Chữ Lễ xưa và nay

Chữ Lễ xưa và nayPhan Chánh Dưỡng Doanh nhân Sài Gòn Cu ối tuần Xuân Ta thường thấy câu “Tiên học lễ hậu học văn” được nêu ở các trường học như là một tôn chỉ giáo dục trong nh à trường.

Chữ Lễ xưa và nay

Phan Chánh Dưỡng

Doanh nhân Sài Gòn Cu ối tuần Xuân

Ta thường thấy câu “Tiên học lễ hậu học văn” được nêu ở các trường học như là một tôn chỉ giáo dục trong nh à trường Khi đọc về Nho giáo, có thể thấy

thầy Khổng Tử là người được Nho gia tôn là “Chí Thánh” hay “V ạn Thế Sư Biếu”, nghĩa là người thầy của mọi thế hệ

Ông là người luôn nêu cao tinh thần Châu Lễ như mục tiêu tôn chỉ tư tưởng

học thuyết của ông Ngày nay, còn đề cao những chữ Lễ, Nghĩa, Li êm, Sỉ, Trung, Hiếu, Trí, Tín, Nhân, Dũng… như những phạm trù về đạo đức phong kiến của Nho giáo

Vậy ý nghĩa của chữ Lễ l à gì? Trong cuộc sống hằng ngày, ta thường nói

đến lễ phép, lễ nghi, tức l à biết xử sự, tôn trọng nhau nh ư người biết phép tắc, có văn hóa, có đạo đức truyền thống Chính tr ên cơ sở này mà nhà trường thường nêu câu “Tiên học lễ, hậu học văn”, nghĩa l à đến trường học trước tiên là học làm người, sau đó mới học chữ, học kiến thức, học nghề để m ưu sinh về sau

Trong tác phẩm Cổ học tinh hoa có đoạn viết rằng:

“Công Minh Tuyên đến học thầy Tăng Tử (người học trò thành đạt của Khổng Tử) Ở nhà thầy ba năm mà ít mấy khi đọc sách.

Thầy Tăng Tử hỏi: “Ngươi đến đây đã ba năm nhưng ta ít khi thấy người đọc sách và bàn thảo văn chương như các anh em là t ại sao?” Công Minh Tuy ên đáp: “Thưa thầy, con vẫn chăm học ở thầy Thầy lúc n ào cũng hiếu thuận với song thân Thầy ứng tiếp bạn bè cung kính ung dung, rất có lễ độ, kẻ dở người hay ai đều bị thuyết phục Ở triều đ ình đối với kẻ dưới bề trên đều nghiêm nghị như nhau, trong lòng nhân từ, không có ý hại ai Đây là ba điều con mãi đang học nhưng chưa làm tốt được…”.

Câu chuyện có ý nói rằng, đi học tr ước tiên là học làm người và người thầy không chỉ là người truyền đạt kiến thức, mà còn là tấm gương nhân cách, gương mẫu về đạo đức để học tr ò noi theo Khổng Tử và Mạnh Tử cũng đặt vị trí ng ười thầy còn cao hơn bậc cha mẹ, vì cha mẹ sinh ra ta, còn người thầy giáo dục ta nên

người

Khổng Tử ra đời vào thời kỳ nhà Châu bắt đầu suy vong, các chư hầu thôn tính lẫn nhau, không còn tôn trọng Châu Lễ Ngậm ngùi tiếc nuối thời cực thịnh thái bình 400 năm trước của nhà Châu, Khổng Tử đề xướng khôi phục Châu Lễ và chính vì thế mà về tư tưởng chính trị, người đời lên án Khổng Tử đã bảo vệ cho chế độ nô lệ phong kiến

Châu Lễ ngày xưa chính là vũ trụ quan về trời đất, con người và thiên nhiên,

là tư tưởng quan điểm chính trị, l à hiến pháp và luật pháp quốc gia Từ tư tưởng này, người đời xây dựng nên luân lý và mối quan hệ xã hội, quy tắc hành xử của con người với nhau trong hệ thống giai tầng x ã hội qua các chữ Trung, Hiếu, Lễ,

Nghĩa, Liêm, Sỉ… Sau đó, Khổng Tử và các học trò của ông kế thừa và chọn lọc

lại thành hệ thống tư tưởng triết học, đạo đức x ã hội, đạo đức con người mà các thế hệ cần phải tu dưỡng noi theo

Khi Khổng Tử chu du các nước, thuyết phục họ trở lại theo Châu Lễ th ì chẳng ai nghe, vì lúc bấy giờ nhà Châu đã suy tàn, các chư hầu lớn đều muốn tự mình làm thiên tử

Sau khi thất bại trên đường quan lộ, Khổng Tử chỉ c òn cách mở trường dạy học Ông đem đạo lý trị quốc v à luân lý xã hội phổ biến và truyền lại cho đời sau

Đến thời Mạnh Tử, vai tr ò vua và dân được đánh giá lại qua câu “Dân vi quý, x ã

tắc thứ chi, quân vi khinh”, về t ư tưởng chính trị còn tiến bộ hơn Và mẫu người

đại trượng phu đã thay cho mẫu người quân tử, gần gũi và thiết thực hơn

Những đóng góp về quan điểm giáo dục v à đạo đức con người của Khổng

Tử, Mạnh Tử cho đến nay vẫn đ ược người đời xem như là cốt lõi của của tư tưởng

Nho giáo (dù Nho giáo và tư tư ởng của Khổng Tử và Mạnh Tử có khác)

Đến nhà Hán (Hán Võ Đế), thừa tướng Đổng Trọng Thư muốn củng cố chế

độ quân chủ chuyên chính và chế độ gia tộc, đã đem tư tưởng Khổng - Mạnh diễn

dịch lại thành mối quan hệ vua tôi, cha con, chồng vợ, gọi l à “tam cương” và tinh thần Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, T ín gọi là “ngũ thường” để phục vụ cho việc củng cố Hán Triều, đặt tư tưởng Nho giáo theo ý tưởng mới này thành nền tảng tư tưởng chính thống Ông đã biến Nho giáo thành công cụ của giai cấp thống trị

Chính từ đó, những nhà Nho sau khi đỗ đạt thì được làm quan, trở thành công cụ của giai tầng thống trị Tiếc l à đại đa số người thành đạt đó đều bị biến chất, phản bội lại tinh thần đạo đức Khổng - Mạnh Chỉ có những nhà Nho bị thi rớt hay không chịu làm quan mới giữ được phần nhân cách, đạo đức Khổng -Mạnh và họ trở thành thầy đồ sống trong các tầng lớp nhân dân, giữ g ìn được tinh thần, tư tưởng khí tiết Khổng - Mạnh, thế nên người đời luôn tôn kính các đồ nho Thật ra, chữ Lễ trong “Ti ên học lễ hậu học văn” không chỉ l à lễ phép, lễ nghi, mà cũng không rộng mênh mông như chữ Lễ của Châu Công (Châu Lễ) Nó l à quy phạm, tư tưởng, hành vi của con người đối với mọi mối quan hệ x ã hội và thiên nhiên, nhằm bảo vệ quyền con người và trật tự cộng đồng xã hội, giữ gìn sự phát triển hài hòa của xã hội và thiên nhiên, giúp cho quyền lợi và nghĩa vụ của cá nhân

và tập thể cũng tồn tại và phát triển, làm cơ sở hình thành một xã hội văn minh, hạnh phúc

Ngày nay, các thầy cô giải thích và thực hành như thế nào về tinh thần

“Tiên học lễ hậu học văn” cho học sinh? Mấy tháng t rước đây có hai sự kiện đăng

trên hai tờ báo khác nhau khiến chúng ta phải giật m ình

“Tại một trường trung học cơ sở tỉnh Bình Phước, một giáo viên bị chém

trọng thương Kẻ gây án khai rằng có một em học sinh tr ường này không mặc

đồng phục nên bị thầy nhắc nhở Em này về thuật lại với người yêu Anh này nghe

xong cảm thấy bị “xúc phạm” n ên điện thoại nhờ người anh (thủ phạm) ra chợ mua cây rựa đến trường chém ông thầy nào dám xúc phạm đến người yêu Anh không biết người nào, nên chém nhầm thầy này…”

“Tại tỉnh Bình Thuận, hai công ty làm ăn rồi tranh chấp nhau Giám đốc

Công ty A dẫn người đến nhà giám đốc Công ty B đập phá… Một ông h àng xóm

đến can Ông giám đốc Công ty A cho xe tông ông h àng xóm ngã xuống, còn lùi

xe cán đi cán lại thân thể ông ta, gây th ương tật đến 80% Sau đó giám đốc Công

ty A bảo rằng ông ta lầm tưởng là đồng bọn của giám đốc Công ty B v à tông xe chỉ nhằm hù dọa mà thôi, không cố ý giết người ấy”

Hai sự kiện trên thật ra không phải là lần đầu xảy ra trong xã hội Tính chất tàn bạo và xem thường mạng sống con người phải chăng đã thành hiện tượng phổ biến? Nó đã phản ánh rằng cái học làm người không còn nữa, mà đã bị sự tranh

giành hơn thua bất chấp lễ nghĩa, bất chấp đạo đức chẳng qua l à cuộc sống vật

chất mà thôi Tại sao người ta có thể chém người không thù oán dễ dàng như ném một chiếc chén xuống đất cho nát vụn! Một sự suy đồi về đạo đức đến mức không thể chấp nhận được!

Nhớ lại cách đây mấy năm, khi gặp lại một ng ười bạn hiện sống ở nước ngoài, tôi nói về sự đổi mới của nước ta một cách tự hào Thế nhưng anh ta trả lời một cách mỉa mai rằng: “Nhờ đổi mới t ư duy, cuộc sống người dân Việt Nam đã tốt hơn, nhưng đạo đức xã hội lại băng hoại, tham nhũng lan tr àn khắp mọi lĩnh vực, mọi cấp” Tôi nghẹn họng, đứng l ên từ giã và không bao giờ muốn gặp lại anh ta nữa Sự thật là đổi mới có làm cho cuộc sống chúng ta tốt lên, nhưng vấn đề

đạo đức xã hội, nhân cách đạo đức con ng ười thì bị lu mờ và biến dạng dần Ôi,

chữ Lễ của chúng ta còn không và nếu còn thì ở đâu?

Nguồn: Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần Xuân