng i Hoa thành l p, kho ng đ u th k XX Sau này, ngôi mi u đ c ng dân

ng i Vi t ti p thu và th cúng Mi u có c u trúc gi ng h t nh m t ngôi đình

ng i Vi t g m: Võ ca, võ qui, chánh đi n H ng n m, ng dơn đ a ph ng t ch c l

cúng vào 11 và 12/5 âm l ch v i các nghi th c: Cúng Ti n vãng, cúng Chánh t , Xây

ch u đ i b i,…vƠ có c hát b i bi u di n i v i c ng đ ng ng dơn Ph c H i (Bà

R a-V ng TƠu), trong Dinh Ông Nam H i có bàn th Quan Thánh v i t ng: Quan Công, Chơu X ng, Quan Bình vƠ Mã u T ng quân cùng ng a Xích Th Theo inh

V n H nh và Phan An cho bi t thêm: “ Ph c H i, ngoài l nghinh ông, ngày 21 tháng

6 h ng n m, ng dân t ch c l c u ng vƠ cúng vía Quan Thánh lƠ l l n th hai”[14]

l h i cúng bi n c a c ng đ ng ng dơn M Long (huy n C u Ngang, t nh Trà Vinh),

đ c t ch c vào các ngày 10, 11 và 12 âm l ch hƠng n m, có nghi th c “ Nghinh ng

ph ng” : M t s thanh niên có đ o đ c t t, dáng d p cao ráo, khôi ngô, bi t v công s hóa trang vƠo vai Quan Công, Quan Bình, Chơu X ng d n đ u đám r c th nh Ong Nam H i t mi u Bà Chúa X đi kh p n i trong thôn xóm đ trù tà ma, tai n n, t ng đi

m i xui x o trong ti ng hò reo c a ng dơn n i đơy ơy lƠ bi u hi n c a s “ch ng x p”

vƠ giao thoa v n hóa m nh m gi a l p v n hóa Vi t vƠ v n hóa Hoa trong quá trình

c ng c , trong đó v n hóa Vi t là ch th chính, c ng đ ng ng dân Bình Th ng,

Ph c H i và M Long M t khác, s có m t c a tín ng ng th Quan Công bên

c nh các lo i hình tín ng ng khác nh : Ong Nam H i, Bà Chúa X , Th a, Bà

Th y Long, Bà Ng Hành,…t o nên tính đa d ng trong đ i s ng tinh th n c a các

c ng đ ng ng dân này

Hình th c th cúng trong các ngôi mi u Hoa th hi n m i quan h , giao l u v n hoá Hoa-Vi t khá rõ nét Có nhi u v th n c a ng i Vi t đã đ c đ t th trang tr ng trong các ngôi mi u Hoa nh Chúa X Thánh m u, nh Th n Thành Hoàng B n C nh… Nhi u h i quán nh Minh H ng h i quán, Ph c An h i quán (Tp.HCM); Minh Ngh a

h i quán, Th t Ph Hoà An H u Minh H ng h i (Tơy Ninh ), V nh Tri u Minh h i quán (B c Liêu); Ph c Minh cung (TrƠ Vinh)… lƠ k t qu c a m i quan h Hoa-Vi t nhi u

th k , đ c th hi n trong t ch c h i quán, trong thành ph n h i viên và c trong hôn nhân gi a hai dân t c t i nhi u vùng Nam b