Lịch sử vấn đề Tác giả của chơng trình “Bàn tay nặn bột” đợc phổ biến vào Việt Nam là Gioerges Charpak – Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pháp Giải thởng Nôben Vật lý 1992 và các thầy cô gi
Trang 1PPdh Bàn tay nặn bột
I Lịch sử vấn đề
Tác giả của chơng trình “Bàn tay nặn bột” đợc phổ biến vào Việt Nam là Gioerges Charpak – Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Pháp (Giải thởng Nôben Vật lý 1992) và các thầy cô giáo, nhà khoa học, sử học, xã hội học, nghiên cứu về s phạm của nớc Pháp
Việc xây dựng chơng trình này đợc khởi nguồn từ khi Gioerges Charpak đến thăm Chicagô năm 1944 Ông đến Chicagô và thấy nhà vật lý Leon Lederman đang tiến hành một thí nghiệm về “xóa nạn mù khoa học” - Đó là chơng trình “Nhúng tay vào” Chơng trình đang gây hứng thú trong các nhà trờng Tiểu học
Năm 1957, Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của Trái đất, nớc
Mỹ cảm thấy bị nhục mạ sâu sắc, công dân Mỹ cho rằng điều ấy là do chất lợng kém của nền giáo dục công lập Trong hoàn cảnh này, chơng trình “Nhúng tay vào” đợc đề x-ớng Sau đó đợc tiến hành trong chơng trình “điều tra” Tuy có nhiều thất bại ở những năm 60-70 nhng các nhà khoa học không đầu hàng và nhờ đó có những thành công nh hiện nay
- Tháng 9 năm 1996, ở Pháp tiến hành một cuộc hội thảo xung quanh vấn đề dạy Khoa học ở trờng Tiểu học, tổ chức tại Treilles
- Sau hội thảo này, chơng trình “Bàn tay nặn bột” ra đời
- Từ đó, chơng trình “Bàn tay nặn bột” đợc áp dụng thử nghiệm ở nhiều trờng Tiểu học của nớc Pháp
- Thỏng 6/2000 Bộ trưởng Bộ Giỏo dục Phỏp quyết định cho tất cả cỏc trường Tiểu học được thừa hưởng cỏc kinh nghiệm của chương trỡnh “Bàn tay nặn bột”, cải cỏch giảng dạy cỏc mụn khoa học và cụng nghệ
- Chương trỡnh này khỏc với “Bàn tay nặn bột” ở chỗ nú đó tổng hợp những kinh nghiệm, thành tựu của “Bàn tay nặn bột” thành một sỏng kiến
Chương trỡnh bàn tay nặn bột này đó dần được phổ biến trờn thế giới và trong khu vực Đụng Nam Á
Việt Nam ta chưa thực sự cú một phong trào Để khắc phục tỡnh trạng tụt hậu này, trường Đại học Sư phạm Hà Nội chủ trỡ tổ chức, phối hợp tất cả cỏc lực lượng trong nước để triển khai theo tiờu chớ cụ thể “Mỗi năm, mỗi một nội dung cú thờm giỏo
ỏn dạy theo bàn tay nặn bột”
(Theo PGS –TS Vật lý Nguyễn Thành Huế)
II Khái niệm
1 Giải thích về thuật ngữ “Bàn tay nặn bột“
Theo Gioerges Charpak thì:
“Bàn tay nặn bột”, nói vậy để cho ngắn gọn, nhng thực ra, chúng tôi muốn huy
động cả năm giác quan: xúc giác cũng nh thị giác, thính giác và có cả khứu giác và vị giác nữa để phát triển trong các em sự tiếp xúc diệu kì với thế giới bao quanh, để các em học cách khám phá và tìm hiểu nó
2 ý nghĩa của thuật ngữ “Bàn tay nặn bột“
1 Bàn tay – tợng trng cho việc học sinh tự hành động, trực tiếp hành động
Nặn bột – tợng trng cho sản phẩm của chính trẻ em trong hoạt động tự tìm tòi, sáng tạo
2 Lòng bàn tay tợng trng cho trái đất tròn Năm ngón tay tợng trng cho trẻ em ở năm châu lục khác nhau
ý nói: Toàn trẻ em trên trái đất này đều cùng nhau tham gia vào chơng trình học tiên tiến, thú vị này để xây dựng một trái đất tơi đẹp trong tơng lai
2 Khái niệm của Gioerges Charpak
Theo Gioerges Charpak, “Bàn tay nặn bột” vợt quá sự tách đôi truyền thống giữa phơng pháp và chơng trình
Trong đó, trẻ em hành động, thí nghiệm, nghiên cứu, tìm kiếm và có những câu hỏi đi kèm, hớng tới xây dựng nên những kiến thức cơ bản để hiểu biết thế giới tự nhiên
và kỹ thuật
3 Hình ảnh minh họa khái niệm
90
Trang 54 Khái niệm của nhóm nghiên cứu
Phơng pháp “Bàn tay nặn bột“ là một phơng pháp dạy học mà trong đó, học sinh tiến hành các thao tác trí tuệ có sự hỗ trợ của một số dụng cụ và những giác quan để nghiên cứu, tìm tòi, khám phá ra tri thức mới Tất cả suy nghĩ và kết quả đợc
hs mô tả lại bằng chữ viết, lời nói, hình vẽ.
III Cơ sở lí luận
1 Cơ sở triết học:
Lê Nin đã diễn tả một cách khái quát con đờng biện chứng của sự nhận thức chân lý nh sau:
“ Từ trực quan sinh động đến t duy trừu tợng, và từ t duy trừu tợng đến thực tiễn - đó là con đờng biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan”
- Trực quan sinh động (giai đoạn nhận thức cảm tính) gắn với thực tiễn, diễn ra với các hình thức cơ bản: cảm giác, tri giác và biểu tợng
- T duy trừu tợng (giai đoạn nhận thức lý tính) phản ánh hiện thực gián tiếp, khái quát với các hình thức khái niệm, phán đoán, suy luận
2 Cơ sở tõm lớ học:
2.1 Cỏc nhà tõm lý học cho rằng mọi giai đoạn phỏt triển trớ tụờ cú thể đạt được ở một độ tuổi nhất định Piaget (1896-1980) đó chia sự phỏt triển trớ tuệ thành 4 giai đoạn:
- Giai đoạn cảm giỏc vận động từ 0 đến 2 tuổi: ở giai đoạn này cỏc em chỉ phản ứng đối với cảm giỏc (thị giỏc, õm thanh, xỳc giỏc, khứu giỏc đối với cử động của cỏc em)
- Giai đoạn tiền thao tỏc 2-7 tuổi: được gọi là tiền thao tỏc vỡ chỳng đang ở giai đoạn trước khi chỳng cú thể thực hiện đầy đủ thao tỏc trớ úc
- Giai đoạn thao tỏc cụ thể (7-11 tuổi): Đõy là những năm chủ yếu ở trường Tiểu học Học sinh khi tiến hành cỏc thao tỏc trớ tuệ cú sự trợ giỳp của cỏc vật liệu cụ thể
- Giai đoạn thao tỏc hỡnh thức 11 tuổi trở đi: Ở giai đoạn này học sinh cú thể tiến hành cỏc thao tỏc trớ tuệ khụng cần sự trợ giỳp của cỏc vật liệu cụ thể
2 2 Theo Gioerges Charpak, ở tuổi Tiểu học, trẻ em đặc biệt dễ cảm thụ các môn khoa học tự nhiên
Tất cả những ai đã từng có dịp quan sát cách trẻ em nắm bắt thực tế đều thấy rằng các em rất tò mò, ham thực nghiệm dù phải trải qua nhiều mò mẫm và sung s ớng
đến cuồng nhiệt khi phát hiện ra một điều mới lạ liên quan đến thực tế
IV Dấu hiệu đặc trng
1 Trẻ em, một nhà nghiờn cứu được đỡ đầu.
Cũng giống như một nhà nghiờn cứu thực sự, cỏc em cú thể tiến hành những nghiờn cứu dẫn đến sự hiểu biết
Nhưng cỏc em cần được hướng dẫn và giỳp đỡ bởi cỏc cõu hỏi của thầy giỏo và hoạt động trong khuụn khổ một đề tài đó được xõy dựng chứ khụng phải chỉ lựa chọn theo cỏc “cơ hội”
2 Có sự tham gia của những dụng cụ
Những dụng cụ đó không nặng nề, đắt tiền: những vật dụng hàng ngày và vài vật liệu đơn giản là đủ
94
Trang 6Thí nghiệm tiến hành đơn giản và không cần có hiểu biết kĩ thuật gì đặc biệt.
3 Trong quá trình nghiên cứu, học sinh phải sử dụng tất cả các giác quan
để tìm ra tri thức mới.
Học sinh huy động cả năm giác quan: xúc giác cũng nh thị giác, thính giác và có cả khứu giác và vị giác nữa để phát triển trong các em sự tiếp xúc diệu kì với thế giới bao quanh, để các em học cách khám phá và tìm hiểu nó
4 Cú vở ghi chộp cỏ nhõn.
- Vở ghi chộp cho phộp Hs ghi lại những ý tưởng của mỡnh, những điều đó được sửa chữa lại, cho phộp giữ lại vết tớch của những thử nghiệm liờn tiếp, đỏnh dấu được tiến trỡnh nghiờn cứu.- Vở ghi chộp đựơc Hs giữ trong suốt thời gian học Tiểu học và cuối cấp học sẽ hỡnh thành một tập ghi nhớ đặc biệt
V Bản chất
“Bàn tay nặn bột” không phải là phơng thức mới cho phép trẻ hội nhập tốt hơn vào đời sống tự nhiên mà tạo cho trẻ một cách xử lý độc lập, có phần nào giống nh một nhà nghiên cứu
Khi xử lý độc lập, hs sử dụng giác quan và một số dụng cụ hỗ trợ cho các thao tác trí tuệ
VI Quy trình dạy học
1 Qui trình dạy học của “Bàn tay nặn bột“
Bước 1 Tỡnh huống “khởi động”
Bước 2 Phỏt biểu vấn đề
Bước 3 Nờu ra cỏch giải quyết
Bước 4 Phỏt biểu giả thuyết
Bước 5 Thực nghiệm
Bước 6 Thu thập kết quả
Bước 7 Tỡm ra kết quả đỳng
Bước 8 Giải thớch kết quả
Bước 9 Tổng hợp
Bước 10 Kết luận
Bước 11 Đỏnh giỏ
2 Đề xuất qui trình dạy học toán Tiểu học theo phơng pháp “Bàn tay nặn bột“
Bớc 1: Tình huống khởi động.
Bớc 2:
- Gv giới thiệu các dụng cụ.
- Hs nêu giả định
- HS nghiên cứu tìm tòi bằng các thao tác trí tuệ, bàn tay và có sự hỗ trợ của các giác quan, các dụng cụ
(mô tả quá trình nghiên cứu tìm tòi bằng chữ viết hoặc bằng hình vẽ.)
Bớc 3: Các nhóm trình bầy trớc lớp và tự kết luận
Bớc 4: Gv tổng kết, đánh giá.
3 Thống kê những dạng toán Tiểu học có thể áp dụng phơng pháp “Bàn tay nặn bột“:
3 1 Thao tác với vật thật để học về số và phép tính
(lớp 1)
3 2 Hình thành biểu tợng phân số, so sánh phân số
3 3 Thực hành đo đạc
3 4 Xây dựng công thức tính diện tích một số hình
3 5 Xây dựng công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật
4 Ví dụ minh hoạ:
Trích đoạn bài: Diện tích hình thoi (Lớp 4)
Thực hiện mục tiêu thứ nhất: Xây dựng công thức tính diện tích hình thoi
Hoạt động 1: Tình huống khởi động
• Gv xem xét những hình thoi bằng giấy của học sinh (Bài tập giao về nhà của tiết trớc)
• Gv nêu: Các con đã cắt đợc những hình thoi rất đẹp Nhng bây giờ cô muốn biết diện tích của chúng là bao nhiêu?
• Hs nêu: Vậy thì bây giờ chúng ta phải tìm công thức tính diện tích hình thoi
Hoạt động 2: Gv giới thiệu các dụng cụ.
Hs nêu giả định.
HS nghiên cứu tìm tòi bằng các hoạt động của trí tuệ, hoạt động bàn tay và các giác quan, có sự hỗ trợ của các dụng cụ
95
Trang 7a - Gv giới thiệu:
- Với những dụng cụ là: hình thoi bằng giấy, kéo, thớc kẻ, hồ dán, các con hãy tìm cách phát hiện ra công thức tính S
b- Gv hỏi: Các con thử đoán xem công thức tính diện tích hình thoi là gì?
( Chúng ta gọi S là diện tích hình thoi, a là độ dài cạnh, m là độ dài đờng chéo thứ nhất,
n là độ dài đờng chéo thứ hai.)
Học sinh: S = a x a ; S = m x n ; S = a x 4
S = m x 4 ; S = m x n : 2 ; S = n x 4
G v ghi tất cả những giả định đó lên bảng
c- Gv hỏi: Các con sẽ dùng cách nào để kiểm tra công thức đã đoán trên xem công thức nào đúng?
Hs: - Sẽ dựa vào những công thức đã có
- Cắt, ghép, gấp hình thoi Biến hình thoi trở thành những hình đã có công thức tính diện tích
d- Gv hớng dẫn: Trớc hết, các con hãy độc lập suy nghĩ rồi trao đổi những suy nghĩ đó với nhóm của mình
- Các con nhớ ghi chép lại tất cả những gì các con đã làm và đã nghĩ
e- Hs làm việc:
Hs làm việc cá nhân và nhóm
Trao đổi suy nghĩ của mình với nhóm
( Mô tả lại suy nghĩ, kết quả bằng chữ viết, hình vẽ )
- Từng cá nhân độc lập suy nghĩ
- Gv và cá nhân hs, nhóm hs có những trao đổi cần thiết (xuất phát từ nhu cầu của hs)
Với t cách là nhà nghiên cứu, những mò mẫm của hs có thể không đi đợc đến kết quả đúng Nhng tất cả đều đợc giáo viên trân trọng và khuyến khích, động viên.
Sau đây là những dự tính về những con đờng dẫn hs đi đến kết quả đúng.
96
Trang 8
97
Trang 9Hoạt động 3: Làm việc cả lớp
- Hs phát biểu quá trình tìm kiếm của nhóm mình
- Hs đối chiếu với giả thiết ban đầu
- Hs tự kết luận
Hoạt động 4 :Tổng kết - Đánh giá
a Gv giúp hs hệ thống lại kiến thức:
- Không thể dựa vào cạnh hình thoi để tính diện tích
- Dựa vào đờng chéo hình thoi sẽ tính đợc diện tích
* Công thức tính diện tích hình thoi là:
S = m x n : 2 hoặc S = m : 2 x n
hoặc S = n : 2 x m
Với S là diện tích hình thoi, m và n là độ dài đờng chéo hình thoi
( Tùy theo từng trờng hợp, có thể vận dụng 1 trong các công thức trên sao cho nhanh nhất Ví dụ: Đã biết số đo nửa đờng chéo hoặc số đo đó là số chẵn dễ dàng nhẩm đợc thì
ta nên áp dụng công thức 2 hoặc 3.)
b GV đánh giá quá trình làm việc của hs:
Khen và nêu gơng những hs tích cực nghiên cứu, tìm tòi
Động viên những cá nhân, nhóm không đi đến kết quả đúng
VI Kết luận:
Phơng pháp của chơng trình “Bàn tay nặn bột” là một trong những phơng pháp dạy học tiên tiến Phơng pháp này giúp cho trẻ em tự phát hiện đợc vấn đề, có nghĩa là nhu cầu học sẽ có thể xuất phát từ cho chính các em, có thể sáng tạo trong hiện tại và trong tơng lai Phơng pháp này phù hợp với đặc điểm tâm lí, đặc điểm nhận thức của lứa tuổi Tiểu học
98
Trang 10Để phơng pháp này có tính khả thi, chúng ta cần lu ý:
- Dạy học theo phơng pháp này cần có nhiều thời gian hơn cho một tiết học Vì vậy, cần xây dựng một chơng trình và sắp xếp vào buổi học thứ hai trong ngày
- Dạy học theo phơng pháp này cần có sự chuẩn bị một số dụng cụ và địa điểm học tập ngoài lớp học Vì vậy, cần có sự ủng hộ giúp đỡ của nhà trờng, gia đình và xã hội Chúng tôi tha thiết mong muốn phơng pháp “Bàn tay nặn bột” sớm đợc áp dụng rộng rãi, trở thành một phơng pháp dạy học quen thuộc trong các nhà trờng Tiểu học trên đất nớc Việt Nam yêu quý Điều này cũng đồng nghĩa với việc chuẩn bị nguồn nhân lực đủ sức mạnh cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam, thúc đẩy nhanh chóng việc đất nớc chúng ta hội nhập với các cờng quốc trên thế giới
99